Кіріспе

Nolle prosequi, қысқартылған түрі nol немесе nolle pros, заңдық латын тілінде "құдалауға ниеті жоқ" деген мағынаны білдіреді. Бұл – жалпы құқықтағы прокурордың дискрециялық құқығының бір түрі, ол прокурорлардың сотқа дейін немесе үкім шығарылғанға дейін қылмыстық істі өз еркімен тоқтату туралы жариялағанда қолданылады; бұл істің жабылуына қатысты өтініштің бір түрі және міндетті түрде жабылудан өзгеше.

АҚШ заңдарында қолданылуы

Nolle prosequi декларациясы көбінесе қылмыстық істерде қолданылады, бірақ nolle prosequi-ді азаматтық дауларда қолданатын юрисдикцияларда, ол талапкер өз талаптарынан ерікті түрде бас тартқан жағдайда қолданылады. Азаматтық істерде талапкер, белгілі бір юрисдикцияның әдет-ғұрыптары мен ережелеріне байланысты, nolle prosequi жариялаудың орнына, кері қайтару немесе ерікті түрде істі тоқтату туралы өтініш бере алады.

Шешім қабылдаушы

Nolle prosequi – бұл қылмыстық іс бойынша прокурордың сотқа дейін немесе сот барысында жасайтын мәлімдемесі, оның нәтижесінде прокурор айыпталушыға қатысты істі одан әрі қараудан бас тартады. Соттар nolle prosequi туралы өтініштерге көбінесе қарсылық білдірмейді. АҚШ-та судьялар әдетте прокуратура дайындаған істі қараудан бас тарту туралы қаулыға қол қояды немесе прокуратураның мәлімдемесі немесе өтінішінен кейін іс тоқтатылған деп жазады. АҚШ-тағы қылмыстық істерде соттың прокурордың өтінісіз өздігінен nolle prosequi қаулысын шығаруы дұрыс емес деп табылған, бірақ үкім тағайындауға қатысты келіспеушіліктерге байланысты, сот судьясы әділеттілік пен заңдылық талаптарын ескере отырып, немесе кінәлі деп мойындау белгіленген мерзімнен кейін ұсынылған жағдайда, оны қабылдамауға құқылы. АҚШ Қылмыстық іс жүргізу ережелерінің (FRCRP) 48-бабына қосымша түсіндірмелер, осы ереженің жалпы құқықпен салыстырғандағы айырмашылығына назар салады. 48-бап қазіргі таңда прокурорлар істі тоқтату үшін алдымен соттан рұқсат алуын талап етеді.

Себептері

Айыптауды дәлелдеу мүмкін болмаған жағдайда, маңызды куәгерлер қол жетімді емес немесе ынтымақтастық танытпағанда, дәлелдер сот жүктемесін көтеруге жеткіліксіз болғанда, дәлелдер ұсынылған айыптауларға байланысты мүліктік зиян келтіргенде, прокурор айыпталушының кінәлі екеніне күмәндағанда, айыпталушының кінәсіздігі дәлелденгенде немесе айыпталушы қайтыс болғанда жариялану мүмкін. Бұл сондай-ақ, бір қылмыс үшін штаттық прокурор істі жалғастыруды қаламағанда, федералдық қылмыстық айыптау қойылған кезде де қолданылады. Әдетте, бұл штаттық прокурор федералдық айыптау бойынша жазаға қанағаттанғанда және бастапқы іс бойынша одан әрі шаралар қабылдау қажет болмағанда болады.

Уақыт

Қылмыстық істерде nolle prosequi мәлімдемелері, әдетте, айыптамадан кейін жасалады, егер істің мәні бойынша сот шешімі шығарылмаған болса немесе, кейбір юрисдикцияларда, сот отырысы басталмаған болса. Азаматтық істерде nolle prosequi мәлімдемелері сот отырысы басталғанға дейін немесе істің мәні бойынша үкім шығарылғанға дейін жасалады, бұл юрисдикцияның ережелеріне байланысты.

Құқықтық әсер

Прокуратураның істі тоқтату туралы қаулысы – ақталу емес. Сондықтан, қос соттылық қағидасы қолданылмайды, демек күдікті сол күдік бойынша кейіннен қайтадан айыпталуы мүмкін.

Азаматтық істерде қолдану

Азаматтық істерде nolle prosequi немесе ерікті түрде тоқтату бірнеше талаптың немесе айыптың біріне, бірнеше күдіктінің біріне, немесе екеуіне де қатысты қолданылуы мүмкін. Кез келген юрисдикцияда, ерікті тоқтату туралы өтініш немесе nolle prosequi жариялануы қолданылса да, қолданбаса да, азаматтық процестік федералды және мемлекеттік ережелер, әдетте, талаптарды ерікті түрде тоқтатудың қашан, қалай және неге болатынын анықтайды, сондай-ақ талаптардың түрлеріне қарай әртүрлі ережелерді қолданады және соттың мәселені алдын ала шешімсіз немесе шешіммен тоқтатуға рұқсат беруіне қатысты ережелерді белгілейді.

Қылмыстық істі қараудан бас тартуға ұқсастық

Nolle prosequi – айыптаудан бас тартуға ұқсас, бірақ ол қандай да бір айыптау немесе сот ісі басталар алдында жасалған айыптаудан бас тарту туралы келісім. Айыптаудан бас тартуды прокурор немесе зардап шеккен тарап пен талапкер арасындағы келісім арқылы жасауға болады. Nolle prosequi, әдетте, айыптауды жүргізу туралы шешім қабылданғаннан кейін қолданылады. Айыптаудан бас тартуға әлсіз дәлелдер немесе мүдделердің қақтығысы сияқты түрлі себептер себеп болуы мүмкін.

Шешім қабылдаушы және уақытты белгілеу

Тек Бас прокурор ғана қоғамдық мүддеге қарай әрекет ете отырып, "Nolle Prosequi" жасай алады. Бас прокурор бұл өкілеттілікті қалай пайдаланатыны үшін соттарға емес, Парламентке жауапты. Ол айыптама жасалғаннан кейін және Король сотының үкімі шыққанға дейін кез келген сатыда қолданылуы мүмкін. "Nolle Prosequi" әдетте қорғау тарапынан Бас прокурорға сұралады, бірақ оны тараптар да ұсынуы мүмкін.

Канада

Канададағы теңдес билік – мемлекеттік бағыныстағы айыптауды тоқтату болып табылады. Бұл айыптау ісін бір жылға тоқтата тұруға себеп болады, содан кейін толығымен жабылады; көбінесе тоқтатылған айыптау істері қайтадан қарастырылмайды.

Ирландия

Ирландия Республикасында nolle prosequi қолдану құқығы Бас прокурорға тиесілі, және оны әдетте сот ісін жүргізуді қиындататын дәлелдердің мәселелері болған жағдайларда қолданады. Бас прокурор теориялық тұрғыдан кейін де қудалауды жалғастыра алады, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі, тіпті болмайды деуге болады. Айыпталушы кінәлі деп танылғанға дейін барлық айыпталушыларға берілетін кінәсіздік презумпциясымен қамтылғандықтан, nolle prosequi жазу кінәсіздікпен пара-пар деп есептеледі. Бұл құқық кеңінен қолданылады: 2013 жылы зорлаудың 376 жағдайы, яғни осы қылмыс бойынша берілген айыптау қағаздарының шамамен төрттен бірі nolle prosequi жазу арқылы аяқталды.

Австралия

Әр түрлі штаттар мен аумақтар арасында тәжірибеде айырмашылықтар болғанымен, әр штаттың бас прокуроры, бас заң кеңесшісі немесе тағайындалған заң қызметкері айыптаманы тоқтатуға (nolle prosequi) құқылы, бұл жағдайда айыптама қарастырылмайды және айыпталушы босатылады. Әдетте, іс жүргізуді қайта жаңартуға рұқсат берілмейді, бірақ маңызды жаңа дәлелдер пайда болған жағдайда немесе әділеттілік мүддесі үшін мұндай қадам қабылдануы мүмкін. Nolle prosequi жиі қолданылатынының себебі, прокуратураның қолданындағы дәлелдерді жоғары дәрежелі прокурорлар жеткілікті деп таба алмайды және сот отырысына бірнеше күн қалғанда олардың жеткіліксіздігі анықталады, немесе куәгер куәлік беруден бас тартады. Прокуратураның басталған сот процесін аяқтаудан аулақ болу үшін nolle prosequi енгізуге тырысуы, мысалы, қазылар алдын ала үкім шығарған жағдайда, іс прокуратура үшін нашар аяқталғанда немесе прокурор қол жетімді емес куәгерсіз іс жүргізгенде, Австралия соттары процестің теріс пайдаланылуы деп санайды, себебі прокуратура басқа қазылар алдында немесе жоғалған куәгермен айыптауды қайта жаңартуға үміттенеді. Бұл ереже тіпті nolle prosequi енгізілген кезде наразылық білдірілмеген жағдайларда да қолданылады. Австралия соттарына nolle prosequi енгізілгеннен кейін айыптауды қайта жаңартудың басқа жағдайларда да процестің теріс пайдаланылуы болып табылатыны туралы бірнеше іс түсті. Бірақ ешқайсысы да сәтті аяқталған жоқ, өйткені тиісті жағдайлар заңбұзушылық құрамайды. Апелляциялық сот, алайда, nolle prosequi енгізілгеннен кейін айыптаудың қысымшы болуы және сот процесін теріс пайдалануға әкелуі мүмкін екенін мәлімдеді.

Үндістан

Үндістанда бұл өкілеттік Қылмыстық процессуалдық кодекстің 321-бабымен реттеледі, ол мемлекеттік прокурорға немесе мемлекеттік прокурордың көмекшісіне кез келген адамға қатысты жалпы немесе оның сотталып жатқан қылмыстарының бірі немесе бірнешеуі бойынша қудалаудан бас тартуға мүмкіндік береді. Мұндай іс үшін соттың келісімі қажет.

Нигерия

Бас прокурор – Нигерия Федерациясының және әрбір Нигерия штатының бас заң қызметкері, сонымен қатар ол жердегі үкімет министрі. Нигерияның 1999 жылғы Конституциясына сәйкес, федералды бас прокурор кез келген қылмыстық іс қозғауға немесе оны өз қарауына алып, жалғастыруға, сондай-ақ соңғы үкім шығарылғанға дейін кез келген сатыда тоқтатуға құқылы. Осы соңғы құқық, Нигерияда отарлық кезеңнен бері бар nolle prosequi тәжірибесіне заңдық негіз береді. Бас прокурор істі қарап отырған соттың рұқсатын алуға міндетті емес, бұл туралы 1981 жылы Федералдық апелляциялық сот мәлімдеме жасады. 1979–1983 жылдардағы екінші Нигерия Республикасы кезінде штат бас прокурорлары да nolle prosequi шығаруға құқылы болды және бұл құқықты бірнеше жақсы белгілі істерде теріс пайдаланды, бірақ қазір бұл құқық тек федералды бас прокурорға ғана тиесілі.

Гана

Гананың Бас прокуроры 1960 жылғы Гананың қылмыстық іс жүргізу кодексіне сәйкес nolle prosequi шығаруға заңдық құқыққа ие, ол соңғы үкім шығарылғанға дейін кез келген қылмыстық іс жүргізуді тоқтатуға мүмкіндік береді. 2001 жылы бірнеше журналистерге қарсы қылмыстық қудалау істері болғанда, бір саяси партия билікте болған кезде, үкімет ауысқаннан кейін бірнеше іс тоқтатылды. Бас прокурордың nolle prosequi шығару кезіндегі дискрециялық өкілеттігіне шектеулер бар ма деген мәселе бойынша бірнеше іс қарастырылды. Олар nolle prosequi істі айыпталушының пайдасына аяқтайтынын, бірақ жаңа қудалау ісін бастауға кедері келтірмейтінін, сондай-ақ Бас прокурор істі тоқтатқан сотқа немесе апелляциялық сотқа есеп беруге міндетті емес екенін анықтады. Дегенмен, бұл істер Гананың 1992 жылғы Конституциясына дейін болған, ол Жоғарғы Сотқа кез келген адамға берілген дискрециялық өкілеттіктерді бақылау құқығын береді. Бірақ, nolle prosequi қолданылуында саяси ықпал бар деген шағымдарға қарамастан, Гананың Бас прокурорына қарсы дискрециялық өкілеттігін әділ пайдаланбағаны үшін ешқандай іс қозғалған жоқ.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкада қылмыстық қудалауды мемлекет атынан жүргізуге Ұлттық қудалау органы (NPA) жауапты. Егер Ұлттық қудалау органы қудалауды бастамауға шешім қабылдаса, Қылмыстық процессуалдық кодекстің 7-бабына сәйкес, тікелей мүддесі бар жеке тұлға басқа жеке тұлғаға қарсы жеке қылмыстық қудалау бастауы мүмкін. Жеке прокурор ең алдымен Бас прокурордан nolle prosequi (мемлекет сот процесін жоспарламағанын растау үшін) сұрауы керек және жеке айыптауды үш ай ішінде бастауы тиіс.

Ерекше оқиғалар және басқа да деректер

Джефферсон Дэвистің мемлекетке опасыздық жасағаны үшін қудалануы 1868 жылы президент Эндрю Джонсонның жалпы кешірім жариялағаннан кейін тоқтатылды. 1902 жылы Англияның Саффолк графтығындағы Писенхоллдағы кісі өлтіру ісі бойынша күдіктіге қатысты сот процесі екі қазылар алқасы келісімге келмегендіктен Бас прокурор тоқтатты. 1924 жылы Коннектикут штатының прокуроры Гомер Стил Каммингс Бриджпорттағы танымал дін қызметкерін өлтірді деген айыппен Гарольд Израильге қатысты қудалаудан бас тартты. Каммингс Израильге қарсы кеңсесі жинаған дәлелдерді 90 минуттық сот отырысында жойды. Бұл оқиға 1947 жылы түсірілген «Бумеранг!» фильмінің негізі болды. 1925 жылы прокурорлар «Халыққа қарсы Оссиан Свит» ісі бойынша қалған он айыпталушыға қатысты қылмыстық істің қозғалуын тоқтатты. Бұл іс қара нәсілді отбасының үйін ақ нәсілділерден қорғауы туралы болды. Оларды Ұлттық Түсті Жүректер Қауымдастығының тапсырысымен адвокат Кларенс Дарроу қорғады. Сот процесін Детройт қалалық сотының судьясы Франк Мерфи басқарды, ол кейін АҚШ Жоғарғы Сотының судьясы болды. Алғашқы сот процесінің нәтижесі күшін жойғаннан кейін Оссианның ағасы Генри Свит (өзі атып түскенін мойындаған) қазылар алқасымен өзін-өзі қорғау негізінде ақталды, ал қалған он айыпталушыға қатысты іс тоқтатылды. 1957 жылы Англияның Истборн қаласында жұмыс істеген Джон Бодкин Адамс қарт әйел Эдит Элис Морреллді өлтіргені үшін сотталды және айыптама қойылды, бірақ тағы бір әйел Гертруда Хуллетті өлтіргені үшін сотталмады. Оның бұрынғы әйелді өлтіргені үшін кінәсіз деп танылғаннан кейін Бас прокурор сэр Реджинальд Мэннингэм Буллер соңғы айыптама бойынша істің тоқтатылуына келісім берді. Сот судьясы, Лорд Девлин соттан кейінгі кітабында былай деп жазды: «Прокуратураның нашарлығын жасыру үшін істің тоқтатылуын пайдалану – процестің теріс пайдалануы, бұл кінәсіз адамды жаппай кісі өлтіру туралы әңгімеде бірдеңе болуы мүмкін деген күдікке ұшыратты». П.Г. Вудхаус романдарының Дживс кейіпкері басқа кейіпкердің сұранысын орындаудан бас тартқанда жиі істің тоқтатылуын пайдаланады. 1982 жылы Хауард Брентонның «Британиядағы римдіктер» пьесасына қатысты қудалау ісі куәгердің сахнадағы эрекцияланған мүше деп қателескенінің іс жүзінде актердің бас бармағы болғаны анықталғаннан кейін тоқтатылды. Пьесаны көрмеген моральдық белсенді Мэри Уайтхаус істің қозғалуын талап еткен, бірақ іс істің тоқтатылуымен аяқталды. 2004 жылы баскетболшы Коби Брайантқа қатысты зорлау ісі шағымданушы куәлік беруден бас тартқаннан кейін тоқтатылды. 2011 жылы Осама бен Ладеннің қайтысынан кейін Манхэттен федералды сотында АҚШ Әділет министрлігі істің тоқтатылуы туралы қаулы шығарды. 2019 жылы Бостон гей-парадынан кейін Массачусетс Жоғарғы Сотының судьясы істің тоқтатылуы туралы хабарламаны судья қабылдамайтынын шешті. Істің тоқтатылуы туралы хабарлама прокурордың шешім қабылдау және шектеулі ресурстарды басқару құқығына жатады деп танылды. «Райондық сот судьясының бұл әрекеті Комонвелттің конституциялық құқықтарын бұзу болып табылады». 2022 жылдың қыркүйегінде жемқорлыққа қатысты сотталып жатқан Оңтүстік Африканың бұрынғы президенті Джейкоб Зума өзінің жемқорлық ісі бойынша мемлекеттік прокурор Билли Даунерге және істі жариялаған журналист Карин Моганға жеке қудалау шарасын қолданды. Зума Даунердің Моганға жеке ақпаратты жібергенін айыптады, бірақ екеуі де ақпараттың жалпыға қолжетімді екенін мәлімдеді. Зумаға қатысты іс прокуратура директоры қылмыс жасалғанына сенбегендіктен тоқтатылды. Даунер мен Моган сотқа дейін істің тоқтатылуын сұрап жоғары сотқа жүгінді. 2022 жылдың желтоқсанында Зума Рамафосаға қарсы жеке қудалау шарасын қолдану үшін сол істің тоқтатылуын пайдаланды, оны Даунер мен Моганның әрекеттеріне қатысқан деп айыптады. Бұл істің тоқтатылуының мәртебесі даулы болды, себебі бір істе алынған істің тоқтатылуы екінші іске қолданыла ма деген сұрақ туды. 2023 жылдың қаңтарында Йоханнесбург жоғары соты Рамафосаға қатысты қудалауды тоқтатты, оның істің тоқтатылуының және Рамафоса көтерген басқа да мәселелердің заңдылығын қарастыруға сотқа уақыт беру үшін.

Сыртқы ресурстар

АҚШ Федералдық қылмыстық іс жүргізу ережелері, 48-ереже.