Кіріспе

Галисиялық саясаткер, жазушы, суретші және дәрігер Альфонсо Даниэль Мануэль Родригес Кастелао (30 қаңтар 1886 – 7 қаңтар 1950), көбінесе Кастелао деп танылады, – Галисиялық саясаткер, жазушы, суретші және дәрігер. Ол Галисиялық ұлтшылдықтың негізін қалаушылардың бірі, Галисиялық өзіндік ерекшелік пен мәдениетін насихаттаған және Xeración Nós мәдени қозғалысының басты тұлғаларының бірі. Ол Галисиялық партияның негізін қалаушылары мен президенті болды және Галисия өнерін жаңартқан "Os renovadores" тобына зор ықпал етті. Кастелао 20 ғасырдағы Галисия мәдениетінің ең маңызды өкілі саналады.

Ерте өмір және жастық шағы (18861929)

Альфонсо Даниэль Родригес Кастелао 1886 жылдың 30 қаңтарында Галисияның Рианксо қаласында дүниеге келді. Ол кемелерге желкен тігетін теңізші Мануэль Родригес Диос пен Хоакина Кастелао Генмениң тұңғыш ұлы болды. Туған күні ол Санта-Комба шіркеуінде анасының інісі мен күйеуі Пилара және Франсиско Кастелаолардың куәлігінде крестке шомылдырылды. Балалық және жасөспірім шағын Аргентинаның Санта-Роза-де-Тоай қаласында өткізді. 1900 жылы Родригес Кастелао отбасы Рианксоға оралды. 1908 жылы Сантьяго-де-Компостела университетінде медицина мамандығын бітірді. Университетте оқыған жылдары Родригес Кастелао туна тобына қосылып, Португалияға бірнеше рет сапар шекті. 1909 жылы Мадридте докторлық диссертациясын қорғады, сол жерде ол карикатурист және суретші ретінде таныла бастады. Шындығында, Родригес Кастелао медицинаны әкесінің тілегімен оқығанын жиі мойындады. Ол медициналық білімі болғанына қарамастан, оны кәсіби тұрғыда сирек пайдаланды. Соңында ол Рианксода қоныстанды және «Acción Gallega» («Галисиялық әрекет») саяси қозғалысына қосылды. Карикатурашы ретінде Родригес Кастелао күнделікті өмірді әзіл-қалжыңмен бейнеледі, бірақ Испания азамат соғысын бастан өткергеннен кейін, өнерін фашизмнің қатыгездігін айыптау үшін пайдаланды және суреттер жинағын жасады. Оның суреттері Галисия өмірі мен мәдениетінің кездейсоқ сәттерін көрсетеді. 1916 жылы ол Понтеведраға көшіп, «Irmandades da Fala» («Тіл бауырластары») ұйымына қосылды. Родригес Кастелао Понтеведраға деген шексіз сүйіспеншілікпен қарады және осы қаланың тумасы ретінде танылғысы келетінін жиі айтты; тіпті ол бастапқы Рианксода немесе басқа жерде емес, сол жерде жерленгісі келетінін білдірді. Сондай-ақ 1916 жылы ол «Asembleia Nazonalista de Lugo» («Лугоның ұлттық ассамблеясы») жұмысына қатысып, Галисиялық ұлтшылдықтың тарихына қатысты декларацияға қол қойды. 1920 жылы Висенте Риско және Отеро Педрайомен бірге «Nós» журналын шығара бастады. Сол жылы ол Франция, Нидерланды және Германияға саяхаттады. 1922 жылы «Un ollo de vidro» романын жазды, ал 1924 жылы «Seminário de Estudos Galegos» («Галисия зерттеулер семинары») ұйымына қосылып, Понтеведра полифониялық хорын құрды (өйткені ол әуесқой музыкант болған). Екі жыл өткен соң, 1926 жылы «Cousas» жарияланды. 1928 жылы ол Бриттанияға барып, кальварийлерді зерттеді және «As cruces de pedra na Bretaña» атты еңбегін жариялады. Сол жылы оның жалғыз ұлы 14 жасында қайтыс болды.

Саяси мансап (1930-1950)

1930 жылдан бастап Родригес Кастелаоның саяси белсенділігі одан әрі күшейеді. Оның өмірі мен шығармашылығы әрқашан саясат және Галисиялық ұлтшылдық идеялар төңірегінде болды. Ол өзінің “Семпре эн Галиса” (“Galiza-да мәңгі”) атты кітабында барлық еңбектерінің, таланты мен күш-жігерінің Галисия ісіне қызмет етуі керектігін айтады. 1930 жылы Лестров сарайында Галисия Республикалық Федерациясын құрды және Галисия Ұлттық Республикалық партиясының отырыстарына, сондай-ақ Галисия Федеративтік Мемлекетінің құрылтай жиналысына қатысты. Келесі жылы “Nós” кітабын жариялады және Кортес Генералдарындағы Галисиялық партияның ресми өкілі болды. 1934 жылы “Retrincos”, “Os dous de sempre” және “Cousas” кітаптарын қайта басылымдады. 1933 жылы Галисия Корольдік академиясының мүшесі болды, ал 1935 жылы испан үкіметі оны Испанияның Экстремадура аймағындағы Бадахоз қаласына жер аударылуға мәжбүр етті. Онде ол мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істеді. Сол кезде ол өзінің маңызды еңбегі – “Семпре эн Галиса” (“Galiza-да мәңгі”) кітабын жаза бастады. 1936 жылы Испания парламентіне депутат болып сайланды, бұл жолы Галисиялық партияны қоса алған Халық фронты коалициясынан. Кастелао Мадридте Галисия Автономиялық Статусы туралы референдум нәтижелерін ұсынып жатқанда Испанияда азамат соғысы басталды. Бұл референдумда сайлаушылардың 98 пайызы қолдау көрсеткен болатын, ал Кастелао осы мәселеде жеке досы Александр Боведамен бірге белсенді рөл атқарды. Соғыс жылдарында Испания Коммунистік партиясымен бірлесіп Галисиялық жасақтарын ұйымдастырды және Испания Республикасы үкіметін қолдайтынын жариялады. Ұлтшыл әскерлердің шабуылы күшейген кезде Кастелао Валенсияға қашып кетті, онда “Galicia Martir” және “Atila en Galicia” кітаптарын жариялауға үлкерді, содан кейін Барселонаға көшті. 1938 жылы испан үкіметі оны Республикаға қолдау алу үшін Кеңес Одағына, АҚШ-қа және Кубаға жіберді. Нью-Йорк қаласынан Буэнос-Айреске кемемен сапар шекті, онда 1941 жылы алғаш рет Кастелаоның Галисия театрына қосқан үлесі – “Os vellos non deben de namorarse” пьесасын қойды. 1944 жылы Буэнос-Айресте Галисиялық саяси теорияға арналған еңбегін аяқтап, “Семпре эн Галиса” (“Galiza-да мәңгі”) кітабын жариялады. Бұл кітап үш бөлімнен және басқа да бірқатар мәтіндерден тұратын жинақ болатын. “Семпре эн Галиса” сол заманғы ең прогрессивті саяси мәтіндердің бірі саналады. Сол жылы ол эмиграциядағы Галисия үкіметінің бірінші президенті болды. 1945 жылы эмиграциядағы Каталония және Баск зиялыларымен бірге 1933 жылғы Галисия, Каталония және Баск елі арасындағы саяси одақты еске түсіру мақсатында “Galeuzca” журналын құрды. 1946 жылы Парижде тұратын Испания Республикалық үкіметінің министрі болып тағайындалды. 1947 жылы Буэнос-Айресте өкпе қатерлі ісігі анықталғаннан кейін “As cruces de pedra na Galiza” еңбегін жариялады. Кастелао 1950 жылдың 7 қаңтарында Буэнос-Айрестегі Centro Gallego ауруханасында қайтыс болды. Аргентина Сенаты мен Буэнос-Айрес қаласы оның құрметіне ескерткіштер орнатты. Содан бері оның көптеген еңбектері басқа тілдерге аударылып, жарияланды. 1984 жылы Кастелаоның денесі Галисияға қайтарылып, Сантьяго-де-Компостела қаласындағы Бонавалдағы “Арғымақты Галисиялықтар Пантеонында” (“Panteón de Galegos Ilustres”) жерленді.

Саяси көзқарастар

Кастелао – галисиялық ұлтшыл (алғашқы галисиандық қозғалыстың мұрагері), федералист, бейбітшіл, прогрессивті және интернационалист болды. Ол Испанияның Екінші Республикасы Галисияға берген автономияны басқа Иберия елдерімен федерация құратын мүмкін болатын Галисия мемлекетін құру құралы ретінде қабылдады. Ол сондай-ақ, Еуропаны жақтаушы болды. Ол "Семпре эн Гализа" еңбегінде бір күні "Еуропа Біріккен Штаттарының" пайда болуын көргісі келетіні туралы арманы бар екенін жазды. Өмірінің соңында, "Семпре эн Гализа" шығармасының соңғы бөлімдерінде айтылғандай, Кастелао испан республикашыл саясаткерлерге көңілі тоймады және толық тәуелсіз Галисия мемлекетінің артықшылықтарын талқылай бастады.

Испания туралы идея

Кастелао әрқашан Испания орнына Хеспания терминін қолданған, ол тікелей ескі атау – Hispania-дан алынған. Ол «Хеспания» деп тек Испания мемлекетін ғана емес, бүкіл Пиреней түбегін атаған. Шындығында, ол «Испания» терминін тұсаулы, бұрынғының мысалы және «ауылынан шығу керек» жағдай ретінде қолданған. Оның идеясы бойынша, «Иберия ұлттарының» федерациясы құрылып, осылайша жаңа Хеспания пайда болуы керек еді. Родригес Кастелао үшін бұл ұлттар: Кастилия, Каталония, Баск елі, Португалия және Галисия. Ол саяси жағдай жасаумен қатар, мәдени жағдайды (білім беру) да қамтамасыз ету қажеттігін айтқан. Кастелао классикалық Иберия федерализмінің идеясын қолдамады, себебі ол Испания мен Португалия сияқты екі Иберия мемлекетінің бірігуін жақтады, ал ол Иберияның нағыз бес ұлты деп санайтын ұлттардың бірігуіне қарсы болды. Ол осы ұлттар федерация құру алдында испан мемлекеті алдымен «тарап кетуі» керек екенін атап өтті, сонда ғана барлық ұлттар тең саяси құқықтармен, еркін мемлекеттер ретінде жаңа федерацияға келісімге келе алады. Испанияның Кастилиядан артық ықпалы бар екеніне, ол басқа ұлттар мен аймақтарды басып тастағанына ренжіді. Сонымен қатар, Кастелао өмірінің соңғы жылдарында Галисияның толық тәуелсіздігі идеясына көңіл бөлген сияқты, бұл туралы «Семпре ин Галиса» және бірқатар соңғы мәтіндер мен хаттарда қысқаша айтылған.

Тіл

Галисиан және испан тілдерінде екі тілді болғанымен, Кастелао өте сирек жағдайларды қоспағанда, әрдайым галисиан тілінде жазды және жариялады. Ол галисиан мәдениетінің жақтаушысы болды және тілді галисиан халқының бірлігінің кілті деп санады. "Семпре ен Галиса" еңбегінде ол: "Егер біз әлі де галисиандық болсақ, онда бұл өз тілімізде сөйлеу арқасында ғана мүмкін" деді. Кастелао Галисияда испан тілінің таңуына жиі қарсы шықты және галисиан тілінің ресми тіл болуын, соның ішінде әкімшілік және білім беру салаларында басымдыққа ие болуын талап етті. Кастелаоның пікірінше, галисиан және португал тілдері ортақ текті ғана емес, сонымен қатар "ортақ болашаққа" ие. Португалияға саяхаттарында және Аргентинада тұрып, Бразилияға жасаған кездейсоқ сапарларында Кастелао өз ана тіліндегі галисиан тілінің португал тілінде сөйлейтін адамдармен оңай қарым-қатынас құруға мүмкіндік беретініне тәнті болды. Дегенмен, Кастелао өзінің жазбаларында португал әрпін пайдаланған жоқ, бірақ "Бір күні галисиан және португал тілдері біртіндеп және табиғи түрде бірігеді деп үміттенемін" деді. Шындығында, Кастелаоның саяси жазбалары көбінесе галисиандық оқырмандарға арналғандықтан, ол барлығына түсінікті болатын тіл мен әрп таңдауын жасады. Ол португал тілінде де жиі кездесетін ескі галисиан сөздерін күнделікті тілге енгізу үшін пайдаланды; мысалы, ел атауы үшін Галисияның орнына Галиса терминін қолдауға басымдық берді.