Кіріспе

Перу жазушысы

Сесар Абрахам Вальехо Мендоса (16 наурыз 1892 – 15 сәуір 1938) – перулік ақын, жазушы, драматург және журналист. Өмірінде тек екі поэзия кітабы жарияласа да, ол 20 ғасырдың кез келген тілдегі ең ұлы поэзиялық инноваторларының бірі саналады. Ол әдеби ағымдардан әрқашан бір қадам алда болды, және оның әр кітабы бірегей, өз мағынасында революциялық болды. Томас Мертон оны "Дантеден кейінгі ең ұлы жаһандық ақын" деп атады. Әлем әдебиетінің маңызды маманы, британдық ақын, сыншы және биограф Мартин Сеймур Смит Вальехоны "кез келген тілдегі ең ұлы 20 ғасыр ақыны" деп атады. Ол Перудің солтүстік жағалауындағы Трухильо қаласында құрылған "Солтүстік топ" деп аталатын зиялы қауымның мүшесі болды. Клейтон Эшлеман мен Хосе Рубия Барсияның "Сесар Вальехоның толық постхумалды поэзиясы" аудармасы 1979 жылы аударма бойынша Ұлттық кітап сыйлығын жеңіп алды.

Өмірбаян

Сесар Валехо Франсиско де Паула Валехо Бенитес пен Мария де Лос Сантос Мендоса Гуррионероның перуандық Анд тауларындағы шалғайдағы Сантьяго-де-Чуко ауылында дүниеге келді. Ол он бір баланың ең кенжесі еді. Оның ата-бабалары испан діни қызметкерлері, ал әжелері Перудің түпкүллі тұрғындары. Қаржы жетіспеушілігі оны оқудан бір уақытқа кетуге және қант плантациясында, Рома Хациендасында жұмыс істеуге мәжбүр етті. Онда ол ауыл шаруашылығы жұмысшыларын пайдаланудың куәсі болды, бұл тәжірибе оның саясаты мен эстетикасына маңызды әсер етті. Вальехо испан әдебиеті бойынша бакалавр дәрежесін 1915 жылы алды, сол жылы ол Трухильо богемасымен танысты, атап айтқанда APRA-ның негізін қалаушылар Антенор Оррего мен Виктор Рауль Хая де ла Торремен танысты. 1911 жылы Вальехо Лимаға көшіп барып, Сан-Маркос ұлттық университетінде оқыды; оқыды, мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді және көркемдік және саяси авангардпен байланысқа келді. Лимада тұрып, ол өзінің алғашқы поэзия жинағын шығарды, Los heraldos negros. 1918 жылы басылып шыққанына қарамастан, кітап бір жылдан кейін шықты. Оған сонымен қатар, Перудің өзімен бірге өмірден өткен Мануэль Гонсалес Праданың өлеңдері мен басқа да жазбалары қатты әсер етті. Кейіннен Вальехо келесі бірнеше жылда бірқатар апатқа ұшырады: ол роман жасаған әйелге үйленуден бас тартты; және ол оқытушылық лауазымын жоғалтты. 1918 жылы анасы қайтыс болды. 1920 жылдың мамыр айында үйін сағынғандықтан Сантьяго-де-Чукоға қайта оралды. 1 тамызда жағалаудан жүкпен мал алып, тауарлар мен алкоголь тасымалдайтын Санта-Мария Кальдерон отбасының үйі тоналып, өртеліп кеткен. Вальехоны қылмыстың қатысушысы және бастамашысы деп айыптап, әділетсіз жазалады. Ол жасырынған, бірақ ол табылды, тұтқындалды және 112 күн бойы (1920 жылдың 6 қарашасынан 1921 жылдың 26 ақпанына дейін) Трухильо түрмесіне жабылды. 1920 жылы 24 желтоқсанда ол "Fabla de gesta (Tribute to Marqués de Torre Tagle) " өлеңімен Трухильо қалалық әкімшілігінде екінші орынды (бірінші орын бос деп жарияланды) жеңіп алды. Вальехо өзінің жеке басын жалған есіммен жасырып, бәсекеге бейтараптық беру үшін жарысқа қатысты. "Vallejo en los infiernos" еңбегінде заңгер Эдуардо Гонсалес Вианья ақынға қарсы сот құжаттарының негізгі бөліктерін ашып, оны түрмеге қамау үшін судья мен оның жауларының қасақана ойлап тапқандарын көрсетті. Ол қылмысқа қатысы барларға айып тақпады. Олар куәліктерді ойлап тауып, оларды қылмыс болған Сантьяго-де-Чукоға ешқашан бармағанын мәлімдеген адамдарға жатқызды. Ақырында, материалдың авторы Жоғарғы Соттың алдында куәлік беру үшін Трухильоға ертіп әкелінді. Алайда ұзақ сапар барысында оны күзеткен француз жандармдары қашып кетуге тырысқанын сылтау етіп, оны атып өлтірді. Сонымен қатар, автор судьяның басқа да іс-әрекеттерін зерттеді. Шын мәнінде ол "Касагранде" үлкен қамыс кәсіпорнының және "Кирювилька" шахтасының заңгері болды, онда жұмысшылар кестесіз жұмыс істеді және қорқынышты жұмыс жағдайларының құрбаны болды. Осының бәрі қылмыстық іс жүргізудің саяси сипатын көрсетеді. Вальехомен ол өзінің ұрпағын мазақ етуге тырысты, университет студенттері әділетсіздікке қарсы көтерілуге тырысты және анархизм мен социализмді қабылдады, ғасырдың утопиясы. Сот процесі ешқашан жабылған жоқ. Ақын түрмеден уақытша босату үшін шықты. Көп жыл Еуропада болған соң, ол өз еліне қайтып оралмайтынын біледі. Түрме мен "тозақ" оны ашық есіктермен күтіп тұрды. 2007 жылы Перудің сот жүйесі Вальехоның есімін ақтады. 1922 жылы ол өзінің екінші өлеңдер жинағын шығарды, ол әлі күнге дейін испан тіліндегі ең радикалды авангардтық өлеңдер жинақтарының бірі болып саналады. 1923 жылы Escalas melografiadas және Fabla salvaje атты әңгіме жинақтарын жариялағаннан кейін, Вальехо одан әрі қамауға алу қаупімен Еуропаға көшіп барды және 1938 жылы Парижде қайтыс болғанға дейін сол жерде қалды. Еуропалық жылдары Парижде қатты кедейлікте өмір сүрді, КСРО-ға үш сапардан және 1930 жылдардың басында Испанияда бірнеше жыл сүргінде болды. Сол жылдары ол Пабло Пикассомен бірге кедейлікте өмір сүрді. 1926 жылы ол өзінің алғашқы француз сүйіктісі Генриетт Мейспен кездесті, олар 1928 жылдың қазан айында ажырасқанға дейін бірге өмір сүрді. 1927 жылы ол ресми түрде таныстырды Джорджетта Мари Филиппарт Траверс (көріңіз Джорджетта Вальехо), оны ол көрген кезде ол 17 жаста және өмір сүрген оның маңындағы. Бұл жылы ол алғаш рет Ресейге сапар шекті. Ақырында олар сүйікті болып, анасының қатты үрейленуімен болды. Жоржетта 1930 жылдың желтоқсан айының соңында о�...

Өлім

1938 жылдың басында ол Парижде тіл және әдебиет профессоры болып жұмыс істеді, бірақ наурыз айында физикалық шаршау сезімдеріне тап болды. 24 наурызда ол себебі белгісіз аурумен ауруханаға жатқызылды (кейіннен бұл бала кезінде ауырған малярияның қайта жандануы екені анықталды), ал 7 және 8 сәуірде жағдайы нашарлап, өте ауыр науқастанып қалды. Ол бір аптадан соң, 15 сәуірде, Парижде жаңбырлы, киелі жұма күні дүние салды. Ол бейсенбі күні емес еді, өйткені ол "Ақ тастың үстіндегі қара тас" өлеңінде болжағандай болған жоқ. Оның өлімі Роберто Боланьоның "Месье Пейн" романында көркемделіп суреттелген. Ол бальзамдалды. Оның қабір тілегін француз жазушысы Луи Арагон жазды. 19 сәуірде оның денесі Мәдениет үйіне, кейін Монруж зиратына көшірілді. 1970 жылдың 3 сәуірінде оның жесірі, Жоржетт Вальехо, оның денесін Монпарнас зиратына көшіріп, қайта жерледі.

Трильце (1922)

1922 жылы жарық көрген «Трилце» 1920-1930 жылдары дамитын авангард қозғалысының көптеген ерекшеліктерін болжады. Вальехоның кітабы тілді радикалды деңгейге жеткізеді, жаңа сөздер ойлап шығарады, синтаксистің шегін кеңейтеді, автоматты жазу және қазір «сюрреалистік» деп аталатын басқа да тәсілдерді қолданады (дегенмен ол бұл әдістерді сюрреализм қозғалысы басталар алдында қолданған). Осы кітап Латын Америкасын авангардтың ортасына қойды. Джеймс Джойстің «Финнеганс Уэйк» туындысы сияқты, «Трилце» де түсініксіз болуға жақын.

Испания, Менің шығыс Кализдің бөлмесі (1939)

Испания, апарта де ми есте кальис (Испания, осы тостағанды менен алыс ұста) шығармасында Вальехо испандық Азамат соғысын (1936-39) жақсылық пен жамандық күштері арасындағы күрестің көрінісі ретінде бейнелейді, және адамзаттың жеңісін жақтайды. Бұл Екінші испан Республикасының (1931-1939 жж.) генерал Франко бастаған фашистік күштердің шабуылынан құтылуымен символданады. 1994 жылы Гарольд Блум «Испания, Апарта де Ми Эсте Кализ» шығармасын Батыс канонының ең ықпалды туындыларының тізіміне қосты.

Poemas Humanos (1939)

Поэма Гуманос (Адамдық өлеңдер) – ақынның қайтыс болғаннан кейін оның әйелі жариялаған, саяси және әлеуметтік мақсаттағы солшыл поэзия жинағы. Вальехоның өмірінде осы өлеңдердің кейбіреуі журналдарда жарық көргенімен, көбісі оның өлімінен кейін жарияланды. Ақын осы жинаққа есім қоймаған, бірақ оның барлық шығармаларын зерттеген әйелі, ол "адам өлеңдері" кітабын жоспарлап отырғанын анықтады. Сондықтан редакторлар осы атауды таңдады. Осы соңғы туындысы туралы былай делінген: "Ұзақ үнсіздіктен кейін, өлімді сезінгендей, ол бірнеше айдың ішінде "Poemas humanos" өлеңдерін жазды".

Пьесалары

Вальехо бес пьеса жазды, олардың ешқайсысы оның өмірінде қойылмаған және жарияланбаған. "Мампар" француз актері және театр режиссері Луи Жуветтің сын хатының нысаны болып табылады, ол хатта қысқаша айтқанда: "Қызықты, бірақ түзетуге келмейтін кемшіліктері бар" делінген. Онда бір ер адам мен оның қалың анасы арасындағы қақтығыс суреттеледі. Мәтінінің өзі жоғалды, Вальехо оны жойған деп есептеледі. "Lock Out" (1930, француз тілінде жазылған; Вальехоның испан тіліндегі аудармасы жоғалған) – құю фабрикасындағы еңбек күресін бейнелейді. "Entre las dos orillas corre el río" (1930-жылдар) ұзақ және қиын жағдайда жарыққа келді. Алдыңғы нұсқаларының атаулары: "Варона Полианова", "Мәскеуге қарсы Мәскеу", "El juego del amor, del odio y de la muerte" және осы соңғы атаудың бірнеше түрі. "Colacho hermanos o Presidentes de América" (1934) – халықаралық компаниялар мен дипломатияның қысымымен буржуазиялық фарс ретінде перу демократиясын паш ететін сатира. "La piedra cansada" (1937) – инка дәуірінде өтетін және грек трагедиясының ықпалында жазылған поэтикалық драма.

Эссе

Вальехо 1931 жылы "Ресей" атты тарихи очерктер кітабын жариялады. "Кремльдің етегіндегі ойлар" (Мадрид, 1931) және екінші бесжылдық жоспарға дейінгі Ресей атты ұқсас кітапты баспаға дайындады (1932 жылы аяқталды, бірақ кейін 1965 жылы жарық көрді). Сонымен қатар, ол эсселер мен ой-толғамдар жинағынан екі прозалық кітап құрастырды: "Кәсіптік құпияға қарсы" (Джорджетттің сөзінше, 1923 және 1929 жылдар аралығында жазылған) және "Өнер мен революция" (1929 және 1931 жылдар аралығында жазылған), олар автордың өмірінде журналдар мен газеттерде жарияланған, түрлі мақалаларды біріктіреді. Бұл кітаптардың марксистік және революциялық сипатына байланысты испандық ешбір баспа жариялауға келіспеді. Олар кейін 1973 жылы жарық көрді.

Романдар

Тунгстен (1931). Перудің туаған жергілікті кеншілері мен олардың қоғамдастықтарына шетелдіктерге тиесілі вольфрам кенішінің жасаған қысымын көрсететін әлеуметтік реализм романы. Скриздер патшалығына қарай (1928) – инка тақырыбын қамтитын тарихи әңгіме. Fabla Salvaje (1924) – «Жабайы тіл» деген мағына береді, Анд тауларында өмір сүретін кейіпкердің есінен жаңылуын баяндайтын қысқа роман. "Пако Юнке" балалар кітабы 1930 жылы Испанияда балалар үшін тым зорлық-зомбылыққа толы болғандықтан қабылданбады. Бірақ ол 1960 жылдары Перуде жарық көргеннен кейін Перудегі бастауыш мектептерде міндетті оқулыққа айналды.

Шығармашылық емес

Ресейде 1931 жыл, Кремльдің табанындағы ойлар (Россия в 1931 году, размышления у подножия Кремля), алғаш рет 1931 жылы жарық көрген, Вальехоның Совет Ресейінде салынып жатқан жаңа социалистік қоғам туралы әсерлерін баяндайтын журналистік туынды. "Ресей ІІ бесжылдық жоспар алдында" – Вальехоның Совет Ресейіндегі саяхаттары туралы екінші еңбегі, ол Иосиф Сталиннің екінші бесжылдық жоспарына бағышталған. Кітап 1931 жылы жазылған, бірақ 1965 жылға дейін жарияланбады.

Вальехоның танымал мәдениетте

Гвианалық ақын Мартин Картер Вальехоға арнап екі өлең жазды, олар "Туыстық өлеңдер" (1980) жинағына енді. Пулитцер сыйлығын жеңіп алған американдық драматург Сэм Шепард "Круиз Парадайысы" (1997) еңбегінде Сесар Вальехоның өзінің сүйікті ақыны екенін айтты. Шепардтың бұрынғы туындысы "Мотель хроникалары" Вальехоның "Тоғыз монстр" өлеңінен алынған эпиграфпен басталады: "Ешқашан алыс жерде мұндай жақын болған емес". Шепардтың әріптесі Уим Вендерстің "Күректену қанаттары" (1987) фильмінің жалғасы "Алыс, бірақ жақын!" (1993) осы өлеңнен атауын алды. Америкалық жазушы Чарльз Буковски Вальехо туралы өлең жазды, ол оның өлімінен кейін жарық көрген "Оттан қалай өткінің маңызды" кітабына қосылды. Америкалық ақын Джо Болтон "Жаздың өткен күндері" (Galileo Press, 1990) кітабында "Трильсе" өлеңінің бірнеше бөлімін бейімдеді. Рой Андерссон режиссерлік еткен швед фильмі "Екінші қабаттан әндер" (2000) Сесар Вальехоның туындыларын қайта-қайта қолданатын мотив ретінде көрсетеді. Грек әншісі және ән авторы Танасис Папаконстантину Вальехо туралы ән жазды, оны Сократис Маламас орындады. Индонезиялық композитор және пианист Ананда Сукарлан оның кейбір өлеңдерін орта тембрлі дауыс пен фортепианоға арнап музыкаға қосты.