Кіріспе

1971 жылы Т. Дж. Басс жазған «Жартылай адам» романы – американдық автор Т. Дж. Басс 1971 жылы жарық көрген ғылыми фантастикалық роман. Роман «Жартылай адам» (алғаш рет 1969 жылдың желтоқсанында «Galaxy Science Fiction» журналында жарияланған) және «G.I.T.A.R.» (алғаш рет 1970 жылдың қараша және желтоқсан айларында «If» журналында жарияланған) екі повесін біріктіріп, кеңейту арқылы жазылған. Роман «Көктеуе» сериясына жатады, оған «Құдай кит» кіретін болса, Басс авторлығындағы «Көктеуе» сериясы патологияда қолданылатын атауларға, соның ішінде есімдермен байланысты әзілдерге толы (ер адам кейіпкердің әйел кейіпкердің тартымды «Хауэлл-Жолли денесі» туралы айтқанын еске алыңыз). «Жартылай адам» 1971 жылы «Набула» сыйлығының «Үздік роман» номинациясына ие болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Басстың болашақ Жері – биотаның жиынтығы оның тағамдық тізбегі ретінде қызмет ететін орта. Адам ғылымы төрт саусақты Небишті жаратты, ол ақшыл, аз өмір сүретін және жоғары бағдарламаланатын гуманоид, оның жер астындағы ұя өмірін қиындататын қасиеттері (агрессия, құлшыныс және т.б.) жойылған. Бес саусақты адамдар (буккейлер деп аталады) Жердегі триллиондаған Небиш халқының тамақтануын қамтамасыз ететін биофермаларда саяхаттайды. Адам мен егеуқұйрықтан басқа барлық омыртқалы жануарлар құрып кеткен, сондықтан ет басқа адамдардан (және кейде егеуқұйрықтан) алынады. Романның негізгі қақтығысы – Ұя мен бес саусақты түпкілікті адамдар арасындағы келіспеушілік. Олар жабайылыққа тонып, Ұя қауіпсіздігі қызметімен аң аулаған жануарлар сияқты қуылған. Оқиға Ескі Ай мен оның иті Данның далаларда саяхаттауынан басталады. Олар – биологиялық сағаттары тоқтатылған генетикалық тәжірибелер. Олар Тіс тірткісімен кездеседі, ол – Ұя құлдырағанға дейін технология жетілген кездегі серік кибер. Тіс тірткісі Айды оны алуға шақырады, бірақ Ай киберлерді ұнатпайды – олар Ұяға жұмыс істейді. Тіс тірткісі тамақ беруге уәде береді, және оның уәдесі орындалып, электрлі дауыл бақтарды тонау туралы хабарлаудан агромектерді сақтайды, сонда ғана Ай Тіс тірткісінің серіктестік ұсынысын қарастырады. Тіс тірткісі өзінің серік кибер екенін түсіндіреді, және Ай мен Данға жаңа тістер сыйлағанда, Ай келіседі және үшеуі Тіс тірткісінің айтылмаған миссиясына аттанады. Бір қызығы, қаз-қалпындағы буккейлерде белгілі бір мақсат пайда болып келеді, оның мақсаты түсініксіз және Ұя тепе-теңдігіне қауіпті болуы мүмкін. Бұл «жаңа әлемді» тепе-теңдікте ұстап тұрған компьютерлік санамен қатал күресіп, оны қоздыратын үшінші тараптың болуы сезіледі. Басты кейіпкерлердің түсінігіне сыймайтын жоспарлар ойнай бастайды, ал Төрт және Бес саусақтың арасындағы эпикалық шайқас жақындап келеді.