Кіріспе

Шантиль (/ʃ//æ//n/'/t//ɪ//l//i/ шантили, ʃɑ̃tiji; Пикард: Cantily) – Францияның Оз департаментіндегі, Оңтүстік Францияның О-де-Франс аймағындағы Нонетт өзенінің жайлысынан орналасқан коммуна. Шаңтиль орманымен қоршалған, 10 863 тұрғыны бар (2017) қала Париждің қалалық аймағына кіреді. Ол Париждің солтүстік-солтүстік-шығысында 38,4 км (23,9 миль) қашықтықта орналасқан және алты көрші коммунамен бірге 37 254 тұрғыны бар (2018) қалалық аймақты құрайды. 15-17 ғасырларда Монморенси әулетімен тығыз байланысты болған Шантиль шатосы 17-19 ғасырларда Франция корольдерінің туыстары Конде ханзадаларының резиденциясы болды. Қазір онда Конде мұражайы орналасқан. Шантиль сонымен қатар жылқы жарысы трассасы – Шантиль жарыс трассасымен де танымал, онда Prix du Jockey Club және Prix de Diane үшін мәртебелі жарыстар өткізіледі. Шантиль және айналасындағы қауымдастықтар Франциядағы ең ірі жарыс жылқыларын дайындау орталығы болып табылады. Шантильде Конде ханзадалары салған сарайлары бар Жылқының тірі мұражайы орналасқан. Ол Париж аймағындағы маңызды туристік орындардың бірі саналады. Шантиль Шантиль креміне және Шантиль тігісіне атын берген. Қала 2016 жылғы Еуропа чемпионатында Англия ұлттық футбол құрамасының базасы болды.

География

Шантильи Париж алабында, О-де-Франс аймағының оңтүстік шекарасында және Париж қалалық аймағының солтүстік шекарасында орналасқан. Ол Валуа тарихи аймағына жатады. Шантильи Бове қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 39 км, Амиеннен оңтүстікке қарай 79 км және Парижден солтүстікке қарай 38 км қашықтықта жатыр. Сент-Максимин солтүстікте, Винеуил-Сент-Фермин солтүстік-шығыста, Авиль-Сент-Леонард шығыста, Понтарме және Ори-ла-Вилль оңтүстік-шығыста, Кой-ла-Форе оңтүстікте, Ламорлай оңтүстік-батыста және Гувье батыста орналасқан. Шантильи – Авиль-Сент-Леонард, Боран-сюр-Уаз, Кой-ла-Форе, Гувье, Ламорлай және Винеуил-Сент-Фермин коммуналарын қоса алғандағы қалалық аймақтың орталығы. Ол Уаз департаментіндегі үшінші және О-де-Франстағы жетінші ірі қалалық аймақ. Онда ірі кәсіпорындар мен ауыр индустрия жоқ, ал халықтың 40% Иль-де-Франс аймағында жұмыс істейді.

Топография

Шантиль Париж бассейні мен батыс Валуа графтығының тоғысында орналасқан, оның шекарасы Нонет өзені болып табылады. Қала орны бастапқыда ашық алаң немесе шалғынды дала болған, кейде оны газон немесе алаш деп атаған, қазіргі күні оның орнын жарыс жолы алып жатыр. Қала мен жарыс жолы арасындағы қалған ашық кеңістік әрқашан "кішкентай газон" деп аталады. Аймақтың ең биік нүктесі – 112 метр (378') Ламорледегі Буа Лоррис орналасқан. Ең төменгі нүктесі – 35 метр (115'), Гувьедегі Нонет өзенінің жағасындағы Канардьерде. Коммуна Лутеция шөгінді әктас үстіртінде орналасқан, оны Шантиль орманы жауып жатыр. Бұл әктас үстіртін жел мен эрозиядан пайда болған құм жауып жатыр. Осы тас аймақтың бір бөлігінде құрылысқа қолданылған, және бүгін де Сент-Максимен коммунасында қолданылуда. Ол сондай-ақ 18-ғасырда Шантильде де құрылысқа пайдаланылды, қазіргі жарыс жолы орналасқан жердегі карьерден сарай қызметкерлерінің үйлері мен жылқы қоралары үшін тас өндірілді. Келесі ғасырда карьерде саңырауқұлақ өсірілді, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бомбалаудан қорғану үшін пайдаланылды. Қазір ол Шантиль иелігіне тиесілі және мерзімімен жұртшылыққа ашылады. Тағы бір геологиялық ерекшелік – өзен аңғарларындағы аллювиалды шөгінділер, бұл Нонет өзені жанындағы Канардьер деген жерде қоғамдық бақтардың дамуына мүмкіндік берді.

Гидрология және сумен жабдықтау

Қаланың оңтүстік шетін Теве өзені шектейді, ол Оза өзенінің 33 шақырымдық (20 миль) саласы. Осы жерде 13 ғасырда Шаалис аббаттығының монахтары балық өсіру үшін салған Коммель тоғандары орналасқан. Нонет өзені қаланың ішінде ағып өтеді. Бұл 44 шақырымдық (27 миль) өзен де Озаның су жинау алабының бір бөлігі болып табылады және муниципалитет аумағындағы каналдарға бағытталған. Шындығында, Андре Ле Нотрдың шато бақтарын құруы 1663 жылдан бастап су жолының толыққанды өзгерісін қажет етті. Өзен арнасы солтүстікке қарай жүз метрге жылжытылып, шатоның алдында 2,5 шақырымдық (1½ миль) Ұлы канал құрылды. Ескі арна 800 метрлік (½ миль) Сен-Жан каналына айналды, ол бақтар салынған кезде бұрынғы 16 ғасырлық шағын шіркеудің құнына байланысты осылай аталды. Осы кезеңде, виадуктің астындағы Канардьер каналы да тазартылып, арнасы жаңаланды. Басқа екі каналға перпендикуляр және шамамен 300 метрлік (yards) Канал де ла Машина, Манс павилонына су жеткізіп, одан батыс бақтарындағы тоғандар мен сарқырамаларға су жіберді, аталған бақтар кейіннен жойылды, су резервуарына құйылып, ол бір кезде газондық алаңда орналасқан. Бұл резервуардың бір бөлігі әлі де жарыс жолының жанында сақталған, бірақ енді суы жоқ. Бұл су жүйесінің бір бөлігі аңғардағы фабрикаларды сумен қамтамасыз етуге пайдаланылды. Қалған бақтар Сенлистің маңындағы аймақтан келген су құбырына негізделген мүлдем басқа жүйемен суарылды. 18 ғасырда аңғарда минералды су көзі табылды және 1725-1728 жылдар аралығында жұртшылықтың одан су ішуі үшін бақ павилоны салынды. Бұл көз Шатилли суынан бөлек болды, ол Гувьедегі Ла Шозеде табылған және 1882 жылдан бастап 20 ғасырға дейін бөтелкеге құйылып, газдалған. Сондай-ақ, 18 ғасырда резервуардан су бұрып, ауыз сумен қамтамасыз ету жүйесі құрылды. 1823 жылы Конде ханзадасы тұрғындардың пайдалануы үшін он сегіз фонтан орнатты. 1895 жылы олар көршілес Ламорлай ауылындағы су тазарту станциясынан сумен қамтамасыз етумен ауыстырылды. Бұл су Шантилли, Ламорлай және Боран-сюр-Оаз қалаларынан әкелініп, тазартылып, Гувьедегі Мон-де-Подағы екі су мұнарасы арқылы таратылды. Бұл сумен жабдықтауды 1928 жылдан бері Lyonnaise des eaux жеке компаниясы басқарады. Канализация жүйесі 1878 жылы орнатылды, бірақ бастапқыда rue d'Aumale, Condé Hospice және қазіргі avenue du Maréchal Joffre деп аталатын rue de Paris аумағымен шектелді. 1910 жылы ол жарыс жолына салынған салықтан қаржыландырылған мемлекеттік субсидия арқылы қаланың барлық аумағына таратылды. 1969 жылы Ла-Канардьерде сарқыңды суларды тазарту станциясы салынды, ал 2006 жылы ол Гувьеге көшірілді. Бұл 22 шақырымдық (14 миль) желіні Apremont, Avilly Saint Léonard, Chantilly, Gouvieux және Vineuil Saint Firmin қалаларын қамтитын Nonette аңғары суларын тазарту жөніндегі аймақтық синдикат (SICTEUV) басқарады.

Жаңа заманның жаңа шіркеуі

1673 жылы Конде ханзадасы Людовик II де Бурбон, «Ұлы Конде» деп танылған, Гувье көшесі деп аталған жаңа жол салды, қазір ол Коннетабель көшесі. Бұл жолдың екі жағындағы қамалдан алынған жер жаңа қаланың ядросын құрады, себебі қонақ үйлер, қамалдың шеберлеріне арналған шеберханалар және қызметшілерге арналған тұрғын үйлер бой көтерді. Бұл дамып келе жатқан қала Бове діни округіндегі Гувьеу және Сенлис діни округіндегі Сент-Леонард приходтары арасында бөлінді. Людовик өсиетімен қамалдың жанында шіркеу салуды өтінді. Анри Жюль де Бурбон Конде 1692 жылы Нотр-Дам шіркеуін салып, Сенлис епископының басшылығымен жаңа приход құрды, барлық бұрынғы приходтарды алмастырды. Осылайша Шантиль қаласы тәуелсіздікке ие болды. Оның немересі, Бурбон герцогы Луи Анри, қаланың алғашқы жоспарларын жасағандықтан, оны қаланың негізін қалаушы деп санауға болады. Ол қала құрылысына жоспарлауды енгізіп, Гувье көшесін Гранде көшесі деп атады. 1721 жылы Ұлы Асыл үйлерді салғаннан кейін, ол 1727 жылы қала құрылысын жасады және Конделердің сарайында мұрагерлік лауазымдарды иеленген сарай шенеуніктеріне тұрғын үйлер үшін жер участаларын сатты. Бұл үйлердің архитектуралық стандарттарын Ұлы Асыл үйдің сәулетшісі Жан Обер жасады. Бұл үйлер 1730-1733 жылдар аралығында салынды. 1723 жылы Гранде көшесінің соңында Хоспис де ла Шарит салынды. 18 ғасырдың екінші жартысында князьдер экономикалық белсенділікті одан әрі дамытты. Қалада 17 ғасырдан бері кружев өндірісі жүргізіліп келді, бірақ енді ол өзінің гүлдену кезегіне жетті. Порцелин өндірісі 1726 жылы басталды және 1730 жылы Машина көшесінде орналасты. 1780 жылы Гранд-каналдың соңында, су құламасынан алынатын энергияны пайдалану үшін өнеркәсіптік ғимараттар салынды.

Коммунаның басталуы

Француз төңкерісі кезінде Шантильи коммунаға айналды, оның шекарасы приходтың шекарасына сәйкес келді. Бірінші әкім – иеліктің басқарушысы Андре Жозеф Антеум де Сурваль болды. Қалалық кеңестің қалған мүшелері шатоның қызметкерлерінен таңдалды. Конделер Бастилия құлағаннан кейін, 17 шілдеде 1789 жылы, шетелге қашушылардың біріншілерінен болды. Мүлік 1792 жылғы 13 маусымда эмигранттар заңына сәйкес тәркіленді, сосын бөлініп сатылды. Бірінші бөлігі 1793 және 1795 жылдар аралығында сатылды – ескі бақша, су бағы және бүгінгі rue du Connétable көшесі мен petite pelouse айналасындағы соңғы жерлер, сондай-ақ князьға тиесілі қалалық үйлер. Бұл бөлігіндегі жердің көп бөлігі енді иелікке қайта оралған жоқ. Қалған жер 1798 жылы учаскелерге бөлініп, уақыт өте келе сатылды. Террор кезігінде, 15 тамызда әкім қуылып, оның орнына якобин келді. Шато 1793 жылдан 1794 жылға дейін түрмеге айналдырылды, Оиз департаментінен күдіктілерге арналды. 1799 жылы ұлттық мүлік ретінде сатылып, шато екі кәсіпкермен тас карьеріне айналды. Тек «кішкентай шато» сақталды. Ұлы аңғарлар әскерге берілді және 11-ші атты полк, 1-ші драгун полкі 1803 жылдан 1806 жылға дейін, содан кейін 1-ші жеңіл артиллериялық поляк лансерлер полкі 1808 жылдан 1814 жылға дейін пайдаланды. Көптеген өнеркәсіпшілер Конде мүлкін сатудан пайдаланып, өздерінің бизнесін дамытуға мүмкіндік алды. 1792 жылы фарфор өндірісі, жаңа ағылшын иесі Кристоф Поттердің басшылығымен, керамикаға көшті. 1801 жылы каналдағы өндіріс ғимараттарында мыс ламинаттау зауыты ашылды, ал 1807 жылы диірмен жұмыс істеді. Онда 600-ға жуық адам жұмыс істеді және коммунаға өркендеу әкелді. Жаңа ағылшын технологияларын қолдана отырып, ол мата, әсіресе калико және кір жуу өндірісінде кеңейді. 1814 жылы құлдырау басталды, содан кейін монополиясын жоғалтып, 1822 жылы жабылды. 1815 жылы Конде ханзадасы Луи Жозеф аймаққа қайта оралды. Ол отбасының бұрынғы мүлкінің бір бөлігін қайтарып алып, қалғанын сатып алды. Оның ұлы Людовик VI Анри 1823 жылы фонтандар, ал 1827 жылы көптеген көше шамдарын орнатты.

Томас Мьюр байланысы

Шотландиялық саяси реформатор Томас Мьюр 1793 жылы бүлік қоздыру қылмысы үшін 14 жылға Ботани шығанағына жер аударылды. Ол тек 13 ай өткізіп қашып құтылды. Содан кейін Мьюр Франция азаматы ретінде Парижге жеткен қиын саяхат жасады. Мьюр уақыт өте келе француз директориясы мен Париздегі түрлі республикалық қашқын арасындағы негізгі делдалға айналды. Ол өзінің әрекеттері британ премьер-министрі Уильям Питтің агенттерінің бақылауында екенін білді. 1798 жылғы қазан айында Директориямен соңғы хабарласуында ол Парижден тығырықтан тыс, көзге түспейтін жерге, шотланд елшілерімен маңызды келіссөздерді қауіпсіз жүргізе алатын жерге кетуге рұқсат сұрады. 1798 жылдың қараша айының ортасында Мьюр жасырын түрде Шантиллиге көшті. 1799 жылдың 26 қаңтарында ол кенеттен және жалғыз дүниеден озды, жанында тек кішкентай бала болды. Оның қауіпсіздігі соншалықты қатаң болғандықтан, тіпті жергілікті шенеуніктер оның бар екенін немесе кім екенін білмеді. Оның жеке басын анықтайтын ешқандай құжат немесе қағаз табылған жоқ, ал оның есімі тек пошташы "Томас Мьюр азамат" деген мекенжайға газет жеткізгенін есіне түсіргеннен кейін ғана анықталды. Бірнеше күннен кейін Мьюрдің қайтысы туралы хабар Парижге жеткенде, Le Moniteur Universel газетінде оның ескі жараларының қайталануынан қайтыс болғаны туралы қысқа некролог жарияланды.

19 ғасырдағы демалыс және демалыс орны

Шантильли де 19 ғасырда аристократтар мен суретшілердің ойын алаңы болды, сондай-ақ ат жарыстарына қатысы бар ағылшын қауымының мекені болды. Алғашқы ат жарыстары 1834 жылы "пелуз" деп аталатын көгалдың аумағында өткізілді, ал 1840 жылдары барлық әлеуметтік таптардың, әсіресе Парижден келген ойыншылардың ағыны болды. 1859 жылы теміржол вокзалы ашылғандықтан, ат жарыстарының табысты өтуіне негізінен себеп болды. Кейіннен қоғамдық станция жарыс күндері 20 мыңға жуық ойыншы мен келушілерге жол берді. Жарыс жолы мен тұрақты орындықтар біртіндеп қосылып, бүгінгі жарыс алаңы пайда болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын қатысушылар туралы мәліметтер сақтала бастады; 1912 жылы Prix du Jockey Club-ке 40 000 адам қатысты. Франко-Прус соғысы кезінде Шантильлиді пруссия әскері бір жылға жуық басқарды. Мекленбургтің Ұлы герцогы 18-ші армия корпусының басшысы өзінің бас штабымен бірге замокқа орналасты. Оның әскерлері Ұлы қораларды, эвакуацияланған жарыс алаңының қораларын және кейбір жеке меншіктегі тұрғын үйлерді реквизициялады. Жарыс залы айналасында жарыстар экономикасы дамыды, көптеген қоралар таза тұқымды жылқыларды жаттықтыруға арналған. Қалалық даму осы жарыс қызметіне арналған Бои Сен-Дени сияқты жаңа көршіліктермен бірге өсті. 1846 жылы екі жаттықтырушы мен он жеті қол, ал 1896 жылы отыз жаттықтырушы мен 309 нанд болды. Жарыстар қауымдастығының көпшілігі британиялықтар болды - 1911 жылы жокейлердің, жігіттердің және жаттықтырушылардың 76% -ы. Сонымен қатар, Шантильи көптеген аристократтар, биік буржуазияның мүшелері және суретшілер сол аймаққа көшіп келіп, қоршаған коммуналарда виллалар мен шатолар салды, мысалы, Гувьедегі Ротшильдтер отбасы сияқты. Сонымен қатар 1908 жылы Гранд Конде қонақ үйі сияқты сәнді қонақ үйлер де салынды. Аумле герцогы Анри д'Орлеан, қаланың соңғы иелері, жарыс алаңын және қаланы дамытуға, сондай-ақ ағылшындардың келуіне ықпал етті. 1876 және 1882 жылдар аралығында герцог қаланы қайта тұрғызып, сол кездегі ең әдемі өнер коллекцияларының біріне үй салдырды. Ол өзінің сарайында Австрияның Сисси деген атпен танымал Елизавета патшайым мен Ресейдің Ұлы князі Владимир Александрович сияқты жоғары санаттағы адамдарды қабылдап, қаланың дамуына үлес қосты. Шато 1898 жылы Франция институтына мұрагерлікпен берілгеннен кейін көпшілікке ашылғанда, ол қалаға тағы да көп туристерді тартты - алғашқы алты айда 100 000-нан астам. Әрине, байлықтың мол болуы кейбір адамдарды ашкөздікке итермеледі. 1912 жылы 25 наурызда таңертең Боно банкі Societe Generale de Chantilly компаниясын тонап, қашып кетуден бұрын екі қызметкерін өлтірді. Бұл олардың ажырасуынан және Жюль Бонноның полициямен атыста қаза тапқаннан көп ұзамай болған. Бұл топтар автомобильдерді қашу үшін пайдаланғаны және "Le Petit Journal" газетінің кеңсесінде олардың іс-әрекеттерін жария еткені туралы шағымдану үшін "Браунинг" автоматты машинасын шауып тұрған Жюль Бонноның пайда болуымен танымал болды.

Шантильли Бірінші дүниежүзілік соғыста

Неміс армиясы 1914 жылдың 3 қыркүйегінде Шантильли қаласына кірді, бірақ ұзақ қалмады, келесі күні шығып кетті. Шато басылып алынды, бірақ көршілес Крейл және Сенлис қалаларынан өзгеше, онда ешқандай айқын қиратулар болған жоқ, Оиз аймағында өрттер мен маңызды зардаптар болды. Француз әскерлері 9 қыркүйекке дейін оралмады. Марнадағы бірінші шайқастан кейін генерал Жозеф Жоффре өзінің штабын Шантильлиде орналастырды, себебі бұл жерден теміржол арқылы Парижге оңай жетуге болатын. Grand Quartier Général, немесе штаб, 1914 жылдың 29 қарашасында 450 офицер және 800 кеңсе қызметкері мен сарбазбен Hôtel du Grand Condé-ді басып алды. Жоффре өзі болса, жүз метрдей қашықтықтағы Вилла Пуареде орналасты. Жоффре 1915 жылдың 6 желтоқсанынан 8 желтоқсанына дейін Шантильлидегі конференцияны өткізіп, одақтастарымен бірге шайқас жоспарларын жасады және 1916 жылға арналған әскери шабуылдарды үйлестірді. 1916 жылдың желтоқсанында Бас штаб Бове қаласына көшірілді, ал Шантильли майданнан жараланған сарбаздарға арналған ауруханаларға айналды, біреуі Lovenjou қонақ үйінде, екіншісі Эглер павильонында орналасты. 1917 жылы жарыс жолының жанындағы кішкентай алаңда арнайы салынған казармаларда француздық бірінші инженерлік полкінің үш камуфляж шеберханасы ашылды. 1200-ге жуық әйел, сондай-ақ 200 неміс тұтқыны және Француз Индоқытайынан (сол кезде француз протектораты) 200 жұмысшы жұмысқа алынды. Олар артиллерия мен әскердің қозғалысын жасыру үшін қолданылатын суреттерді бояды. Қала 1928 жылы Гувьеден Бой Сен-Дениді қосып алғаннан кейін кеңейді. 1930 жылы қазіргі атауымен белгілі даңғылға маршал Жоффреге ескерткіш орнатылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Вермахт 1940 жылғы 13 қыркүйекте қалаға кіріп, оны басып алды. Олар Германиядан әкелген жылқыларын емдеу үшін Ұлы Асыл үйді ветеринариялық госпиталь ретінде пайдаланды, болжамдар бойынша соғыс жылдары қалада 400-ге жуық неміс жылқысы болған. Әскери басшылық Гранд Конде қонақ үйін иеленді. Бір ізбасарды өлтіргеннен кейін, 1943 жылы нацистерге қарсы үгіт сөз сөйлеген приход пасторы, аббат Шарпентье, ол қолдаған бірнеше француз Кеңес қозғалысының мүшелерімен бірге тұтқындалды. Ол Маутхаузен лагеріне жер аударылып, 1944 жылғы 7 тамызда қайтыс болды. Одақтас әскерлері 1944 жылғы 30 мамырда Ла-Канардиердегі виадукті бомбалады, ал қала 1944 жылғы 31 тамызда американдық танктермен азат етілді. Американың 8-ші әуе армиясы өз кезегінде Гранд Конде қонақ үйіне орналасты.

Соғыстан кейінгі Шантилли

Соғыстан бері қаланың солтүстік жағында жаңа шаһаршықтар салынды. Қала орталығындағы кейбір қонақүйлер мен виллалар тұрғын үйлерге айналдырылды; тұрғын үйлер салу үшін бірнеше мал шаруашылығы нысандары бұзылды. Осы жаңа тұрғын үйлер пайда болған соң, көбісі Париж аймағында жұмыс істейтін жаңа тұрғындар көшіп келді, ал қала 1992 жылы Гиллемино фабрикалары жабылғаннан кейін өнеркәсіптік базасының қалған бөлігінен де айырылды.

Шантильли қамалы

Шатиль шатыры Монморенси әулеті үшін салынған, кейін Конделерге тиесілі болды, ал соңында Людовик Филипптің бесінші ұлы Аумаль герцогының резиденциясы болды. Ол оны Франция институтына мұра етіп қалдырды. Шатоның екі бөлігі бар: Кішкентай шато және Жаңа шато. Біріншісі 1560 жылы архитектор Жан Булан констебль Анн де Монморенси үшін салынды. Үлкен пәтерлердің ішкі безендіруі 18 ғасырға дейін созылады және Жан Обер, Жан Батист Хуэ және Жан Батист Одри есімді шеберлердің еңбегімен жасалған. 19 ғасырда қайта жаңартылған кішкентай пәтерлер бірінші қабатта орналасқан. Жаңа шато 1876 және 1882 жылдар аралығында архитектор Оноре Домет тарапынан 19 ғасырдың басында қираған ескі ғимараттың орнында салынды. Онда сурет галереялары, кітапханалар және шапель орналасқан. 1840 жылдары архитектор Феликс Дубан салған галерея екі ғимаратты байланыстырады. Шато 115 гектар (285 акр) аумақты қамтитын саябақпен қоршалған, оның ішінде 25 гектар (62 акр) су бақтары бар. Саябақта Андре Ле Нотр жобалаған кең формалды бақтар, 1772 және 1774 жылдар аралығында құрылған ағылшын-қытай бағы, оның ортасында Ханте де Шантильли, 1817 жылы батыс жағында Венера храмының төңірегінде салынған ағылшын бағы және орманға жақын жерде Ла Каботьер және де Сильвия саябақтары бар. Бүкіл мүлік 1988 жылғы 24 қазан және желтоқсан айларындағы жарлықтармен тарихи ескерткіш деп жарияланды.

Конде мұражайы

Шатодағы Конде мұражайы Франциядағы ең көне тарихи өнер жинақтарының біріне ие, ал оның кескіндемелер жинағы Францияда Лувр мұражайынан кейін ғана тұрады. Мұражайда сонымен қатар 1300 қолжазбадан тұратын жинақ бар, оның ішінде «Très Riches Heures du Duc de Berry» күндізгі кітабы да бар. Аумаль герцогының Франция институтына қалдырған мұрасының шарты бойынша, жинақтың көрсетілуін өзгертуге болмайды және оны басқа жерге беруге де рұқсат етілмейді, сондықтан ол Шантильидің тұрақты бөлігі болып табылады.

Үлкен қоралар

Grandes Écuries, ішінде Ат мұражайы орналасқан, әлемдегі ең танымал ат жарысы алаңдарының бірі. Олар 1719 және 1740 жылдар аралығында Жан Обер салып аяқтаған. Ұзындығы 186 метр, ал орталық күмбезінің биіктігі 38 метрді құрайды, және күнделікті аң ауға бару үшін 240 ат пен 500 иттің орналасуына жетеді. Карьерде күн сайын дрессаж көрсетулері немесе қайта жаңғырту шаралары өткізіледі. Аттар көрмесі күмбез астында үнемі ұйымдастырылады.

Порт Сен-Дени

Сен-Дени порты бастапқыда Ұлы қоралардың қазіргі кіреберісімен симметрияны қамтамасыз ету үшін жоспарланған, аяқталмаған павильонның бір бөлігі. Бұл павильон ашық ауадағы қоралардың екінші жағында орналасуы тиіс еді. 1740 жылы Бурбон герцогы қайтыс болғанда, құрылыс тоқтатылып, тек осы бөлігі аяқталмай қалды. Павильонның мақсаты – дамып келе жатқан қалаға кіреберіс болуы еді. Оның атауы Сент-Дени аббаттығының бұрынғы жер иелігінен шыққан, ол бір кезде қамалға өте жақын орналасқан.

Ат жарысы

Шантильль – Франциядағы жылқы жаттықтырудың ең ірі орталығы, онда 2633 жылқы бар, олардың 2620-сы таза қанды, шамамен жүзге жуық жаттығу шаруашылықтарында орналасқан. Бұл Париждегі жарысқа қатысатын жылқылардың 70% құрайды. Ең жақын орналасқан Майсон-Лаффитте шамамен 800 жылқыға ғана ие. Осы салада тікелей немесе жанама түрде екі мыңға жуық жергілікті тұрғын жұмыс істейді. Қала ішіндегі жылжымайтын мүліктің тапшылығын ескере отырып, қазіргі уақытта шаруашылықтар тек Бо-Сен-Дени ауданында ғана кездеседі, онда отыз шаруашылық галопқа маманданған. Тағы 54 шаруашылық, сондай-ақ галопқа маманданған, Ламорле, Гувье, Кой-ла-Форет және аз дәрежеде Авилли-Сен-Леонарда орналасқан. 59 жокей Шантильльде, ал 109 жокей муниципалитет аумағының қалған бөлігінде тұрады. Аймақтағы жаттықтырушылардың арасында Крикет Хед Маарек, Фредди Хед, Паскаль Бари, Андре Фабр, Марсель Ролланд, Эли Леллуш, Николас Клемент, Ален де Ройер Дюпре және Карим Ага Хан IV-нің шаруашылықтарына қарасты жаттықтырушылар бар. Аймақтағы жокейлерге Доминик Бёф, Кристоф Патрис Лемейр, Оливье Песлиер, Тьерри Тюйлие және Тьерри Жарне кіреді.

Франция

Франция Галопқа қарасты қоралар ұйым басқаратын және күтіп ұстайтын бірнеше нысаналарды пайдаланады. Бұл нысаналарда 1900 гектар (7¼ шаршы миль) жерді алып жатқан 60 тұрақты және 30 маусымдық қызметкер жұмыс істейді. Бұл нысаналардың арасында Гувьедегі де Айгль трассасы, сондай-ақ Ламорлай мен Кой-ла-Фореттегі басқалары бар, онда 60 гектар (150 акр) аумақта 30-дан астам жаттықтырушы жұмыс істейді, сонымен қатар Авиль Сен-Леонарда 15 гектар (40 акр) трасса бар. Франция Галоп сонымен қатар Шантильли орманүндө 47 шақырым (30 миль) ұзындығындағы, 1500 гектар (5¾ шаршы миль) аумақты қамтитын жолдарды басқарады, олар күннің белгілі бір уақытында тек жылқыларға ғана арналған. Барлығы, ұйым 120 гектар (300 акр) шөпті, 120 шақырым (75 миль) құмды жолды және бір топырақ жолды басқарады, ол ауа райына қарамастан жылына 365 күн пайдаланылады, бұл жылына 33 000 галопты, оның ішінде 2000-і тек жарыс трассасында өткізіледі.

Жылқы шаруашылығы

Шантиль аймағында жарыс жылқыларына маманданған көптеген маман мен кәсіпорын қалыптасты. Екі ірі жылқы тасымалдау компаниясы тиісінше Ламорле және Гувье қалаларында орналасқан. Қала шегінде үш ветеринарлық дәрігер жылқыға маманданған, ал көршілес муниципалитеттерде тағы бес дәрігер бар. Шантильде бір темірші бар, ал жақын жерде тағы төрт темірші жұмыс істейді. Сол сияқты, бір ерші жасаушы бар, ал тағы жетісі қала сыртында орналасқан. Шантильде екі жарыс жылқысы сатушысы бар, ал айналасында тағы бес сатушы жұмыс істейді. AFASEC-тің "Жел диірмені" ат жарысы мектебі Гувьеде орналасқан және 185 жокей мен оқушыға оқыту қызметін ұсынады, олардың көп бөлігі Шантильдегі жатақханада тұрады. Сонымен қатар, шаруашылықтарда пайда болатын тыңайтқыштарды пайдаланатын биомасса зауынын салу жоспарлануда.

Жарыс жолы

Жыл сайын жарыс жолында 25 жарыс күні және 197 жарыс өтеді, оның ішінде беделді Prix du Jockey Club және Prix de Diane жарыстары да бар. Бұл Франция Галоп басқаратын алты париждік жарыс жолының бірі, бірақ оның меншігі Франция институтына тиесілі. Жабылу қаупі туған кезде, оны жаңғырту үшін 24 миллион еуро жиналды. Бұл қаражатты жинағандардың арасында қала әкімшілігі, Франция Галоп, Франция институты, Шантиль аймағының коммуналдық бірлестігі (CCAC), аймақтық үкіметаралық комиссия, Оиз кеңесі, Пикари облыстық кеңесі және принц Карим Ага Хан болды. 2007 жылы жаңа жол, трибуналарды жөндеу және жаңғырту, өлшеу құралы және жаңа тұрақ орны салынды. Қазір жыл сайын 40 000 адам келеді.

Шантилли өнер және сән Рихард Милл

Chantilly Arts & Elegance Richard Mille автомобильдің әсемдік байқауы сарайда, Италиядағы Concorso d'Eleganza Villa d'Este, Калифорниядағы Pebble Beach Concours d'Elegance және Флоридадағы Amelia Island Concours d'Elegance сияқты өткізіледі.

Жолдар

Бір кезде Пьеррефьетт-сюр-Сенді Амиен арқылы Дюнкеркке жалғастыратын ескі патша жолы Шантильді солтүстіктен оңтүстікке қарай екіге бөледі. Бұрынғы ұлттық 16-шы жол деп аталған бұл жол қазір 1016 департаменттік жолы деп аталады. Бұл жолда жүк көліктеріне тыйым салынбаған, бірақ қаланың солтүстігі мен оңтүстігіндегі жол белгілері A1 немесе A16 автожолын таңдауды ұсынады. D924a Фландрия жолымен, бұрынғы ұлттық 17-ші жолмен Ла Шапель-ан-Сервальде жалғасады. D924 жолы Сенлис қаласына дейін созылады. А1 автожолына қосылатын екі жолда да жүк көліктеріне тыйым салынған. D924a жолының Шантильли орманнан өтетін барлық бөлігінде жылдамдық шегі 70 км/сағ (45 миль/сағ) құрайды, себебі орман ішінде көптеген елендер кезедіп өтеді.

Темір жол және қоғамдық көлік

Шантильи-Гувье теміржол станциясы 1859 жылы Париж-Лилль теміржолында қолданысқа енгізілді. Оған TER Hauts de France желісі арқылы SNCF қызмет көрсетеді. Жылдам пойыздар Париж-Нордқа 22 минутта, Крейлге 7 минутта жетеді. Станцияға сондай-ақ Île de France RER D желісі де қызмет көрсетеді. 2006 жылы Шантильи мен Париж-Норд арасында 920 000 жол жүргізілді. Desserte urbaine cantilienne (DUC) атты шағын қалалық автобус желісі Лефебюр ауданын теміржол станциясы арқылы Бой-Сен-Дениске байланыстырады. Бір тармағы сарай мен Сен-Пьер зиратынан өтеді. Жолаушылар ақысыз жол жүреді.

Әуежайлар мен әуежайға кіру

Шантильи Шарль де Голль әуежайынан 30 км (19 миль) және Бове-Тилле әуежайынан 54 км (34 миль) қашықтықта орналасқан. Екі әуежайға да қоғамдық көлікпен тікелей қатынас жоқ. 1910 жылы Куртеуилде «Аэродром де ла Видаме Шантильи» деп аталған әуеайлақ ашылды және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери әуе базасы ретінде пайдаланылды. Кейіннен ол жойылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гувьедегі «Лес-Айль» атты жаттығу орталығын пайдалана отырып, «terrain de Chantilly Les Aigles» атты тағы бір әуеайлақ құрылды. Франция шайқасы кезінде Этамп-Мондезир әуе базасынан келген I/1 эскадрильясы оны басып алды.

Жолдар

Коммуна арқылы екі жаяу жүргін жолы өтеді. GR 11 Париж аймағын айналып өтіп, Сенлис пен Сен-Максимин арасында сатылады. Ол шато аумағындағы Сильвия паркін кесіп өтеді, Порт-Сен-Дениден өтіп, Сен-Жан каналына түседі, оның бойымен жүреді де, «Қоқию әтеш» деп аталатын ауданды кесіп өтеді. Парижден Амстердамға дейінгі GR 12 жолы Сенлистен қаланың оңтүстік жағынан Коммель тоғандарына қарай, содан кейін Coye la Forêt-ке барады. GR 1, «Париж айналымы» деп белгілі, қаланың оңтүстік-шығыс жиегімен, Коммель тоғандарының оңтүстік жағалауы бойымен өтеді. Шантилли орман көптеген жолдармен торыққан, бірақ аттарды жаттықтыру үшін таңғы сағат 6-дан түскі сағат 1-ге дейін жаяу жүргіншілерге кіруге тыйым салынған. Шантиль 2008 жылдың маусым айында велосипед жолдарының желісін аяқтады, олар Gouvieux, Vineuil Saint Firmin және Avilly Saint Léonard қалаларына велосипедпен жетуге мүмкіндік береді.

Климат

Валь-д'Оазаның климаты Францияның солтүстік бөлігіне ұқсас; ол Брест жағалауындағы мұхиттық климат пен Страсбургтің континенттік климаты арасында екендігі айтылған. Жауын-шашын салыстырмалы түрде аз, көктем мен жаздың басында және күзде қайтадан орташа мөлшерде жауады, бұл мұхиттық климаттың қалыпты құбылысы, бірақ дауылдар континенттік типке жатады.