Кіріспе

Украиналық-американдық физикалық химия профессоры Джордж Богданович Кистяковский (Георгий Богданович Кистяковский, Георгій Богданович Кістяківський; 1 желтоқсан 1900 [Ескі стиль бойынша 18 қараша 1900] – 7 желтоқсан 1982) – Гарвард университетінің физикалық химия профессоры, Манхэттен жобасына қатысқан және кейіннен президент Дуайт Д. Эйзенхауэрдің ғылыми кеңесшісі қызметін атқарған. Революцияға дейінгі Ресейдегі зиялы элитаның бір бөлігі болған ескі украиндық казак отбасында, Бояркада, бұрынғы Ресей империясында туған Кистяковский Ресей азамат соғысы кезінде туған жерін тастап кетті. Ол Германияға барып, Берлин университетінде Макс Боденштейннің жетекшілігімен физикалық химиядан докторлық диссертациясын қорғады. 1926 жылы АҚШ-қа эмиграциялап, 1930 жылы Гарвард университетінің профессоры болып кірісті және 1933 жылы азаматтық алды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кистяковский жарылғыш заттарды әзірлеуге жауапты Ұлттық қорғаныс зерттеу комитетінің (NDRC) бөлімінің басшысы және жаңа жарылғыш заттарды, оның ішінде RDX және HMX әзірлеуді бақылаған Жарылғыш заттарды зерттеу зертханасының (ERL) техникалық директоры болды. Ол жарылыстардың гидродинамикалық теориясын зерттеумен және пішінді зарядтарды жасаумен айналысты. 1943 жылдың қазан айында Манхэттен жобасына кеңесші ретінде тартылды. Көп ұзамай ол X дивизионына жетекшілік етті, ол имплозиялық типтегі ядролық қару үшін қажетті жарылғыш линзаларды әзірлеуге жауапты болды. 1945 жылдың шілдесінде ол "Trinity" сынағында алғашқы атомдық жарылысты көрді. Бірнеше аптадан кейін Нагасакиге тағы бір имплозиялық қару ("Fat Man") тасталды. 1962 жылдан 1965 жылға дейін Кистяковский Ұлттық ғылым академиясының ғылым, инженерия және мемлекеттік саясат жөніндегі комитетіне (COSEPUP) төрағалық етті және 1965 жылдан 1973 жылға дейін оның вице-президенті болды. Вьетнам соғысына қарсы наразылық білдіріп, үкіметпен байланысын үзді және "Жарамды әлемді қамтамасыз ету кеңесі" сияқты соғысқа қарсы ұйымға белсенді қатысып, 1977 жылы оның төрағасы болды.

Ерте өмір

Георгий Богданович Кистяковский Бояркада дүниеге келді. Георгийдің әкесі Александр Федорович Кистяковский заң профессоры және қылмыстық құқық саласында маманданған Ресей империясының адвокаты болған. Оның әкесі Богдан Кистяковский Киев университетінде заң философиясы профессоры болды және 1919 жылы Украина Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Кистяковскийдің анасы Мария Берендштам еді, және оның ағасы Александр орнитолог болды. Георгийдің ағасы Игорь Кистяковский Украина мемлекетінің ішкі істер министрі болған. Кистяковский 1917 жылы Ресей революциясы басталғанға дейін Киев пен Мәскеудегі жеке мектептерде оқыды. Содан кейін ол коммунистерге қарсы Ақ әскерге қосылды. 1920 жылы ол тартып алынған француз кемесімен Ресейден қашып кетті. Түркия мен Югославияда біраз уақыт өткізгеннен кейін ол Германияға барды, сол жылы Берлин университетіне түсті. 1925 жылы Макс Боденштейннің жетекшілігімен физикалық химиядан докторлық диссертациясын қорғады, оның диссертациясы хлор монооксиді мен озонның фотохимиялық ыдырауына арналған. Одан кейін ол Боденштейннің аспиранты болды. Оның жарияланған алғашқы екі мақаласы Боденштейнмен бірлесіп жазылған диссертациясын дамыту болды. 1926 жылы Кистяковский Халықаралық білім беру кеңесінің стипендиясы бойынша АҚШ-қа сапарлады. Боденштейннің тағы бір шәкірті Хью Стотт Тейлор Боденштейннің Кистяковскийге берген бағасын қабылдады және оған Принстон университетінде орын берді. Сол жылы Кистяковский швед лютеран қызы Хилдегард Моебиусқа үйленді. 1928 жылы олардың қызы Вера дүниеге келді, ол 1972 жылы МТИ-де физика профессоры болып тағайындалған алғашқы әйел болды. 1927 жылы Кистяковскийдің екі жылдық стипендиясы бітіп, ол ғылыми серіктес және DuPont стипендиясын алды. 1928 жылдың 25 қазанында ол Принстон университетінің доценті болды. 1938 жылы химия пәнінен Эбботт және Джеймс Лоуренс профессоры атанды. Келесі жылы ол АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1940 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.

Ұлттық қорғаныс ғылыми-зерттеу комитеті

Екінші дүниежүзілік соғыста ғылымның рөлі кеңейе түсетінін көріп, АҚШ әлі соғысқа қосылмаған болатын, президент Франклин Д. Рузвельт 1940 жылғы 27 маусымда Ұлттық қорғаныс зерттеу комитетін (NDRC) құрды, оның төрағасы Ванневар Буш болды. Гарвард университетінің президенті Джеймс Б. Конант бомбалар, отын, газдар және химиялық заттарға жауапты B бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Ол Кстиаковскийді жарылғыш заттармен айналысатын A1 бөлімінің басшысы етіп тағайындады. 1941 жылғы маусымда NDRC Ғылыми зерттеулер және даму кеңсесіне (OSRD) біріктірілді. Буш OSRD төрағасы болды, Конант оның орнына NDRC төрағасы болды, ал Кистиаковский B бөлімінің басшысы болды. 1942 жылғы желтоқсанда ұйымдастыру жұмыстары жүргізіліп, B бөлімі таратылды, ол жарылғыш заттар мен қозғалтқыш заттарға жауапты 8-ші бөлімнің басшысы болды және 1944 жылғы ақпанға дейін осы лауазымда қалды. Кистиаковский американдықтардың жарылғыш заттар мен қозғалтқыштар туралы білімінің деңгейіне қанағаттанбады. Конант 1940 жылғы қазан айында Пенсильвания штатының Брюсетон қаласындағы Кендер бюросының зертханаларының жанында Жарылғыш заттар зерттеу зертханасын (ERL) құрды, ал Кистиаковский бастапқыда оның жұмысын бақылап, кейде сапарлар жасады; бірақ Конант оны 1941 жылғы көктемге дейін техникалық директор етіп ресми түрде тағайындамады. Бастапқыда жабдықтардың жетіспеушілігіне қарамастан, ERL 1941 жылы бес қызметкерден 1945 жылы 162 толық уақытты зертхана қызметкеріне дейін өсті. Маңызды зерттеу салаларының бірі – РДХ. Бұл жарылғыш зат соғыстан бұрын немістермен жасалған. Оны үлкен көлемде өндіруге болатын өндірістік процесті әзірлеу қажет болды. РДХ TNT-мен араластырылып, әртүрлі оқ-дәрілерде кеңінен қолданылатын B құрамын, сондай-ақ торпедалар мен тереңдік бомбаларында қолданылатын торпекс құрамын жасады. 1942 жылғы мамырда пилоттық өндіріс орындары іске қосылды, ал 1943 жылы ірі көлемде өндіріс басталды. Қытай партизандары жапондық бақылау бекеттері арқылы контрабандалық жолмен тасымалданатын жарылғыш зат туралы арнайы сұранысқа жауап ретінде Кистиаковский РДХ процесінің қосалқы өнімі ретінде алынған, улы емес ХМХ жарылғыш затын ұнмен араластырып, "Джемима әпкесін" жасады. Бұл жеуге болатын жарылғыш зат, оны кәдімгі ұнға айналдыруға болады, тіпті оны тамақ пісіруде де қолдануға болады. РДХ және ХМХ сияқты синтетикалық жарылғыш заттарды зерттеумен қатар, ERL детонация мен соққы толқындарының қасиеттерін зерттеді. Бұл таза ғылыми жоба ретінде басталды, оның нақты немесе бірден пайдасы болған жоқ. Кистиаковский 1941 және 1942 жылдары Англияға сапарлап, Уильям Пенни және Джеффри Тейлор сияқты британдық сарапшылармен кездесті. Кистиаковский мен Эдгар Брайт Уилсон кіші ағымдағы білімді зерттегенде, олар одан әрі зерттеуді қажет ететін бірнеше салаларды анықтады. Кистиаковский жарылыс толқынының таралуын сипаттайтын Чапман-Жуге модельін зерттей бастады. Бұл кезде Чапман-Жуге модельінің тиімділігі күмәнді болып қала берді және ол Принстон жоғары оқу орнындағы Джон фон Нейманның зерттеулерінің тақырыбы болды. Кистиаковский гидродинамикалық теориядан ауытқулардың себебі – химиялық реакциялардың жылдамдығы екенін түсінді. Реакцияны бақылау үшін микросекунд деңгейінде есептеулер қажет болды. 8-ші бөлім 1943 жылы Тейлор мен Джеймс Тактың механизмін түсіндірген пішінді зарядтарды зерттеуге тартылды.

Манхэттен жобасы

Манхэттен жобасының Лос-Аламос зертханасында Сет Неддермейер басшылығымен имплозияны зерттеу жүргізілді, бірақ оның бөлімшесі цилиндрлер мен кішкентай зарядтармен жұмыс істеді және тек тасқа ұқсайтын заттарды ғана жасады. Зерттеулеріне төмен басымдық берілді, себебі қару түріндегі ядролық қару дизайны уран-235 және плутоний үшін де жұмыс істейді деп күтілді, ал имплозия технологиясы қажет болмайды. 1943 жылдың қыркүйегінде Лос-Аламос зертханасының директоры Роберт Оппенгеймер фон Нейманды Лос-Аламосқа шақырып, имплозияны жаңа көзбен зерттеуін ұйымдастырды. Неддермейердің зерттеулерін қарап, Эдвард Теллермен ақылдасып, фон Нейман шарды жарылту үшін пішінделген зарядтардағы жоғары жарылғыш заттарды қолдануды ұсынды. Ол бұл әдіс, оқтың әдісімен салыстырғанда, оқшауланған материалды жылдам жинауға ғана емес, қажетті материал мөлшерін де азайтатынын көрсетті. Опенгеймер, Теллер және Ханс Бете тиімді ядролық қару жасау мүмкіндігіне таң қалды, бірақ жарылғыш заттар саласындағы сарапшы қажет екеніне келісті. Кистиаковскийдің есімі бірден ұсынылды және ол 1943 жылдың қазан айында жобаға кеңесші ретінде тартылды. Кейін ол: «Мен бомба уақытында дайын болады деп ойламадым және соғысты жеңуге көмектескім келді», - деп түсіндірді. Лос-Аламоста ол имплозия жұмыстарын қайта ұйымдастыруды бастады. Пішінделген зарядтардың мінез-құлқын зерттеу үшін фотосурет және рентген сәулелері сияқты әдістерді енгізді. Біріншісі ERL-де кеңінен қолданылған, ал екіншісі Тъкктің мақалаларында сипатталған, ол үш өлшемді жарылғыш линзаларды пайдалануды ұсынған. Манхэттен жобасының басқа да салалары сияқты, жарылғыш линзаларды зерттеуде де бірнеше бағыт бірдей қарастырылды, себебі, Кистиаковский атап өткендей, «осы негізгі техникалардың қайсысы сәтті болатынын болжау мүмкін емес». Кистиаковский Лос-Аламосқа пішінделген зарядтарды зерттеу, В композициясы сияқты жарылғыш заттар және 1942 және 1943 жылдары ERL-де қолданылған процедуралар туралы толық мәліметтер әкелді. ERL де имплозия жұмысына көбірек тартыла бастады; оның директорының орынбасары Дункан Макдугалл Манхэттен жобасының Q жобасын да басқарды. Кистиаковский 1944 жылдың ақпанында Неддермейердің орнына E (жарылғыш заттар) бөлімінің басшысы болды. Эмилио Сегренің Лос-Аламостағы тобы ядролық реакторларда өндірілген плутонийде 240 плутоний бар екенін анықтағаннан кейін имплозия бағдарламасы жаңа қарқын алды, бұл оны тапанша түріндегі қаруда қолдануға жарамсыз етті. 1944 жылдың шілдесінде өткен бірқатар мәжілістерде жұмыс істейтін плутоний қаруының жалғыз мүмкіндігі имплозия екені қорытындыланды. Тамыз айында Оппенгеймер зертхананың барлық күштерін осы бағытта жұмылдырды. Кистиаковский басшылығымен линзаларды әзірлеу үшін жаңа жарылғыш заттар тобы, Х дивизиясы құрылды. Кистиаковскийдің басшылығымен Х дивизиясы оқшауланған плутонийді қысуға қажетті күрделі жарылғыш линзаларды жобалады. Бұл үшін жарылыс кезінде қажетті толқынды жасау үшін әртүрлі детонация жылдамдығына ие екі жарылғыш зат қолданылды. Кистиаковский баяу жарылатын зат ретінде Баратолды таңдады. Әр түрлі жылдам жарылғыш заттарды сынақтан өткізгеннен кейін, Х дивизиясы B композициясына тоқтады. Жарылғыш заттарды дұрыс пішінге келтіру жұмысы 1945 жылға дейін жалғасты. Линзалар мінсіз болуы керек болды және B композициясы мен Баратолды құю технологиялары әзірленуі керек еді. ERL Баратолды құюға оңай болатын формада дайындау әдісін ойлап тапты. 1945 жылдың наурыз айында Кистиаковский Каупунчер комитетіне қосылды, себебі ол имплозия жұмыстарын бақылаумен айналысты. 1945 жылдың 16 шілдесінде Кистиаковский Тринити сынағында алғашқы құрылғының жарылғанын көрді. Бірнеше аптадан кейін Нагасакиге «Тоқ адам» типіндегі ядролық қару тасталды. Имплозия бойынша жұмысымен қатар, Кистиаковский Лос-Аламоста шаңғы спортын дамытуға үлес қосты, шаңғы жолы үшін ағаштарды кесу үшін жарылғыш заттардың сақиналарын пайдаланды, нәтижесінде Сойердің төбесіндегі шаңғы жолы құрылды. Ол 1942 жылы Хилдегардтан ажырасып, 1945 жылы Ирма Э. Шулерге үйленді. 1962 жылы олар ажырасып, Элейн Махониге тұрмысқа шықты.

Ақ үй қызметі

1957 жылы Эйзенхауэр әкімшілігі кезінде Кистиаковский Президенттің ғылыми кеңесшілер комитетіне тағайындалды және 1959 жылы Джеймс Р. Киллианның орнын басып, төраға болды. Ол 1959 жылдан 1961 жылға дейін Ғылым және технология саясаты жөніндегі кеңсеге жетекшілік етті, кейін оны Жером Б. Виснер алмастырды. 1958 жылы Кистиаковский президент Эйзенхауэрге шетелдік әскери объектілерді тексеру олардың ядролық қаруын бақылау үшін жеткіліксіз екенін мәлімдеді. Ол ракеталық су асты кемелерін бақылаудың қиындығын атап өтіп, қаруды бақылау стратегиясының инспекцияларға емес, қарусыздануға бағытталуын ұсынды. 1960 жылдың қаңтарында қаруды бақылау жоспарлау және келіссөздер аясында ол «шектік тұжырымдаманы» ұсынды. Бұл ұсыныс бойынша сейсмикалық детекция технологиясының деңгейінен асып түсетін барлық ядролық сынақтарға тыйым салынар еді. Мұндай келісімге қол жеткеннен кейін АҚШ және КСРО детекторлық технологияны жақсарту үшін бірлесіп жұмыс істейтін болады, техника жетілдікке шалған сайын рұқсат етілген сынақ қуатын төмендетуге мүмкіндік береді. Бұл «техникалық тексерудің ұлттық құралдары» деген эвфемизм, яғни қаруды бақылауда қолданылатын құпия ақпарат жинау, Кеңес Одағы үшін қабылдамас деңгейге дейін тексеру талаптарын көтермей, қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. АҚШ шектік тұжырымдаманы 1960 жылдың қаңтарында Женевадағы қаруды бақылау конференциясында Кеңес Одағына ұсынды, ал Кеңес Одағы наурыз айында белгілі бір сейсмикалық шаманы шегі ретінде ұсынды. 1960 жылдың мамырындағы U-2 дағдарысы салдарынан келіссөздер тоқтап қалды. Ядролық қаруды бақылау жөніндегі алғашқы жұмыстармен қатар, Біріккен штабтар төрағасы генерал Нейтан Ф. Твининг 1959 жылдың тамызында Қорғаныс министрі Нил МакЭлройға меморандум жіберді, онда Стратегиялық әуе күштеріне (САК) ұлттық ядролық нысаналар тізімін және ядролық операциялардың бірыңғай жоспарын дайындау жауапкершілігін ресми түрде беру ұсынылды. Оған дейін армия, теңіз күштері және әуе күштері өздерінің нысаналарын жоспарлаған. Бұл әртүрлі күштердің бірнеше рет бірдей нысаналарды таңдауына әкелді. Жеке күштердің жоспарлары өзара қолдау көрсетпеді, мысалы, теңіз күштері әуе күштерінің бомбалаушысының терең нысанаға бағытталған жолындағы әуе қорғанысы объектісін жояды. Твининг МакЭлройға меморандум жібергенімен, 1960 жылдың басында Біріккен штабтар мүшелері саясат бойынша келіспеді. МакЭлройдың орнын басып алған Томас Гейтс президент Дуайт Д. Эйзенхауэрден саясатты шешуді сұрады. Эйзенхауэр сол кездегі үйлесімсіз және бірікпеген күштердің «қорқыныштылығын» өзінің ізбасарына қалдырмайтынын айтты. 1960 жылдың қараша айының басында ол Кистиаковскийді Омахадағы САК штаб-пәтеріне соғыс жоспарларын бағалауға жіберді. Бастапқыда Кистиаковскийге кіруге рұқсат берілмеді, Эйзенхауэр оны САК офицерлерімен ынтымақтастыққа түсу үшін күштірек бұйрықтармен қайтарды. 29 қарашада ұсынылған Кистиаковскийдің баяндамасында көптеген нысаналар бар, үйлесімсіз жоспарлар сипатталған, олардың көпшілігіне бірнеше күштер шабуыл жасайтын, нәтижесінде залал көп болар еді. Эйзенхауэр жоспарларға таң қалды және Бірыңғай Интегралды Операциялық Жоспарды (SIOP) құруға ғана емес, сонымен қатар нысаналарды таңдау, қажеттіліктерді қалыптастыру және ядролық соғыс операцияларын жоспарлаудың бүкіл процесіне назар аударды.

Кейінгі өмірі

Манхэттен жобасындағы жұмысынан және Ақ үй қызметінен кейін, сондай-ақ Ақ үйден кеткен соң да Кистиаковский Гарвардта физикалық химия профессоры болды. 1957 жылы бірінші курс студенттеріне сабақ оқуды ұсынғанда, ол Хьюберт Алияға жүгінді, оның лекция беру стилі оған ұнаған еді. Алия оған лекциялық демонстрациялардың егжей-тегжейлі сипаттамалары жазылған 700-ге жуық карточка жіберді. Карточкалардан басқа, Кистиаковский демонстрацияларды ешқашан дайындамады. Кейін ол былай деп еске алды: Ол 1972 жылы Гарвардта профессор-эмеритус қызметінен зейнеткерлікке шықты және 1965 жылдан 1973 жылға дейін Гарвардтың вице-президенті болды. Ол жылдар бойы бірнеше марапаттар алды, соның ішінде 1957 жылы Әуе күштері департаментінің ерекше азаматтық қызметі үшін медалі. Ол президент Трумэннің Еңбегі үшін медалімен, президент Эйзенхауэрдің 1961 жылы Азаттық медалімен, ал президент Линдон Джонсонның 1967 жылы Ұлттық ғылым медалімен марапатталды. 1961 жылы Американдық химия қоғамынан қоғамдық қызметі үшін Чарльз Латроп Парсонс сыйлығын, 1972 жылы Американдық химия қоғамынан Пристли медалін және Гарвардтан Франклин медалін де алды. Ол 1982 жылдың 17 желтоқсанында Массачусетс штатының Кембридж қаласында рактан қайтыс болды. Оның денесі кремацияланып, күлі Массачусетс штатының Кейп-Код аймағындағы жазғы үйінің жанына шашылды. Сонымен қатар, Калифорниядағы Монтгомери Вудс мемлекеттік табиғи қорығындағы секвоялар тобы оның есімін мәңгі есте сақтайды.