Қылыш – түркі елдерінде қолданылған, жалқы жиекті қисық қанжар. Этимологиясы түркі тілдеріндегі "темір өңдеу" немесе "өлтiру құралы" мағыналарын білдіреді. Тарихы 735 ж. дейін барады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қылыш
Sword
Килиж (түрікше kılıç, сөзбе-сөз "қылыш") – Селжұқ империясы, Тимур әулеті, Мамлюк империясы, Осман империясы және Еуразия далалары мен Түркістанның басқа түркі хандықтары қолданған бір қолмен ұсталатын, бір жақты жиектелген және иілісқан қылыш түрі. Бұл қылыштар түркі халықтары бақылаған немесе ықпалында болған жерлерде қолданылған ертерек түркі-моңғол семсерлерінен пайда болған.
A kilij (from Turkish kılıç, literally "sword") is a type of one handed, single edged and curved scimitar used by the Seljuk Empire, Timurid Empire, Mamluk Empire, Ottoman Empire, and other Turkic khanates of Eurasian steppes and Turkestan. These blades developed from earlier Turko Mongol sabers that were in use in lands controlled or influenced by the Turkic peoples.
Этимология
Түркологтар мен лингвистердің көпшілігі, соның ішінде Бикан Эрциласун мен Севан Нишанян, бұл сөздің түркілік түбірі kıl-ден шыққан деп санайды, ол "соғу" немесе "ұсталық жасау" мағынасын білдіреді. Кішітеулік жалғау ıç қосылып, kıl ıç (шамамен "темір бұйым", яғни "қылыш") сөзі пайда болады. Сөздің ең ерте кездегі жазбаларының бірі түрік қағанаты дәуірінде kılıç (735 жылы орнатылған Орхон жазуларынан көне түрікше сөз тіркесі: altun kurugsakımın kılıçın kesipen) түрінде кездеседі, бұл басқа ұсынылған көне түрікше қайта құрастырылған kırınç түрінен өзгеше. Дегенмен, Түрік тілі қауымдастығының мәліметінше, түрік тіліндегі kır сөзі "өлтіру" мағынасын білдіреді, ал inç жалғауымен қосылып kırınç (өлтіру құралы) сөзі жасалады, кейін ол kılınç, содан соң kılıç болып өзгерген. Бұл, әрине, сөздің ең ерте кездегі жазбаларымен сәйкес келмейді. Килиж билік пен мемлекеттің символына айналды. Мысалы, Селжұқ билеушілері Килидж Арслан (kılıç arslan) деген атпен белгілі болды, ол "қылыш арлан" деген мағынаны білдіреді.
Most of Turkologists and linguists including Bican Ercilasun and Sevan Nişanyan think that it is derived from the Turkic root kıl which means "to forge" or "to smith", with the diminutive suffix ıç which creates kıl ıç (roughly "ironwork", i. e. "sword"). Also one of the earliest mentions of the word was also recorded as kılıç (altun kurugsakımın kılıçın kesipen, an Old Turkic phrase from the Orkhon Inscriptions which was erected in 735 AD) in the age of Turkic Khaganate, instead of the other suggested Old Turkic reconstructed form of kırınç. However, according to Turkish Language Association, the Turkish root verb kır which means "to kill" with the suffix inç makes kır ınç (instrument for killing) becomes kılınç, then kılıç, which is apparently not based on the earliest attested forms of the word. The kilij became the symbol of power and kingdom. For example, Seljuk rulers carried the name Kilij Arslan (kılıç arslan) means "sword lion".
Шығу тегі
Орта Азия түркілері мен олардың тармақтары Һунь дәуірінің соңынан бастап қисық атты қылыштарды қолдана бастады. Қисық, бір қырлы түрік қылыштарының ең алғашқы үлгілерін кейінгі Һунь және Көк түркі империяларымен байланысты кездестіруге болады. Бұл қылыштар үлгілі дәнекерленген жоғары көміртекті құйма болаттан жасалған, әдетте бір өткір жиегі бар ұзын, сәл иілген жүзі бар. Осы кезеңде жүздің дистальді үштен бір бөлігінде ялман немесе елман деп аталатын өткір артқы жиегі енгізілді. Ерте орта ғасырларда Орта Азия түркі халқы орталық шығыс өркениеттерімен ортақ ислам діні арқылы байланысқа түсті. Омейя және Аббасид халифаттарында қызмет еткен түркі Ғилман құл сарбаздары Килиж типті қылыштарды барлық басқа Таяу Шығыс мәдениеттеріне таныстырды. Бұрын арабтар мен парсылар арабтың саиф, такоба және кашкара сияқты тік жүзді қылыштарды қолданған. Түріктердің исламға өтуі кезінде килиж ислам әскерлерінде кеңінен танымал болды. Сәлжұқтар Персияны басып алып, Батыс Азиядағы алғашқы түркі мұсылман саяси күшіне айналғанда, килиж басты қылыш түріне айналды. Ирандық (парсы) шамыр Иран/Парсы империясының түркілік Сәлжұқ дәуірінде жасалған.
The Central Asian Turks and their offshoots began using curved cavalry swords beginning from the late Xiongnu period. The earliest examples of curved, single edged Turkish swords can be found associated with the late Xiongnu and Kök Turk empires. These swords were made of pattern welded high carbon crucible steel, generally with long slightly curved blades with one sharp edge. A sharp back edge on the distal third of the blade known as yalman or yelman was introduced during this period. In the Early Middle Ages, the Turkic people of Central Asia came into contact with Middle Eastern civilizations through their shared Islamic faith. Turkic Ghilman slave soldiers serving under the Umayyad and Abbasid Caliphates introduced kilij type sabers to all of the other Middle Eastern cultures. Previously, Arabs and Persians used straight bladed swords such as the earlier types of the Arab saif, takoba and kaskara. During Islamizaton of the Turks, the kilij became more and more popular in the Islamic armies. When the Seljuk Empire invaded Persia and became the first Turkic Muslim political power in Western Asia, kilij became the dominant sword form. The Iranian (Persian) shamshir was created during the Turkic Seljuk Empire period of Iran/Persia.
Османдық килиждің дамуы
Килидж Осман түркілерімен байланысты сабырдың ерекше түрі ретінде, негізінен 15 ғасырдың ортасынан бастап тарихи түрде пайда бола бастайды. Ең көне мысалдардың бірі Алтын Орда хағаны Өзбек ханға жатады, ол 14 ғасырдың басында жасалған. Қазіргі уақытта Санкт-Петербургтегі Эрмитаж мұражайында сақталады. Ең көне үлгілері ұзын, сабынан сәл иілген, ал ұшына қарай иілуі күшейеді. Жапырақтың ені ұзындығының соңғы 30% дейін тар (бірақ сәл конус тәрізді) болып келеді, содан кейін кеңейіп, жуандайды. Бұл ерекше кеңейген ұш "яльман" деп аталады және ол қылыштың кесу күшін арттырады. Келесі екі ғасырдағы Осман сабырлары көбінесе Селжұқ үлгісінде болған, бірақ жергілікті килидж үлгілері де кездесетін. Ирандық жапырақтарында (яльман болмаған) Осман сабы қолдандырылған. Бұл сабылардың қорғауы әдетте жезден немесе күмістен жасалған, ал сабы ұстамасы мүйізден жасалған, ирандық қылыштардағыдай темір қорғауыш пен металл қапталған ілгек пішіндес ұстамадан өзгеше. Бұл қылыштарды жасау үшін ең жақсы сапалы Дамаск және Вутц болаттары қолданылған. Осман империясының өркендеген кезеңінде Бурса, Дамаск және Дербент аймақтары империяның ең танымал қылыш жасау орталықтарына айналды. Түрік жапырақтары Еуропа мен Азияға экспортталатын маңызды тауар болды. 18 ғасырдың соңында шамширлер қолданыла берсе де, килидж эволюцияға ұшырады: жапырағы қысқартылды, иілуі күшейді, яльман тереңдеді және кеңейді. Бұл жапырақтардың артқы жағында "Т" пішіндес қимасы бар, бұл салмақ артпай жапырақтың беріктігін арттырады. Жапырақтың ұшының пішіні мен қисықтығының ерекшелігіне байланысты килиджмен сұғу соққысын орындауға болады, бұл шамширге қарағанда артықшылық береді, өйткені шамширдің күшті қисықтығы сұғу соққысын мүмкін етпейді. Кейбір қысқа килидждер "пала" деп те аталады, бірақ терминологияда нақты айырмашылық байқалмайды. Әуежай оқиғасынан кейін түрік армиясы еуропалық үлгіде жаңартылды және килидждер батыс үлгісіндегі атты әскер сабырлары мен кіші қылыштарға алмастырылды. Бұл өзгерістер мен Осман нарығына өнеркәсіптік еуропалық болаттың енуі дәстүрлі қылыш жасаудың құлдырауына әкелді. Жергілікті тұрғындар мен округтік милиция (Батыс Анатолиядағы зейбектер, Балқан провинцияларындағы башибазуктар) дәстүрлі киімдерінің бір бөлігі ретінде қолмен жасалған килидждерді киюді жалғастырды. 19 ғасырдың соңында Сұлтан Абдул Хамид II сарайының күзетшілері, Анатолияның көшпелі түркілерінен құралған Ертуғрул бригадасы, бұрынғы Осман Түркімен атты әскерлерінің романтикалық ұлтшылдық рухын қайта жаңғырту мақсатымен дәстүрлі килидждерді алып жүрді. Бұл сезім сұлтанды ұлтшыл жас түркілер тақтан түсіргеннен кейін де сақталды. 20 ғасырдың басындағы жоғары шенді офицерлердің ресми емес сабыры дәстүрлі килидж, "мамелюк" және еуропалық атты әскер сабырының қазіргі заманғы комбинациясы болды.
The kilij as a specific type of sabre associated with the Ottoman Turks starts to appear historically from primarily the mid 15th century. One of the oldest known examples is attributed to Özbeg Khan, khaghan of the Golden Horde, from the early 14th century, and is currently on display in the Hermitage Museum in St Petersburg. The oldest surviving examples sport a long blade curving slightly from the hilt and more strongly in the distal half. The width of the blade stays narrow (with a slight taper) up until the last 30% of its length, at which point it flares out and becomes wider. This distinctive flaring tip is called a yalman "false edge", and it greatly adds to the cutting power of the sword. Ottoman sabres of the next couple of centuries were often of the Seljuk variety, though the native kilij form was also found; Iranian blades (that did not have the yalman) were fitted with Ottoman hilts. These hilts normally had slightly longer quillons to the guard, which was usually of brass or silver, and sported a rounded termination to the grips, usually made of horn, unlike that seen on Iranian swords (Iranian swords usually had iron guards and the grip terminated in a hook shape often with a metal pommel sheathing). The finest mechanical Damascus and wootz steel were often used in making of these swords. In the classical period of the Ottoman Empire, Bursa, Damascus and the Derbent regions became the most famous swordsmithing centers of the empire. Turkish blades became a major export item to Europe and Asia. In the late 18th century, though shamshirs continued to be used, the kilij underwent an evolution: the blade was shortened, became much more acutely curved, and was wider with an even deeper yalman. In addition to the flared tip, these blades have a distinct "T shaped" cross section to the back of the blade. This allowed greater blade stiffness without an increase in weight. Because of the shape of the tip of the blade and the nature of its curvature the kilij could be used to perform the thrust; in this it had an advantage over the shamshir whose extreme curvature did not allow the thrust. Some of these shorter kilij are also referred to as pala, but there does not seem to be a clear cut distinction in nomenclature. After the Auspicious Incident, the Turkish army was modernized in the European fashion and kilijs were abandoned for western type cavalry sabers and smallswords. This change, and the introduction of industrialized European steels to Ottoman market, created a great decline in traditional swordsmithing. Civilians in the provinces and county militia (zeybeks in Western Anatolia, bashi bazouks in the Balkan provinces), continued to carry hand made kilijs as a part of their traditional dress. In the late 19th century, Sultan Abdul Hamid II's palace guards, the Ertuğrul Brigade, which was composed of nomadic Turks of Anatolia, carried traditional kilijs as a romantic nationalistic revival of the earlier Ottoman Turkoman cavalry raiders. This sentiment continued after dethronement of the sultan by the nationalist Young Turks. High ranking officer non regulation dress saber of early 20th century was a modern composite of traditional kilij, "mameluke" and European cavalry saber.
Батыс қарулы күштерінің қабылдауы
Семсерлер 9 ғасырда басталған мажар шабуылдары кезінен бері шығыс және, аздап орталық Еуропада белгілі болды (мысалы, «Ұлы Карл семсері» деп аталатын семсер). Алайда, Балқанға Осман империясының басып кіруінен кейін еуропалық әскерлер килижбен танысты. Килиж 15 ғасырдан кейін Балқан елдері мен венгр гусарларының атты әскері арасында танымал болды. 1670 жыл шамасында янычерлердің килиж семсерлері негізінде қарабела (түрікше karabela сөзінен: «қара апат») пайда болды; ол поляк армиясындағы ең танымал семсер түріне айналды. 17 және 18 ғасырларда түрік килижінен дамыған қисық семсерлер бүкіл Еуропаға тарады. Осман империясының аймақтағы тарихи үстемдігі басқа ұлттардың, әсіресе Египеттегі мамлюктердің осы қылышты қолдануын қамтамасыз етті. Наполеон соғыстары кезінде француздардың Египетті жаулап алуы осы семсерлерді еуропалықтардың назарына түсірді. Бұл семсер түрі Франция мен Ұлыбританиядағы жеңіл атты әскер офицерлері үшін өте танымал болды және жоғары шенді офицерлер үшін сәнді қылышқа айналды. 1831 жылы «Мамелюк» (қазір осылай аталады) британдық генерал-офицерлер үшін стандартты үлгі болып бекітілді (1831 үлгісі, бүгінге дейін қолданылуда). Бірінші Барбарий соғысы кезінде 1805 жылы Триполи қаласындағы көтерілісшілерді жеңгеннен кейін американдықтар осы семсерлердің әшекейленген үлгілерін АҚШ теңіз жаяу әскерінің жоғары шенді офицерлеріне сыйға берді. АҚШ теңіз жаяу әскерінің офицерлері әлі күнге дейін мамелюк үлгісіндегі парадтық семсерді қолданады. Кейбір түпнұсқа түрік килиждері батыстықтар тарапынан қолданылғанмен, көптеген «мамелюк семсерлері» Еуропада жасалған; олардың саптары Осман прототипіне өте ұқсас болды, бірақ олардың жүзі, тіпті кеңейтілген елман қосылған жағдайда да, нағыз килижге қарағанда ұзын, тар және аз иілген болып келді.
Sabres were known and used in eastern, and to a lesser extent central Europe from the time of the Magyar invasions, beginning in the 9th century (see the so called Sabre of Charlemagne). Following the Ottoman invasion of Balkans, however, European armies were introduced to the kilij itself. The kilij first became popular with the Balkan nations and the Hungarian hussar cavalry after 15th century. Around 1670, the karabela (from Turkish word karabela: black bane) evolved, based on Janissary kilij sabres; it became the most popular sword form in the Polish army. During 17th and 18th centuries, curved sabers that evolved from Turkish kilij were widespread throughout Europe. The Ottomans' historical dominance of the region ensured the use of the sword by other nations, notably the Mamluks in Egypt. During the Napoleonic Wars, the French conquest of Egypt brought these swords to the attention of the Europeans. This type of sabre became very popular for light cavalry officers, in both France and Britain, and became a fashionable sword for senior officers to wear. In 1831 the "Mameluke", as the sword was now called, became a regulation pattern for British general officers (the 1831 Pattern, still in use today). The American victory over the rebellious forces in the citadel of Tripoli in 1805 during the First Barbary War, led to the presentation of bejewelled examples of these swords to the senior officers of the US Marines. Officers of the US Marine Corps still use a mameluke pattern dress sword. Although some genuine Turkish kilij sabres were used by Westerners, most "mameluke sabres" were manufactured in Europe; their hilts were very similar in form to the Ottoman prototype, but their blades, even when an expanded yelman was incorporated, tended to be longer, narrower and less curved than those of the true kilij.