Кіріспе

Грек мифологиясында Троя ханшайымы Поликсена (/p//ə/'/l//ɪ//k//s//ᵻ//n//ə/; грек тілінде: Πολυξένη) – Троя патшасы Приам мен оның патшайымы Гекубаның ең кіші қызы. Ол Гомердің еңбектерінде кездеспейді, бірақ бірнеше басқа классикалық авторларда айтылады, алайда оқиғаның мәліметтері әртүрлі. Троя құлағаннан кейін, гректер оны Ахиллдің қабірінде құрбандыққа шалып, өлтіреді, оған күйеу болып беруге уәде берілген еді және оның өліміне қатысқан деген айып тағылады.

Сипаттама

Поликсенді шежіреші Малалас өзінің "Хронография" еңбегінде "ұзын бойлы, таза, өте ақ, ірі көзді, қара шашты, шашы арқасына ұзақ түскен, мұрыны мен екі жағы жақсы, еріні гүлдей гүлденген, кішкентай табаны бар, бойжеткен, әдемі, өте сұлу, оны өлтірген кезде 18 жаста" деп сипаттаған. Ал Дарес Фригиялықтың баяндамасында ол "әдемі, бойы ұзын және сұлу болған. Мойны нәзік, көздері тартымды, шашы сары және ұзын, денесі үйлесімді, саусақтары жіңішке, аяқтары түзу, ал табандары ең жақсысы болған. Ол баршадан асып түсетін сұлулығымен, әрі адал, мейірімді әйел болды."

Аңыз

Поликсенна – Агамемнон мен Клитемнестраның қызы Ифигенияның троялық нұсқасы саналады. Ол Гомердің "Илиадасында" кездеспейді, бірақ кейінгі ақындардың шығармаларында айтылады. Бір дерек бойынша, егер Поликсеннаның ағасы, князь Тройл жиырма жасқа толса, Троя жеңілмейтін болған. Троя соғысы кезінде Поликсенна мен Тройл бұлақтан су әкеліп жатқанда шабуылға ұшырады, сонда Тройл грек батыры Ахиллдің қолынан қаза тапты. Ахилл Патроклдың өлімінен әлі қайғырып жүргенде, Поликсеннаның сөздері оған көңіл тыныштығын берді. Кейіннен оған Аполлон ғибадатханасына барып, құдайына сыйынған соң Поликсеннамен кездесуге айтылды. Ахилл Поликсеннаға сенім артқандай болды және өзінің жалғыз осал жері – өкшесі туралы айтты. Бірақ кейін Аполлон ғибадатханасында Поликсеннаның ағалары Парис пен Дейфоб Ахиллге тұзақ қойып, улы жебемен оның өкшесіне атты; олардың қолымен Аполлонның өзі бағыттап берген деген сенім бар.

Поликсенаның құрбандығы

Кейбіреулер Поликсена Ахиллдің өлімінен кейін өзін-өзі өлтірді деп айтты, бірақ Эврипидтің "Троялық әйелдер" және "Геккуба" пьесаларында Поликсенаның танымал өлімі Троя соғысының соңында болды делінген. Ахиллдің көлігі гректерге оралып, Грекияға қайту үшін қажетті желді жұбату үшін Поликсенаның адамдық құрбандығын талап етті. Ол Ахиллдің қабірінің алдында өлтірілуі керек еді. Поликсенаның анасы Геккуба тағы бір қызының өліміне қайғырды. (Поликсенаның көптеген бауырлары мен әпкелерінен кейін өлтірілді.) Дегенмен, Поликсена құл болып өмір сүруден гөрі Ахиллге құрбандық ретінде өлуге құштар болды. Ол анасына көңіл берді, Одиссейдің алдында жалбарудан немесе ханшайымнан өзгеше қараудан бас тартты. Ол Одиссейден өзі алып келінетін кезде анасына көңіл беруін сұрады. Поликсенаның тазалығы оның ар-намысы үшін маңызды болды, және ол Ахиллдің ұлы Неоптолем оның тамағын кескенде батыл өлді: ол өлгенде толық жабылуы үшін киімдерін мұқият орналастырды.

Классикалық өнерде

Грек бейнелеріндегі бірнеше мысал Поликсеннаның құрбандығын бейнелейтінін сенімді түрде анықтауға мүмкіндік береді. Көпшілігі Ахиллдің қабірі үстінде құрбандыққа шалынған Поликсеннаны көрсетеді. Дегенмен, құрбандықтың бейнеленген кейбір ерекшеліктері мифтің өзгеше және мүмкін бұрынғы нұсқаларына меңзеп тұр. Мысалы, кейбір бейнелерде Поликсенна қабірдің орнына құрбандық тастағында құрбандыққа шалынғандай көрінеді, ал шамамен б.з.д. 500 жылға дейінгі Гүмүшчайден табылған Поликсенна саркофагындағы бір рельефте қабірдің жанына үш аяқты тұғыр қойылған. Бұл ерекшеліктер Ахиллдің қабір төбесі мен Аполлонға арналған қасиетті жер арасындағы байланысты көрсетеді деп жорылған.

Классикалықтан кейінгі өнер

Орта ғасырлық және Ренессанс өнерінде бұл суреттер жиі кездесетін, көбінесе Боккаччоның "De mulieribus claris" еңбегіне иллюстрация ретінде қолданылған. Приматиччо оны Фонтенбло сарайында (1541–1547) салған. Алайда, бұл тақырып барокко дәуірінде кеңінен танымал болды, көбінесе Сципионнің "Өзіне ұстануымен" бірге бейнеленді. Пьетро да Кортона 1625 жылы үлкен картинасымен "өзінің атағын қалыптастырды" (қазір Римдегі Капитолий мұражайында сақталады, 2,17 × 4,19 м). Мысалдарға Джованни Франческо Романелли мен Шарль Ле Брунның (1647) суреттерін, екеуі де Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында қойылған. Себастьяно Риччи 1720 жылдары үлкен сурет салуды жоспарлаған, бірақ одан әрі дамыта алмаған. 18 ғасырдың венециялық суретшісі Джованни Баттиста Питтони осы тақырыпқа ерекше қызығушылық танытты. Сурет Поликсенаның зорлануын емес, анасы Гекубаның қарсылығына қарамастан, Неоптолемнің қолынан өлтілуін бейнелейді. Жердегі дене, уақытқа сай келмейтін жайт, оның інісі Полита немесе мүмкін Гектор болуы мүмкін. Көптеген нұсқаларда екеуі де бұрын өлтіріліп, әртүрлі оқиғаларда содан кейін жерленген.