Кіріспе
Орталық Азия мемлекетінің қытайша экзонимі – Даюан (немесе Тайюан; ; Орта қытайша dâiC jwɐn < LHC: dɑh ʔyɑn) – Орталық Азиядағы Ферғана аңғарында болған елдің қытайша экзонимі, ол «Ұлы тарихшының жазбалары» және «Хан кітабы» атты қытай тарихи еңбектерінде сипатталған. Бұл туралы б.з.д. 130 жылы қытай саяхатшысы Чжан Цянь және одан кейін Орталық Азияға келген көптеген елшіліктер айтқан. Даюан елі Ферғана аңғарымен байланысты деп саналады, оны эллиндік полисі Александрия Эшате (қазіргі Хужанд, Тәжікстан) басқарған, оны ағылшын тілінде «Греко-Ферғана қала-мемлекеті» деп түсінуге болады. Бұл қытайша мәліметтерде «дайуандар» қалалық тұрғындар, кавказдық сырт көрініске ие, қабырғалы қалаларда өмір сүрген және «Даксия» немесе Греко-Бактрияның әдет-ғұрыптарымен ұқсас болған халық ретінде сипатталған, ол сол кездегі Бактрияда билік еткен эллиндік мемлекет болды. Даюандықтар өндірушілер және шарапты өте жақсы көретін халық ретінде де сипатталған. Даюандар – Персия империясының күштеп қоныстандырған гректерінің, сондай-ақ б.з.д. 329 жылы Александр Ұлының Ферғанаға қоныстандырған грек отаршылдарының ұрпақтары (Александрия Эшатеге қараңыз). Олар Селевкидтер мен Греко-Бактриялықтардың эллиндік билігінде гүлденген, бірақ б.з.д. 160 жылы Юэчжи және б.з.д. 140 жылы скифтердің қоныс аударуынан оқшауланғанға дейін өмір сүрген. «Юан» атауы санскрит тіліндегі «Явана» немесе пали тіліндегі «Йона» сөздерінің транслитерациясы болған сияқты, бұл Азияда ежелгі дәуірде гректерді («иониялықтарды») белгілеу үшін қолданылған, сондықтан Даюан «Ұлы иониялықтар» немесе «Ұлы гректер» дегенді білдіреді. Б.з.д. 100 жылы Даюан хандығы Хан әулетінің шабуылына ұшырап, жеңіліске ұшырады. Даюан мен қытайдың арасындағы өзара әрекеттесу тарихи маңызға ие, өйткені ол Орталық Азиядағы қалалық өркениет пен қытай өркениеті арасындағы алғашқы маңызды байланыстардың бірін көрсетеді, бұл б.з.д. I ғасырдан XV ғасырға дейін Шығыс пен Батысты байланыстырған Жібек жолының құрылуына жол ашты.
Dayuan (or Tayuan; ; Middle Chinese dâiC jwɐn < LHC: dɑh ʔyɑn) is the Chinese exonym for a country that existed in Ferghana valley in Central Asia, described in the Chinese historical works of Records of the Grand Historian and the Book of Han. It is mentioned in the accounts of the Chinese explorer Zhang Qian in 130 BCE and the numerous embassies that followed him into Central Asia. The country of Dayuan is generally accepted as relating to the Ferghana Valley, controlled by the Hellenistic polis Alexandria Eschate (modern Khujand, Tajikistan), which can probably be understood as "Greco Fergana city state" in English language. These Chinese accounts describe the "Dayuan" as urbanized dwellers with Caucasian features, living in walled cities and having "customs identical to those of the Daxia" or Greco Bactrians, a Hellenistic kingdom that was ruling Bactria at that time in today's northern Afghanistan. The Dayuan are also described as manufacturers and great lovers of wine. The Dayuan were the descendants of Greeks forcibly resettled in the area by the Persian Empire, as well as the subsequent Greek colonists that were settled by Alexander the Great in Ferghana in 329 BCE (see Alexandria Eschate), and had prospered within the Hellenistic realm of the Seleucids and Greco Bactrians, until they were isolated by the migrations of the Yuezhi around 160 BCE and the Scythians in 140. It appears that the name "Yuan" was simply a transliteration of Sanskrit Yavana or Pali Yona, used throughout antiquity in Asia to designate Greeks ("Ionians"), so that Dayuan would mean "Great Ionians" or "Great Greeks". By 100 BC, the Dayuan were attacked and then defeated by the Han dynasty in the Han Dayuan war. The interaction between the Dayuan and the Chinese is historically crucial, since it represents one of the first major contacts between an urbanized civilization in Central Asia and the Chinese civilization, opening the way to the formation of the Silk Road that was to link the East and the West in material and cultural exchange from the 1st century BCE to the 15th century.
Персия
Бұл аймақты Персия патшасы Ксеркс I-ден бастап биледі, және осы кезден бастап гректер қоныстана бастады. Персия империясының басқа бөліктеріндегі гректер көтеріліс тудырса немесе тәртіпсіздік жасаса, олар өз отандарынан ең алыс орналасқан Соғдияға жер аударылатын. Персия империясының солтүстік-шығысындағы ең үлкен қала гректердің арасында Кирополь деп белгілі болды, бұл атау Персия императоры Ұлы Кірдің құрметіне берілген. Персия Ұлы Александрға бағынған кезде грек ауылдары, тілі және мәдениеті осы аймақта кеңінен таралған еді.
Геллендік билік (329-160 б.з.д.)
Ферғана аймағын б.з.д. 329 жылы Ұлы Александр басып алды және Орталық Азиядағы ең алдыңғы базасына айналды. Ол Ферғана алқабының оңтүстік-батыс бөлігінде, Сырдария өзенінің оңтүстік жағалауында (көне Яхсартес), қазіргі Худжанд қаласының орнында (сондай-ақ Ходжент деп те аталады, бұрын Ленинбад болған), Тәжікстан мемлекетінде Александрия Эскате (яғни "Ең алыс Александрия") бекіністі қаласын құрды (вероятно, Кирополис қаласын басып алып, атын өзгерткен). Александр қаланың айналасына 6 шақырымдық кірпіштен қабырға салды және өзінің зейнеткер ардагерлері мен жаралыларын, басқа қалаларындағы сияқты, сол жерге орналастырды. Бактрия, Трансоксиана және Ферғана аймағының барлығы б.з.д. 250 жылға дейін эллинистік Селевкид империясының билігінде болды. Содан кейін аймақ грек үкіметшісі Диодот Бактрияның басшылығымен тәуелсіздік алып, Греко-Бактрия патшалығына айналды.
Греко-Бактрия патшалығы (б.з.д. 250-160 жж.)
Греко-бактрийлер өздерінің аумағын ұстап тұрды, ал грек тарихшысы Страбонның айтуынша, тіпті Александрия Эшатынан да асып түсіп, "өздерінің империясын Серика мен Фринияға дейін кеңейтті" (Страбон XI. XI. I). Олардың Синьцзяндағы Кашгарға дейін экспедиция жүргізгендігіне нұсқамалар бар, бұл шамамен б.з.д. 200 жылы Қытай мен Батыс арасындағы алғашқы белгілі қарым-қатынастарға әкелді. Тянь-Шаньның солтүстігінде грек сарбаздарының түрлі мүсіндері мен бейнелері табылды және бүгінде Үрімжі мұражайында (Boardman) қойылған. Шамамен б.з.д. 160 жылы Фергана аймағына сака тайпалары (қытайлықтар саи ванг деп атаған) басып кірген көрінеді. Саи Ван, бастапқыда Ыстық Көлдің аймағындағы Или аңғарында қоныстанған, Юэчжи (өздері сионнулардан қашып жүрген) тарапынан қуылғаннан кейін оңтүстікке қарай шегінген: Юэчжи Саи патшасына ("Саи Ван") шабуыл жасады, ол оңтүстікке қарай үлкен қашықтыққа жылжыды, содан кейін Юэчжи оның жерлерін басып алды|Han Shu, 61 4B. Сакалар гректердің Дэйуан аймағын басып алды, Греко-бактрийлердің Индиядағы гректерге қарсы қақтығыстармен толық айналысқандығынан және солтүстік провинцияларын қорғауға шамасы жетпегендігінен пайдаланды. В. В. Тарнның айтуынша, Саи Ван тайпаларының қалған бөлігі гректердің Фергана провинциясын басып алды. Бұл кезде Фергананы басып алу оңай болды: Евкратид Евфидемидтер әулетін құлатты, ол өзі әскерімен Үндістанда болды, ал 159 жылы қаза тапты. Гелиокль, алдымен Бактрияны қайтарумен, содан кейін Үндістанға басып кірумен айналысқандықтан, бұл шеткі провинцияны қалыпты қалдырды|W. W. Tarn, The Greeks in Bactria and India.
The Yuezhi attacked the king of the Sai ("Sai Wang") who moved a considerable distance to the south and the Yuezhi then occupied his lands|Han Shu, 61 4B. The Sakas occupied the Greek territory of Dayuan, benefiting from the fact that the Greco Bactrians were fully occupied with conflicts in India against the Indo Greeks, and could hardly defend their northern provinces. According to W. W. Tarn,
The remaining of the Sai Wang tribes apparently seized the Greek province of Ferghana It was easy at this time to occupy Ferghana: Eucratides had just overthrown the Euthydemid dynasty, he himself was with his army in India, and in 159 he met his death Heliocles, preoccupied first with the recovery of Bactria and then with the invasion of India, must have let this outlying province go|W. W. Tarn, The Greeks in Bactria and India.
Сака ережесі
Даюанның сака билігі б.з.д. 160 жылы басталған болуы мүмкін. Қытай саяхатшысы Чжан Цзянь шамамен б.з.д. 128 жылы Даюанды сипаттағанда, гүлденген қалалық өркениеттен өзге, "ат үстінде садақ атып шабуылдайтын" жауынгерлердің бар екенін айтқан. Бұл сол кездегі далалық өркениеттерге тән көшпелі атты садақшылардың сипаттамасы болуы мүмкін, сакалар да олардың бірі болды. Даюан сол кезде жергілікті эллиндік халықтан салықтар мен сыйлықтар жинайтын әскери сака билеуші табының мемлекетіне айналған болуы мүмкін. 106-101 жылдары Қытаймен қақтығыс кезінде Даюан мемлекетінің Канджу (демек, Содгия) тайпаларымен одақтас болғаны айтылады. Қытай жылнамаларында Даюан патшасының есімі "Му Куа" деп тіркелген, бұл сака есімі грек тілінде Мауакес немесе Мауес деп аударылған. Мауес есімді тағы бір скиф билеушісі б.з.д. 1-ғасырда Солтүстік Үндістандағы Индо-Скиф мемлекетін басқарған.
Юэцзидің көші-қоны
Хан жылнамасына сәйкес, б.з.д. 132 жылы Юэчжилерді Или өзені аңғарынан Усунь тайпасы қуып шықты. Олар Или өзені аймағынан оңтүстікке қашып, Ферғанадағы Дайуан қалалық мәдениетін айналып өтіп, Бактриядағы Окс өзенінің солтүстігіне қоныс аударды, соның салдарынан Дайуанды Грек-Бактрия патшалығымен байланысынан толық үзіп қалдырды. Юэчжилер б.з.д. 125 жылы Бактрияға қарай одан әрі оңтүстікке кеңейіп, біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Кушан империясын құрды.
Хан қытайларының билігі мен өзара әрекеттесуі
Даюандар б.з.д. 130 жылдан бастап Қытаймен көптеген қарым-қатынастар мен алмасулар жасаған, дамыған және күшті мәдениет болып қала берді.
Чжан Цяньнің баяндамасы
Б.з.д. 130 жылдары, Цзян Цзяньнің Орталық Азияға жасаған елшілік кезінде, Дайуан тайпасы Қытай империясының батысында, Ферғана аймағында қоныстанған халық ретінде сипатталды. Дайуан патшалығының астанасы Гуйшан (Худжанд) қаласы, Чанъаньнан 12 550 ли қашықтықта жатыр (Шиджи, 123 астананы Эрши деп те атайды). Патшалықта 60 000 отбасы, жалпы саны 300 000 адам, 60 000 жаттығудан өткен әскер, вице-король және ұлттық көмекші ханзаде болған. Бас губернатордың резиденциясы шығысқа қарай 4031 ли қашықтықта орналасқан.
Олардың оңтүстік-батысында Юэчжи тайпаларының жерлері, одан оңтүстікке қарай – грек-бактриялықтар, Окс өзенінен әрі орналасқан. Ұлы Юэчжи Дайуаннан батысқа қарай 2000 немесе 3000 ли жерде орналасқан; олар Күй (Окс) өзенінің солтүстігінде мекендейді. Олардың оңтүстігінде Даксия (Бактрия), батысында Анксис (Парфия), солтүстігінде Канджу (Соғдия) жатыр.
Шиджиде бұдан әрі Юэчжи тайпасы бұрын Хэси дәлізінде қоныстанғандығы, бірақ б.з.д. 176 жылы Маотун бастаған және кейін оның ұлы басқарған Сяньбилерден жеңіліске ұшырап, Дайуан жерінен тысқары шығып, Окс өзенінің жағасында, Дайуан және оңтүстіктегі Бактрия жерлері арасында қоныстанғандығы айтылады.
Қалалық тұрғындар
Чжан Цян айтуынша, Дайуанның әдет-ғұрыптары сол кезде Греко-Бактрия патшалығын құрған оңтүстіктегі Бактриялықтардың әдет-ғұрыптарымен толықтай сәйкес келеді. Олардың (Бактриялықтардың) әдет-ғұрыптары Дайуандықтардың әдет-ғұрыптарымен ұқсас. Халық тұрақты мекендерде тұрады, қалалармен қоршалған және Дайуан халқы сияқты үйлерде өмір сүреді. Оларда ірі патшалар немесе басшылар жоқ, бірақ олардың қабырғалы қалалары мен елді мекендерінің барлық жерінде кіші патшаларды орнатқан. Оларда қамалды қалалар мен үйлер бар, оларға тиесілі үлкен-кіші қалалардың саны жетпіске жетеді, оларда бірнеше жүз мың адам тұрады. Елде тағы жетпістен астам қала бар.
They are described as town dwellers, as opposed to other populations such as the Yuezhi, the Wusun or the Xiongnu who were nomads. They have walled cities and houses; the large and small cities belonging to them, fully seventy in number, contain an aggregate population of several hundreds of thousands There are more than seventy other cities in the country.|Han Shu
Шығыс-Батыс саудасы мен мәдени алмасу дәуірі
Жібек жолы негізінен б.з.д. 1-ғасырда Қытайдың Батыс әлеміне жол ашуға жасаған тырабы, Тарым алқабындағы тікелей елді мекендер арқылы және Даюан, Парфтар және Бактриямен дипломатиялық қарым-қатынастар арқылы күш салғаннан кейін қалыптасты. Көп ұзамай, Қытай жібегіне (парфтар жеткізген) Римде үлкен сауда болды, б.з.д. 1-ғасырдан бастап, экономикалық және моральдық себептермен Сенат жібек киюге тыйым салатын бірнеше жарлықтар шығарды, бірақ бұл әрекеттер нәтижесіз болды. Мұны кем дегенде үш маңызды автор растайды: Страбон (б.з.д. 64/63 – шамамен б.з. 24 ж.), кіші Сенека (б.з.д. 3 – б.з. 65 ж.), және Плиний Үлкен (23–79 ж.). Осы кезеңде буддалық дін мен грек-буддистік мәдениет Жібек жолы арқылы тарала бастады, б.з.д. 1-ғасыр шамасында Қытайға енді.
Strabo (64/ 63 BCE–c. 24 CE). Seneca the Younger (c. 3 BCE–65 CE). Pliny the Elder (23–79 CE). This is also the time when the Buddhist faith and the Greco Buddhist culture started to travel along the Silk Road, entering China from around the 1st century BCE.