Грек құдайы Асклепий

Кіріспе

Ежелгі грек медицина құдайы Асклепий (/æ//s/'/k//iː//p//i//ə//s/; Asklēpiós ; Aesculapius) – ежелгі грек діні мен мифологиясындағы батыр және медицина құдайы. Ол Аполлон мен Коронистің, немесе Арсинояның, немесе тек Аполлонның ұлы. Асклепий медицина өнерінің емдеу аспектісін бейнелейді; оның қыздары, "Асклепиадалар" деп аталады: Гигиея ("Денсаулық"), Ясо (ἴασις сөзінен – "емдеу, жазылу, қалпына келу", аурудан жазылу құдайы), Ацесо (ἄκεσις сөзінен – "емдеу", емдеу процесінің құдайы), Айгл (жақсы денсаулық құдайы) және Панацея (барлық дертке дертімді құдай). Оның бірнеше ұлы да бар. Ол римдік/этруск құдайы Ведиовис және египеттік Имхотеппен байланысты болған. Аполлонмен бірге Паеан ("Емші") деген лақап атымен белгілі. Асклепийдің таяғы – жыланмен оралған таяқ (кадуцейге ұқсас) – бүгінгі күнге дейін медицинаның символы болып табылады. Осы құдайға қызмет еткен дәрігерлер мен оларға көмектескендер Асклепийдің терапевтері деп аталған.

Этимология

Атаудың этимологиясы белгісіз. Р. С. П. Бикес Фрисктің «Грек этимологиялық сөздігінің» қайта қарастырылған нұсқасында әртүрлі пікірлердің қорытындысын береді:

«Грегоар (Р. Госсенс және М. Матьемен бірге) «Асклепий, Аполлон Сминтеус және Рудра» (1949, Mém. Acad. Roy. de Belgique. Cl. d. lettres. 2. sér. 45) еңбегінде атауды «көреген батыр» деп түсіндіріп, σκάλοψ, ἀσπάλαξ сөздерін ‘көреген’ деп байланыстырады және Эпидавростағы Толос пен көреген салудың ұқсастығына назар салады. (Осылай Puhvel, Comp. Mythol. 1987, 135.) Бірақ Асклепийдің және «көреген» сөзінің варианттары сәйкес келмейді. Бұл есім грек тіліне дейінгі сөздерге тән; шағын өзгерістерден (β for π, αλ(α) for λα) басқа, α/αι (жақсы белгілі өзгеріс; Fur. 335–339) γλαπ немесе σκλαπ / σχλαπ/β соңынан келеді, яғни дауыстық веляр (σсыз) немесе дауыссыз веляр (немесе аспирацияланған: субстрат тілінде олардың арасында ешқандай айырмашылық болмағанын білеміз) және σ. Мен σ-нің бастапқы аффрикатты білдіретінін ойлаймын, ол (вероятно, δ) γ-дан бұрын жоғалған (грек тілінде σγ тобы сирек кездеседі, және әрине, басқа дауыс алдында). Сземереньидің этимологиясы (JHS 94, 1974, 155) хетт. assula(a) «игілік» және piya «беру» сөздерінен шыққандығы туралы пікірі дұрыс бола алмайды, себебі ол велярды түсіндірмейді. Бикес грек тіліне дейінгі *(а) syklap нысанын ұсынады. Оның аты тууы туралы әңгімеден «кесіп ашу» деген мағынаны білдіруі мүмкін.

Туу

Асклепий – Аполлонның ұлы, ал ең ертерек деректерге сәйкес, ол Фессалиядағы Трикка қаласының ханшайымы Коронис (Коронис) деген өмірлік әйелдің ұлы болды. Ол Ишис есімді өлімге ұшыраған адаммен опасыздық жасағанда, Аполлон өзінің болашақты көру қабілетімен біліп, Ишисті өлтірді. Аполлонға адал болмағаны үшін Артмида Коронисті өлтіріп, оны кремациялауға дайындады. Бірақ Аполлон баланы құтқарып, Коронистің жатырынан алып шықты. Дельфи дәстүріне сәйкес, Асклепий Аполлон ғибадатханасында дүниеге келді, Лакезис босандыруға көмектесті, ал Аполлон Коронистің ауыртпалығын жеңілдетті. Аполлон балаға Коронистің лақап аты – Эгле есімін берді. Финикиялықтардың сенуіне сәйкес, Асклепий Аполлоннан әйел қатысы болмай туған. Римдік нұсқасында Аполлон, өзінің қарғасы Лиций арқылы Коронистің Ишиспен жасаған сатқындығын білген соң, оны жебесімен өлтірді. Өлім алдында ол Аполлонға бала күтіп жатқанын айтты. Аполлон ісіне өкініп, оны құтқаруға тырысты, бірақ сәтсіз болды. Соңында, ол баланы өртке түсіп кетпес бұрын, анасының құрсағынан алып шықты. Тағы бір нұсқада, Аполлонның жүкті әйелі Коронис әкесімен бірге Пелопоннеске сапар жасауы тиіс болды. Ол жүктілігін әкесінен жасырды. Эпидаурда ол ұл тауып, оны Титтейон тауына тастап кетті (τίτθη сөзінен – «емші», τιτθεύω – «сүмеу, емізу»). Балаға тау маңында жайылып жүрген ешкінің сүті берілді, ал оны мал күзетшісінің иті сақтады. Ешкінің иесі Арестанас және күзетші иті баланың жанынан өтті. Жақындағанда ол баладан жарқын жарық шыққанын көрді және оны құдайдың белгісі деп ойлап, баланы жалғыз қалдырды. Кейін Асклепийді Аполлон алып кетті. Страбон мен басқа да дәстүрлерге сәйкес, Асклепийдің туған жері Трикка (қазіргі Тесалиядағы Трикала қаласы) саналады.

Білім және оқиғалар

Аполлон құтқарылған сәбиді "Асклепий" деп атады және оны біраз уақыт тәрбиелеп, медицина туралы көп нәрсе үйретті. Бірақ, Асклепий, өзінің жартылай бауыры Аристай сияқты, медицина өнерін үйреткен кентавр Хиронның қолында толыққанды білім алды. Асклепий көрсеткен мейірімділік үшін жылан оның құлағын жалап, оған құпия білімді үйретті (гректер үшін жыландар – даналықтың, емдеудің және қайта тірілудің қасиетті нышандары еді). Асклепий жыланға оралған таяқ ұстады, ол емдеумен байланысты болды. Тағы бір дерек бойынша, Асклепийге (немесе басқа мифте Полиидқа) Глауксті қайта тірілтуді бұйырғанда, ол құпия түрмеге қамалған екен. Осы мәселені ойлап жатқанда, жылан оның таяғының жанына сырғақтап келді. Асклепий ойға батып, білмей, таяғымен қайта-қайта соғып, оны өлтірді. Кейін тағы бір жылан келіп, аузында шөп ұстап, оны өлген жыланның басына қойды, ол жақын арада тірілді. Мұны көрген Асклепий сол шөпті пайдаланды, ол Глауксті қайта тірілтті. Аскүлап жыланы (Zamenis longissimus) осы құдайдың құрметіне аталған, ол бейкүнә жылан түрі. Ол бастапқыда Гепий деп аталған, бірақ Эпидаур билеушісі Асклестің көзіндегі ауруын емдегеннен кейін, ол Асклепий деген кең таралған атын алды. Асклепий емшілікте Хироннан да, әкесі Аполлоннан да шеберлік танытты. Сондықтан Асклепий өлімнен құтылып, басқаларды да өлімнің алдынан қайта тірілте алды. Бұл адам санының артығын тудырды, ал Зевс оны адамдардың санының тепе-теңдігін сақтау үшін өлтірді. Бір кезде Асклепий Калидон шошқасын аулауға қатысқандардың қатарында болды. Сонымен қатар, ол аргонавттардың бірі болды.

Неке және отбасы

Асклепий Эпионаға үйленді және олардан бес қызы болды: Игиея, Панацея, Ацесо, Ясо және Эгле, сондай-ақ үш ұлы: Махаон, Подалейриос және Телефорос. Ол Аристодемнен Арат есімді ұл тағы да өмірге келтірді.

Өлім мен өлместік

Асклепий бір кезде Тиндарей, Капаней, Глаук, Именей, Ликург және тағы басқалар сияқты өлген адамдарды қайта тірілтуге кірісті. Басқалары Артемиданың тілегімен Гипполитті қайта тірілтіп, оның үшін алтын алғанын айтады. Асклепийдің өлгендерді қайта тірілткені туралы бұл жалғыз дерек. Басқа әңгімелерде ол өзінің шеберлігін тек емші ретінде қолданған. Дегенмен, Аид Асклепийді өзінің қарауындағыларды ұрлады деп айыптап, ағасы Зевске шағымданды. Кейбір деректерде Зевс Асклепийдің өнерді басқа адамдарға да үйретеді деп қорқынышпен қарады. Асклепийдің тағдыры туралы Овидий былай деп жазады: "Жас Асклепий аталарының [Зевстің] нөсерінен жерден [Офиух шоқжұлдызы болып] көтеріліп, екі жыланмен оралған қолын лақтырады". Кейінірек жазылғанда "Жылан ұстаушы" деп аталады. Көптеген астрономдар оны Аполлон үшін Юпитер [Зевс] жұлдыздар қатарына қосып, Асклепий [Асклепий] екенін жорамалдайды. Асклепийді Зевс өлтірді, ал Аполлонның өтінішімен ол жұлдыз ретінде мәңгілікке дейін сақталды.

Қасиетті орындар мен рәсімдер

Б.з.б. 1-ғасырдың географы Страбонның айтуынша, ең көне және ең көрнекті асклепейон (немесе емдеу ғибадатханасы) Трикала қаласында орналасқан. Жаңа өсиеттің 5-тарауында сипатталған б.з. 1-ғасырғы Бетседа тоғаны 1964 жылы археологтармен асклепейонның бір бөлігі екені анықталды. Асклепийдің ең әйгілі ғибадатханаларының бірі Пелопоннес жартыаралының солтүстік-шығысындағы Эпидаврде, б.з.б. 4-ғасырға дейін салынған. Тағы бір әйгілі асклепейон шамамен бір ғасырдан кейін Кос аралында салынды, Асклепий культі кең таралды және қажылар ауруларын емдету үшін оның емдеу ғибадатханаларына (Асклепейондарға) көптеп келді. Ритуалдық тазарудан кейін, мүмкіндігіне қарай, құдайға құрбандық немесе садақа шалынып, тілек тілеуші киелі орынның ең қасиетті бөлігі – абатон (немесе адитон) ішінде түн өткізер еді. Кез келген түс немесе көрініс дін қызметкеріне баяндалған, ол түсіндіру арқылы тиісті емді тағайындайтын. Кейбір емдеу ғибадатханалары ауру адамдардың жараларын жалауға арналған қасиетті итті де пайдаланған. Асклепийді құрметтеу үшін, усыз жыланның белгілі бір түрі жиі емдеу рәсімдерінде қолданылатын, ал осы жыландар – Асклепий жыландары – аурулар мен жарақат алғандар ұйықтаған жатақханалардың еденінде еркін қозғалатын. Бұл жыландар классикалық әлемдегі Асклепийдің әрбір жаңа ғибадатханасының негізі қаланғанда әкелінетін. Алғашқы Гиппократ антты былай бастаушы еді: «Мен Дәрігер Аполлон, Асклепий, Гигиея, Панацея және барлық құдайларға ант етемін». Кейінгі діни қозғалыстардың кейбіреуі Асклепиймен байланысты екенін мәлімдеді. Б.з. 2-ғасырында, даулы керемет жасаушы Александр өзінің құдайы Гликонның – «мақтадан жасалған басы» бар жыланның Асклепийдің жаңа өмірге келген түрі екенін мәлімдеді. Грек тіліндегі риторик және сатирик Лукиан болашақ ұрпақ үшін алаяқтың әшкерелеуі үшін «Александр жалған пайғамбар» атты еңбегін жазды. Ол Александрды «жалғандық, ашкөздік, жалған серт және қастықтық, оңайлық, батылдық, жоспарларын орындауда жарасымды, сөздерімен көндіруге бейім, жақсылыққа маска кию және мақсатына толыққанды қарсы көрініс» деп сипаттады. Милет қаласында археологтар қалалық театрдың астындағы Асклепий культімен байланысты үңгірді тапты. Гипертелеатом, Гипси және Гиетт қалаларында Асклепий ғибадатханалары болған.

The most ancient and the most prominent asclepeion (or healing temple) according to the geographer of the 1st century BC, Strabo, was situated in Trikala. The 1st century AD Pool of Bethesda, described in the Gospel of John, chapter 5, was found by archaeologists in 1964 to be part of an asclepeion. One of the most famous temples of Asclepius was at Epidaurus in north eastern Peloponnese, dated to the fourth century BC. Another famous asclepeion was built approximately a century later on the island of Kos, the cult of Asclepius grew very popular and pilgrims flocked to his healing temples (Asclepieia) to be cured of their ills. Ritual purification would be followed by offerings or sacrifices to the god (according to means), and the supplicant would then spend the night in the holiest part of the sanctuary– the abaton (or adyton). Any dreams or visions would be reported to a priest who would prescribe the appropriate therapy by a process of interpretation. Some healing temples also used sacred dogs to lick the wounds of sick petitioners. In honor of Asclepius, a particular type of non venomous snake was often used in healing rituals, and these snakes— the Aesculapian Snakes— slithered around freely on the floor in dormitories where the sick and injured slept. These snakes were introduced at the founding of each new temple of Asclepius throughout the classical world. The original Hippocratic Oath began with the invocation "I swear by Apollo the Physician and by Asclepius and by Hygieia and Panacea and by all the gods ". Some later religious movements claimed links to Asclepius. In the 2nd century AD the controversial miracle worker Alexander claimed that his god Glycon, a snake with a "head of linen" was an incarnation of Asclepius. The Greek language rhetorician and satirist Lucian produced the work Alexander the False Prophet to denounce the swindler for future generations. He described Alexander as having a character "made up of lying, trickery, perjury, and malice; [it was] facile, audacious, venturesome, diligent in the execution of its schemes, plausible, convincing, masking as good, and wearing an appearance absolutely opposite to its purpose." At the city of Miletus, archaeologists discovered a cave under the city's theatre which was associated with Asclepius cult. At Hyperteleatum, Hypsi and Hyettus there were temples of Asclepius.

Негізгі дереккөздер

Аполлодор, Ф. Б. А., Ф.Р.С. 2 томдық, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Ltd. 1921. ISBN 0 674 99135 4. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Грек мәтіні осы сайттан алуға болады. Аполлоний Родий, Аргонавтика Роберт Купер Ситонның аудармасы (1853–1915), Р. С. Лоеб Классикалық кітапханасының 001 томы. Лондон, Уильям Хайнеманн ЛТД, 1912 жыл. Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Аполлоний Родий, Аргонавтика. Джордж У. Муни. Лондон. Лонгманс, Грин. 1912 жыл. Грек мәтіні Perseus Digital Library-де қол жетімді. Диодор Сицилий, Чарльз Генри Олдфедр аударған «Тарих кітапханасы». Он екі томдық. Лоб классикалық кітапханасы. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы; Лондон: Уильям Хайнеманн, Ltd. 1989. 3-том. 4.59–8 кітаптары. Онлайн нұсқасы Билл Тайердің веб-сайтында. Diodorus Siculus, Bibliotheca Historica. 1-2 томдық. Имманель Беккер. Людвиг Диндёрф. Фридрих Фогель. Б. Г. Тюбнери баспасы. Лейпциг. 1888–1890 жылдар. Грек мәтіні Perseus Digital Library-де қол жетімді. Гай Юлий Гигин, Мэри Грант аударған және редакциялаған «Астрономия» («Гигин аңыздарынан»). Канзас университеті гуманистік зерттеулер бойынша басылымдар. Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Гомер, А. Т. Мюррейдің ағылшынша аудармасымен «Илиада», 2 томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеман, Лтд. 1924. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гомер, Гомер операсы, 5 томдық. Оксфорд, Оксфорд университетінің баспасы. 1920 жыл. Грек мәтіні Perseus Digital Library-де қол жетімді. Гомерлік гимндер және Гомерика Хью Г. Эвелин Уайттың ағылшынша аудармасымен. Гомерлік гимндер. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд. 1914. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Грек мәтіні осы сайттан алуға болады. Ликофрон, Александр Уильям Мейрдің аудармасымен «Александрия». Лоб классикалық кітапханасының 129 томы. Лондон: Уильям Хайнеман, 1921 жыл. Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Ликофрон, Александра, А. У. Мейрдің аудармасы. Лондон: Уильям Хайнеман; Нью-Йорк: G. P. Putnam's Sons. 1921 жыл. Грек мәтіні Perseus Digital Library-де қол жетімді. Маркус Туллиус Цицеро, Чарльз Дюк Йонге (1812–1891) аударған М. Т. Цицероның трактаттарынан «Құдайлардың табиғаты», Бон басылымы, 1878 жыл. Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Маркус Туллий Цицерон, «De Natura Deorum» («Тәбиғат туралы құдайлар»). О. Пласберг. Лейпциг. Тёбнер. 1917 жыл. Персей цифрлық кітапханасында латын мәтіні бар. Паузания, В. Х. С. Джонстың (Litt. D.) және Х. А. Ормеродтың (M. A.) ағылшынша аудармасымен «Грекияның сипаттамасы», 4 томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд. 1918. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Pausanias, Graeciae Descriptio. 3 томдық. Лейпциг, Тюбнер. 1903 жыл. Грек мәтіні Perseus Digital Library-де қол жетімді. Пиндар, Диана Арнсон Сварлиен аударған «Одалар». 1990 жыл. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Пиндар, Пиндардың «Одалары», негізгі фрагменттерімен, кіріспе және ағылшынша аудармасымен, Сэр Джон Сэндис (Litt. D., FBA). Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд. Грек мәтіні Perseus Digital Library-де қол жетімді. Публий Овидий Насо, Джеймс Г. Фрейзердің аудармасымен «Фасти». Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Публий Овидий Насо, «Фасти». Сэр Джеймс Джордж Фрейзер. Лондон; Кембридж, Массачусетс. Уильям Хайнеманн Лтд.; Гарвард университетінің баспасы. 1933 жыл. Персей цифрлық кітапханасында латын мәтіні бар. Тез, Джон, «Тарихтар кітабы», IX–X кітаптар, Джонатан Александр 1826 жылғы Т. Киесслингтің түпнұсқа грек тілінен аударған. Онлайн нұсқасы: theoi.com.

Apollodorus, The Library with an English Translation by Sir James George Frazer, F. B. A., F. R. S. in 2 Volumes, Cambridge, MA, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1921. ISBN 0 674 99135 4. Online version at the Perseus Digital Library. Greek text available from the same website. Apollonius Rhodius, Argonautica translated by Robert Cooper Seaton (1853–1915), R. C. Loeb Classical Library Volume 001. London, William Heinemann Ltd, 1912. Online version at the Topos Text Project. Apollonius Rhodius, Argonautica. George W. Mooney. London. Longmans, Green. 1912. Greek text available at the Perseus Digital Library. Diodorus Siculus, The Library of History translated by Charles Henry Oldfather. Twelve volumes. Loeb Classical Library. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press; London: William Heinemann, Ltd. 1989. Vol. 3. Books 4.59–8. Online version at Bill Thayer's Web Site
Diodorus Siculus, Bibliotheca Historica. Vol 1 2. Immanel Bekker. Ludwig Dindorf. Friedrich Vogel. in aedibus B. G. Teubneri. Leipzig. 1888 1890. Greek text available at the Perseus Digital Library. Gaius Julius Hyginus, Astronomica from The Myths of Hyginus translated and edited by Mary Grant. University of Kansas Publications in Humanistic Studies. Online version at the Topos Text Project. Homer, The Iliad with an English Translation by A. T. Murray, Ph. D. in two volumes. Cambridge, MA., Harvard University Press; London, William Heinemann, Ltd. 1924. Online version at the Perseus Digital Library. Homer, Homeri Opera in five volumes. Oxford, Oxford University Press. 1920. Greek text available at the Perseus Digital Library
The Homeric Hymns and Homerica with an English Translation by Hugh G. Evelyn White. Homeric Hymns. Cambridge, MA.,Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1914. Online version at the Perseus Digital Library. Greek text available from the same website. Lycophron, The Alexandra translated by Alexander William Mair. Loeb Classical Library Volume 129. London: William Heinemann, 1921. Online version at the Topos Text Project. Lycophron, Alexandra translated by A. W. Mair. London: William Heinemann; New York: G. P. Putnam's Sons. 1921. Greek text available at the Perseus Digital Library. Marcus Tullius Cicero, Nature of the Gods from the Treatises of M. T. Cicero translated by Charles Duke Yonge (1812–1891), Bohn edition of 1878. Online version at the Topos Text Project. Marcus Tullius Cicero, De Natura Deorum. O. Plasberg. Leipzig. Teubner. 1917. Latin text available at the Perseus Digital Library. Pausanias, Description of Greece with an English Translation by W. H. S. Jones, Litt. D., and H. A. Ormerod, M. A., in 4 Volumes. Cambridge, MA, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1918. Online version at the Perseus Digital Library
Pausanias, Graeciae Descriptio. 3 vols. Leipzig, Teubner. 1903. Greek text available at the Perseus Digital Library. Pindar, Odes translated by Diane Arnson Svarlien. 1990. Online version at the Perseus Digital Library. Pindar, The Odes of Pindar including the Principal Fragments with an Introduction and an English Translation by Sir John Sandys, Litt. D., FBA. Cambridge, MA., Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1937. Greek text available at the Perseus Digital Library. Publius Ovidius Naso, Fasti translated by James G. Frazer. Online version at the Topos Text Project. Publius Ovidius Naso, Fasti. Sir James George Frazer. London; Cambridge, MA. William Heinemann Ltd.; Harvard University Press. 1933. Latin text available at the Perseus Digital Library. Tzetzes, John, Book of Histories, Book IX X translated by Jonathan Alexander from the original Greek of T. Kiessling's edition of 1826. Online version at theoi. com

Екіншілік көздер

Эдельштейн, Людвиг және Эмма Эдельштейн. Асклепий: Куәліктер жинағы және түсіндірмесі, Балтимор, Джонс Хопкинс баспасы, 1945.
фон Эренхайм, Хедвиг. Классикалық және эллиндік дәуірдегі грек инкубациялық рәсімдері. Kernos. Қосымша, 29. Лиеж: Лиеж университетінің баспаханасы, 2015.
Фарнелл, Льюис Ричард. Грек батырларына табыну және өлместік туралы идеялар (Оксфорд Кларендон Пресс, 1921).
Грималь, Пьер. Классикалық мифология сөздігі, Уайли Блэквелл, 1996, "Асклепий" 62–63-беттер.
Харт, Джеральд Д. М.Д. Асклепий: Медицина құдайы (Royal Society of Medicine Press, 2000).
Кул, С. "Зұлым ауруларды басаңдатушы: Асклепий және Фрейд". Akroterion 60, 2015, 13–32-беттер.
ЛиДонничи, Линн Р. Эпидаур ғажайып жазулары: мәтін, аударма және түсініктеме. Атланта: Ғалымдар, 1995.
Митчелл Бойаск, Робин. Чума және афиналық қиял: драма, тарих және Асклепий культі, Кембридж университетінің баспасы, 2008.
Оберхелман, Стивен М. (ред.). Грециядағы түстер, емдеу және медицина: ежелгі заманнан бүгінге дейін. Фарнхэм; Берлингтон, ВТ: Ashgate, 2013.
Ренберг, Гил Х. "Римдегі Асклепий культіндегі қоғамдық және жеке ғибадат орындары". Римдегі Америка академиясының естеліктері, 51/52, 2006, 87–172-беттер.
Риетмюллер, Юрген В. Асклепиос: Қасиетті орындары мен культтары, Гейдельберг, Archäologie und Geschichte баспасы, 2005.
Виккисер, Бронвен. Асклепий, медицина және бесінші ғасырдағы Грекиядағы емдеу саясаты: қолөнер мен культ арасында. JHU Press, 2008.