Роберт Ли Мур: Американ математигінің өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Американдық математик

Роберт Ли Мур (14 қараша 1882 – 4 қазан 1974) – Техас университетінде көп жылдар бойы оқытқан американдық математик. Ол жалпы топология саласындағы еңбектерімен, университет математикасын оқытудың Мур әдісімен және афроамерикандық математика студенттеріне жасаған нәсілшілдік қарым-қатынасымен танымал.

Өмір

Мурдың әкесі Жаңа Англияда өскен және Жаңа Англия тегінен шыққан болғанымен, ол Америка Азамат соғысында Конфедерация тарапында шайқасты. Соғыстан кейін ол Далласта, сол кезде теміржол торабынан аспайтын, аппараттық дүкен ашып, алты бала тәрбиеледі. Олардың ішінде Солтүстік Вирджиния Конфедерация армиясының қолбасшысының құрметіне Роберт деп аталған бесінші баласы болды. Мур 1898 жылы, әдеттен тыс ерте, 15 жасында Техас университетіне қабылданды, өзіндік оқу арқасында ол бұл кезде есептеуді (математикалық анализді) білген. Ол әдеттегі төрт жылдың орнына үш жылда бакалавр ғылымының дәрежесін аяқтады; оның ұстаздарының арасында Г. Б. Халстед және Л. Е. Диксон болды. Техаста бір жыл оқытушылық қызметтен кейін, ол Маршалл қаласындағы орта мектепте бір жыл сабақ берді. Халстед берген тапсырма Мурды Гильберттің геометрия аксиомаларының бірі артық екенін дәлелдеуге жетеледі. Чикаго университетінің математика кафедрасын басқарған және геометрия негіздерін зерттеген Э. Х. Мур (туыс емес), Роберттің жетістігін естіп, Робертке Чикагода докторантураға оқуға мүмкіндік беретін стипендия ұйымдастырды. Освальд Веблен Мурдың 1905 жылғы «Геометрия үшін метрикалық гипотезалар жинағы» атты диссертациясын жетекшілік етті. Содан кейін Мур Теннесси университетінде бір жыл, Принстон университетінде екі жыл және Солтүстік-Батыс университетінде үш жыл сабақ берді. 1910 жылы ол Техас штатының Бренхэм қаласынан Маргарет МакЛелланд Киге үйленді; олардың балалары болмады. 1911 жылы ол Пенсильвания университетінде қызметке кірісті. 1920 жылы Мур Остиндегі Техас университетіне доцент болып оралды және үш жылдан кейін толық профессор атанды. 1951 жылы ол жартылай жалақыға көшті, бірақ университеттің басшылығы оны 1969 жылы, 87 жасында зейнетке шығуға мәжбүрлегенше жылына бес сабақ берді, соның ішінде бірінші курс студенттеріне арналған есептеу курсын оқыды. Америка математикалық қоғамының белсенді қолдаушысы, ол 1936–1938 жылдары оның президенті болды. Ол оның «Колоквиум» жарияланымдарын 1929–1933 жылдары редакциялады және 1930–1933 жылдары бас редактор болды. 1931 жылы ол Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды.

Although Moore's father was reared in New England and was of New England ancestry, he fought in the American Civil War on the side of the Confederacy. After the war, he ran a hardware store in Dallas, then little more than a railway stop, and raised six children, of whom Robert, named after the commander of the Confederate Army of Northern Virginia, was the fifth. Moore entered the University of Texas at the unusually youthful age of 15, in 1898, already knowing calculus thanks to self study. He completed the B. Sc. in three years instead of the usual four; his teachers included G. B. Halsted and L. E. Dickson. After a year as a teaching fellow at Texas, he taught high school for a year in Marshall, Texas. An assignment of Halsted's led Moore to prove that one of Hilbert's axioms for geometry was redundant. When E. H. Moore (no relation), who headed the Department of Mathematics at the University of Chicago, and whose research interests were on the foundations of geometry, heard of Robert's feat, he arranged for a scholarship that would allow Robert to study for a doctorate at Chicago. Oswald Veblen supervised Moore's 1905 thesis, titled Sets of Metrical Hypotheses for Geometry. Moore then taught one year at the University of Tennessee, two years at Princeton University, and three years at Northwestern University. In 1910, he married Margaret MacLelland Key of Brenham, Texas; they had no children. In 1911, he took up a position at the University of Pennsylvania. In 1920, Moore returned to the University of Texas at Austin as an associate professor and was promoted to full professor three years later. In 1951, he went on half pay but continued to teach five classes a year, including a section of freshman calculus, until the University authorities forced his definitive retirement in 1969, his 87th year. A strong supporter of the American Mathematical Society, he presided over it, 1936–38. He edited its Colloquium Publications, 1929–33, and was the editor in chief, 1930–33. In 1931, he was elected to the National Academy of Sciences.

Тополог

Уайлдердің (1976) библиографиясына сәйкес, Мур 67 мақала және бір монография жариялаған, оның ішінде 1932 жылғы «Нүктелік жиын теориясының негіздері». Ол ең алдымен топология негіздерін зерттеудегі еңбегімен танымал, бұл тақырыпқа алғаш рет докторлық диссертациясында тоқталған. Мур Техас университетіне оралған кезде нүктелік жиын топологиясы бойынша 17 мақала жариялаған – бұл термин оның өзі енгізгені. Оның 1915 жылғы «Сандық жазықтықты анықтауға жеткілікті постулаттар жиынтығы туралы» мақаласы жазықтық топологиясы үшін аксиомалық жүйені ұсынады. Мур жазықтығы, Мурдың жол кеңістігі, Мур кеңістігі, Мур фактор-кеңістігі туралы теорема және нормальді Мур кеңістігі болжамы оның құрметіне аталған.

Әдеттегі мұғалім

Роберт Ли Мурдың 50 докторлық диссертацияны жетекшілік еткені белгілі, олардың көп бөлігі Техас штатында қорғалды, соның ішінде Р. Х. Бинг, Ф. Бертон Джонс, Джон Р. Клайн, Эдвин Эварист Моиз, Мэри Эллен Рудин, Гордон Уайберн, Ричард Дэвис Андерсон және Реймонд Луис Уайлдердің диссертациялары. Мур АҚШ-тағы ең харизматикалық және шабыттандыратын математика оқытушыларының бірі деп есептеледі. Оның математикада бұрын көзге түспеген студенттерге дәлелдеулерді қалай жасау керектігін үйрету қабілеті туралы әңгімелер бар. Ол жыл сайын негізгі және қосымша курстарды оқып, докторлық деңгейге дейінгі студенттеріне математикалық әдебиеттерді қарауға тыйым салған. Мурдың мансабының көп бөлігі Америка Құрама Штаттарының нәсілдік бөлінуге ұшыраған кезеңіне келді. Афроамерикалық студенттерге 1950 жылдардың соңына дейін Техас университетіне қабылдануға тыйым салынды, ал Мур өзі нәсілдік бөлінуді жақтаған. Бірде ол өзінің студенттік немересі баяндама жасап жатқанда, спикердің афроамерикалық екенін білген соң, залдан шығып кеткен. Сондай-ақ Мартин Эттлингер және жақын әріптестері, мысалы, Хайман Дж. Эттлингер болды. Оның Рудин және басқа ақ түсті студенттерді қолдауы құжатталған. 1949 мен 1970 жылдар аралығында (ұлттық деректердің ең ерте белгілі кезеңі) Мурдың 31 докторантының 4-і (13%) әйел болса, ал жалпы ұлттық деңгейде математика және статистика салаларында 2646 докторанттың ішінде 175-і (7%) әйелдерді құрады.

Құрметтер

Техас университетінің оқу ғимараты – Роберт Ли Мур залы 1972 жылғы құрылысынан бастап 2020 жылға дейін Мурдың атымен аталып келді. 2020 жылы, 2019 жылғы шағымдар мен петициялардан соң, және 2020 жылғы Джордж Флойдқа қарсы наразылықтар мен Black Lives Matter қозғалысынан кейін, ол "Физика, математика және астрономия ғимараты" деп қайта аталды.

Цитаталар

"Кімге аз айтылса, сол жақсы оқытылады". Мур, Паркер (2005: vii) еңбегінен келтірілген. "Естісем, ұмытамын. Көрсем, есімде сақтаймын. Істесем, түсінемін." (Мурдің өте ұнаған қытай мақалы. Хальмос, П. Р. (1985) "Мен математик болғым келеді: өзімнің өмірбаяным" деген еңбегінде келтірілген. Springer Verlag: 258)