Кіріспе

Месопотамия жазбалары, б.з.д. 23-6 ғасырлар.

Аккад әдебиеті – бұл Месопотамияда (Ассирия және Вавилонияда) орта қола дәуірінен темір дәуіріне дейінгі кезеңде (шамамен б.з.д. 23-6 ғасырлар) аккад тілінде (ассириялық және вавилондық диалектілерде) жазылған ежелгі әдебиет. Шумер әдебиеті дәстүрлерін пайдалана отырып, вавилондықтар мифологиялық әңгімелер, заң мәтіндері, ғылыми еңбектер, хаттар және басқа да әдеби жанрлардың маңызды мәтіндік жиынтығын жасады.

Акад қоғамындағы әдебиет

Бабылдіктерден бізге жеткен нәрселердің көп бөлігі, Планий Ескісі айтқандай, «латекула коктилис» деп аталатын саз тақташаларға металл қаламмен клинописьпен жазылған. Папирус та қолданылған сияқты, бірақ ол жойылды.

Басқа көне әдебиеттермен байланысы

Бабыл әдебиетінің көп бөлігі шумерлік түпнұсқалардан аударылды, ал дін мен заң тілі ұзақ жылдар бойы Шумердің ескі жалғастыру тілі болып қала берді. Студенттердің пайдалануы үшін сөздіктер, грамматикалар және жоларалық аудармалар жасалды, сондай-ақ ескі мәтіндерге түсініктемелер мен түсініксіз сөздер мен тіркестердің түсіндірмелері дайындалды. Буын жазуының таңбаларының барлығы реттелді және аталды, олардың кеңейтілген тізімдері құрастырылды.

Жылнамалар, жылнамалар және тарихи эпостар

Ассириялық аккад тілінің диалектісі, әсіресе б.з.д. 14 ғасырдың соңынан бастап, патшалық жазуларға өте бай, мысалы, Адад нарри, Тукульти Нинурта және Шулману ашареду III-нің жырлары, сондай-ақ неоассириялық монархтардың жорықтарын тізімдеген жылнамалар. Дегенмен, ең ерте тарихи патшалық жыр – Мари қаласының Зимри Лим (шамамен б.з.д. 1710–1698 жылдар) жырлары. Орта вавилондық кезеңнің ұқсас әдебиеті нашар сақталған, кассит кезеңінен фрагменттер түрінде ғана жеткен, Адад шума усур, Набу кудурри усур I және Мардукқа арналған жырлар бар. Ал дәстүрлі жылнамалар алғаш рет ерте темір дәуірінің шығармаларында кездеседі, олар ерте патшалардың жылнамасы, династиялық жылнама, P жылнамасы және ассириялық синхрондық тарих сияқты ерте заманға қатысты мәліметтерді қамтиды. Набу-назир (б.з.д. 747–734 жж.) мен Селевк III Кераун (б.з.д. 243–223 жж.) аралығындағы кезеңді баяндайтын нео- және кейінгі вавилондық жылнамалардың он бес сериясы табылды, олар вавилондық астрономиялық күнделіктерінде сипатталған саяси оқиғаларға негізделген.

Юмористикалық әдебиет

Комедиялық мәтіндердің үлгілері бурлеск пен сатира жанрларын қамтиды және күлкілі махаббат өлеңдері мен жұмбақтарды қосады. "Тазалаушыларда" – намысты тазалаушы мен оның клиенті, "софоморлық" ақымақ арасындағы дау туралы әңгіме. Клиент тазалаушыға киімдерін қалай жуу керектігі туралы абсурд егжей-тегжейлі нұсқаулар береді, бұл ашуланған тазалаушыны оны өзенге алып барып, өзі жууды ұсынады. Пессимизм диалогы Бёль үшін сатурналия ретінде, ал Шпейзер үшін бурлеск ретінде қарастырылды, онда ақымақ қожайын сөздерді қайталап, қызметшісі оны еске түсіреді. Ламберт оны өзін-өзі өлтіруге бейім, шаршаңқы жасөспірімнің ой-толғанысы деп санады. Алузинну ( trickster, a jester, clown or buffoon) мәтіні, неоассириялық кезеңнен сақталған бес фрагменттен тұрады және dābibu, ākil karṣi, "кейіпкерді жоқ ететін" адам туралы айтады, ол басқаларды пароди, мимика және әжуалық әндермен көңіл көтеру арқылы күнкөріс істеген. "Ніппурдың кедей адамы" – жоғары тұрғаннан төмендегінің жеңісі туралы бүлдіруші әңгіме, ал "Нинурта Пакидаттың ит шағымы" – мектептік оқулық.

Заңдар

Ең ертедегі Акад заңдары – шамамен б.з.д. 1900 жылға жатқан Анадолиядағы сауда орталығының сауда сотының әрекеттеріне қатысты «Ескі Ассирия заңдары». Ешнуна заңдары – шыққан қаласының атымен аталып, шамамен б.з.д. 1770 жылы жасалған алпыс заңнан тұратын жинақ. Шамамен б.з.д. 1750 жылға жатқан Хаммурапи кодексі – Месопотамияның ең толық заң жинағы, ол үш жүзге жуық жеке заңдардан және ұзақ пролог пен эпилогтан тұрады. Шамамен б.з.д. 1646 жылы Амми Садука шығарған жарлық – Хаммурапидің мұрагерлерінің бірі шығарған соңғы жарлық. Орта Ассирия заңдары б.з.д. XIV ғасырға жатады, Ассурдан жүзден астам заң сақталған. Ашшур-убаллит I (шамамен б.з.д. 1360 ж.) мен Тукульти-Апил-Эшарра I (шамамен б.з.д. 1076 ж.) биліктерінен бастап белгілі «Харем жарлықтары» деп аталатын Орта Ассирия сарай жарлықтары, сарай әдеп-насамын және оны бұзған жандарға қатысты қатаң жазаларды (сауатсыздық, мүгедектік және өлім жазасы) қамтиды. Жаңа Вавилон заңдары шамамен б.з.д. 700 жылға жатады, бұл заңдар Сіппардан шыққан болуы мүмкін, олардың саны он бес.

Мифология

Олардың ішіндегі ең танымалдары – Гилгамеш эпосы, ол астрономиялық принципке негізделген. Әр бөлімі Урук патшасы Гилгамештің өміріндегі бір оқиғаны баяндайды. Бүкіл оқиға – құрама туынды, және кейбір оқиғалар орталық тұлғаға жасанды түрде қосылған болуы мүмкін. Акад әдебиетінің ең ерте кезеңдерінде белгілер туралы мәтіндер пайда болады, бірақ бірінші мыңжылдықтың басында канондық нұсқалар қалыптасқанда олар толыққанды дамиды. Олардың ішінде Enuma Anu Enlil (астрологиялық белгілер), Šumma ālu (жер бетіндегі белгілер), Šumma izbu (аномальды туылғандар), Alamdimmû (физиогномикалық белгілер) және Iškar Zaqīqu (түс жору белгілері) бар. Осы жанрға Sakikkū (SA. GIG) «Диагностикалық нұсқаулық» кітабы да жатады. Жануарлардың ішегі арқылы болжау – екстиспицизмді бабылдықтар ғасырлар бойы ғылым деңгейіне жеткізді, ал оны қолдайтын мәтіндер ақырында жүзден астам тақташадан тұратын және он тарауға бөлінген Баруту монументалды еңбегіне жиналды. Дегенмен, болжау басқа да салаларға тарады, мысалы, ежелгі вавилондық либаномантия мәтіндері, хош иісті түтіннен пайда болатын белгілерді түсіндіру туралы, және Кассит патшасы Мели Шипақтың тұсында жазылған, құстардың ұшу жолына қатысты Bēl nadin šumi-дің белгілер туралы мәтіні тағы бір мысал. Сиқырлар осы әдеби мұраның маңызды бөлігін құрайды, олар қасиетті Мақлудан бастап, сиқырға қарсы «жағылу», Шурпу, қарғысқа қарсы «күйдіру», Нәмбурби, жаман белгілерді болдырмау, Утукку Лемнуту (екі тілде жазылған), «жаман рухтарды» қуу, және Bīt rimki, немесе «моншахана», тазарту және алмастыру рәсімінен бастап, қарапайым Šà.zi.ga, «жүректің көтерілуі», қуатты арттыру сиқырларына дейін, сондай-ақ Zu buru dabbeda, «дала жәндіктерінің тісін ұстау» – дала жәндіктеріне қарсы сиқырлар жинағына дейін қамтиды.

Даналық және дидактикалық әдебиет

Акад тіліндегі мәтіндердің ерекше бай жанры "нақыл әдебиеті" деген атпен белгілі болды, бірақ қай туындылар осы санатқа жататыны туралы пікірлер әртүрлі. Осы жанрдың ең ерте мысалдарының бірі – ежелгі Вавилон дәуірінің соңында жазылған "Адам мен оның Құдайы арасындағы әңгіме". Ең танымалдарының қатарында "Адал азап шегушінің жыры" (Ludlul bēl nēmeqi) және Вавилондық теодицеясы бар. Бұл топқа әртүрлі сақталу деңгейіндегі бірқатар мысалдар мен бәсекелестік әдебиеті кіреді, мысалы, Тамариск пен Пальма, Саз, Нисаба мен бидай (kibtu), Өгіз бен Жылқы (Inum Ištar šurbutum, “Иштар биікке көтерілгенде”), Түлкі туралы аңыз және Мінетін есек туралы аңыз. В. Г. Ламберт және басқалар бірнеше халық сөздерін, мақал-мәтелдерді (екі тілді және вавилондық) осы жанрға, сондай-ақ Мардукқа дұғамен бірге азап шегушінің айқайы, даналық кеңестері, пессимистің кеңестері және ханға берілген кеңестерді қосты. Ақкад аймағынан шыққан "Шупе-амели мен оның әкесі арасындағы әңгіме" (Шима милка) – өлім төсегіндегі тартыс үлгісіндегі даналық әдебиетінің туындысы.