Көне Шығыс архитектурасы: Месопотамия сәулет өнері

Кіріспе

Батыс Азия сәулет стилі

Месопотамия сәулеті – Тигр және Евфрат өзендері жүйесінің (сонымен қатар Месопотамия деп белгілі) аймағының ежелгі сәулеті, бірнеше ерекше мәдениеттерді қамтиды және б.з.д. 10 мың жылдықтан (алғашқы тұрақты құрылыстар салынған кезден) б.з.д. 6 ғасырға дейінгі кезеңді қамтиды. Месопотамия сәулетінің жетістіктерінің қатарында қала құрылысын жоспарлау, аулалы үйлер және зиккураттар бар. Жазушылар үкімет, ақсүйектер немесе патшалар үшін құрылыс жобаларын жасау және басқару бойынша сәулетшілердің рөлін атқарды. Ежелгі Месопотамия сәулетін зерттеу археологиялық деректерге, ғимараттардың бейнеленген суреттеріне және құрылыс тәжірибесі туралы мәтіндерге негізделген. Арчибальд Сэйстің айтуынша, Урук дәуірінің алғашқы пиктограммалары "Тас аз болған, бірақ ол блоктар мен мөрлерге кесілген. Кірпіш – ең көп қолданылатын құрылыс материалы, және оның көмегімен қалалар, бекіністер, храмдар және үйлер салынды. Қала мұнаралармен жабдықталған және жасанды платформада тұрды; үйдің де мұнараға ұқсас сыртқы түрі болды. Ол құлыппен жабылатын есікпен жабдықталған, ал қала қақпасы үлкенірек және екі жақты болды. Құс қанаттары бар әуедегі әндерден қорқып, үйдің негіз тастары – немесе, дұрысырақ айтқанда, кірпіштері – астына белгілі бір заттар қойылып қасиетті деп есептелді". Ғылыми әдебиет көбінесе храмдар, сарайлар, қала қабырғалары мен қақпалары және басқа да монументальді ғимараттардың сәулетіне назар аударады, бірақ кейде тұрғын үй сәулетіне арналған еңбектерге де кездесесіз. Археологиялық беткейлік зерттеулер ерте Месопотамия қалаларының қала құрылысын зерттеуге мүмкіндік берді.

Жасалған сән

Уақыт өте келе, ассириялық сәулетшілер Бабылдың ықпалынан арылып, тас пен кірпішті бірге қолдана бастады. Ассирия сарайларының қабырғалары, Халдеядағыдай боялған емес, мүсінделген және боялған тас плиталармен жабылған. Осы басрельеф өнерінде үш кезеңді көруге болады: Ашурнасирпал II тұсында күшті, бірақ қарапайым, Саргон II тұсында мұқият және шынайы, ал Ашурбанипал тұсында жоғары деңгейде бірақ батылдығы жетпейді. Вавилонияда басрельефтердің орнына үш өлшемді, дөңгелек пішіндер жиі қолданылды – ең алғашқы мысалдар Гирсудан табылған мүсіндер, олар кейбір кемшіліктерімен бірге шынайы бейнеленген. Вавилонияда тас тапшы болғандықтан, әрбір тас қиыршығы құнды болды, бұл асыл тастарды кесу өнерінің жоғары деңгейге жеткеніне әкелді. Акадтың Саргон заманына жататын екі мөр цилиндрі олардың өзінің ең жақсы үлгілерінің бірі болып саналады. Археологтар тапқан ерте металлургияның тамаша үлгілерінің бірі – Энтеменаның күміс вазасы. Кейінірек, алтыннан жасалған сырғалар мен білезіктерді жасауда үлкен жетістіктерге қол жеткізілді. Мыс та шеберлікпен өңделді, шындығында Вавилония мыс өңдеудің алғашқы отаны болған болуы мүмкін. Бұл халық ерте заманнан-ақ кестелерімен және кілемдерімен танымал болды. Ассириялық қыш ыдыстардың пішіні әдемі, ал Ниневия сарайларынан табылған шыны сияқты фарфор да Мысыр үлгісімен жасалған. Ашық шыны алғаш рет Саргон тұсында пайда болған секілді. Тас, саз және шыныдан вазалар жасалды, ал Гирсудан Мысырдың ерте династиялық кезеңіне ұқсас қатты тастан жасалған вазалар қазылып алынды.

Қалалық жоспарлау

Шумерлер қаланы жоспарлы түрде ойлап табуға және салуға бірінші болып кіріскен қоғам болды. Олардың осы жетістігімен мақтан тұтқаны Гилгамеш жырларында көрсетілген, ол Урук қаласының сипаттамасымен басталады: оның алып қабырғалары, көшелері, базарлары, ғибадатханалары және бақтары. Урук қалалық мәдениеттің үлгісіне айналып, отарлау және жаулау арқылы Батыс Азияға, ал жалпы алғанда, қоғамдардың үлкейіп, күрделенуімен бірге тарады. Қалалардың салынуы неолиттік революциядан бастау алған үрдістердің соңғы нәтижесі болды. Қаланың өсуі жартылай жоспарлы, жартылай табиғи түрде жүрді. Қала қабырғалары, биік ғибадатхана ауданы, порты бар негізгі канал және басты көше жоспарлы құрылыстың болуын көрсетеді. Тұрғын үйлер мен коммерциялық кеңістіктердің егжей-тегжейлі құрылымы жоспарланған аумақтармен шектелген кеңістікке экономикалық күштердің реакциясы болып табылады, нәтижесінде ретсіз, бірақ тұрақты элементтері бар дизайн пайда болды. Сумерлер жылжымайтын мүлік мәмілелерін жазғандықтан, қаланың өсу үлгісін, тығыздығын, мүлік құнын және басқа да көрсеткіштерді клинопись мәтінінен қайта құру мүмкін. Типик қала кеңістікті тұрғын үйлерге, аралас пайдаланымға, коммерциялық және қоғамдық кеңістіктерге бөлді. Тұрғын үйлер кәсіптік белгісі бойынша топтастырылған. Қаланың ортасында әрдайым географиялық орталықтан сәл ығысқан биік ғибадатхана кешені орналасқан. Бұл биік ғибадатхана көбінесе қаланың іргесі қаланбастан бұрын пайда болған және қалалық форманың өсуіне негіз болған. Қақпаларға жақын аудандар ерекше діни және экономикалық функцияларды атқарды. Қалаға әрдайым шағын елді мекендерді қамтитын суармалы егіс жерлерінің белдеуі кірген. Жолдар мен каналдар желісі қаланы осы жермен байланыстырды. Көлік желісі үш деңгейге бөлінді: кең салтанатты көшелер (аккад тілінде: sūqu ilāni u šarri), қоғамдық өтпелі көшелер (аккад тілінде: sūqu nišī) және жеке тұйық көшелер (аккад тілінде: mūṣû). Блоктарды анықтайтын қоғамдық көшелер уақыт өте келе аз өзгерді, ал тұйық көшелер әлдеқайда өзгергіш болды. Қазіргі есептер бойынша, қала аумағының 10% көшелерге, ал 90% ғимараттарға тиесілі болды. Дегенмен, жақсы тасымалдау үшін жолдардан гөрі каналдар маңыздырақ болды.

The Sumerians were the first society to conceive and construct the city as a planned construct. That they were proud of this achievement is attested to in the Epic of Gilgamesh which opens with a description of Uruk—its massive walls, streets, markets, temples, and gardens. Uruk became the template of an urban culture which spread throughout Western Asia via colonization and conquest, and more generally as societies became larger and more sophisticated. The construction of cities was the end product of trends which began in the Neolithic Revolution. The growth of the city was partly planned and partly organic. Planning is evident in the walls, high temple district, main canal with harbor, and main street. The finer structure of residential and commercial spaces is the reaction of economic forces to the spatial limits imposed by the planned areas resulting in an irregular design with regular features. Because the Sumerians recorded real estate transactions it is possible to reconstruct much of the urban growth pattern, density, property value, and other metrics from cuneiform text source
The typical city divided space into residential, mixed use, commercial, and civic spaces. The residential areas were grouped by profession. At the core of the city was a high temple complex always sited slightly off of the geographical centre. This high temple usually predated the founding of the city and was the nucleus around which the urban form grew. The districts adjacent to gates had a special religious and economic function. The city always included a belt of irrigated agricultural land including small hamlets. A network of roads and canals connected the city to this land. The transportation network was organized in three tiers: wide processional streets (Akkadian:sūqu ilāni u šarri), public through streets (Akkadian:sūqu nišī), and private blind alleys (Akkadian:mūṣû). The public streets that defined a block varied little over time while the blind alleys were much more fluid. The current estimate is 10% of the city area was streets and 90% buildings. The canals; however, were more important than roads for good transportation.

Үйлер

Месопотамиялық үйді салуға қолданылатын материалдар қазіргідей толық бірдей болмаса да, ұқсас еді: қамыс, тас, ағаш, тас қалау, саз кірпіш, саз жабын және ағаш есіктер. Бұл материалдардың бәрі қала маңында кең қолжетімді болды, бірақ кейбір Шумер қалаларында ағаш сирек кездесетін. Көбінесе үйлер саз кірпіштен, саз жабыннан және топақ ағашынан салынды. Үйлер үш бөліктен, дөңгелек немесе тіктөртбұрышты болуы мүмкін еді. Үйлерде ұзын, шатырлы орталық дәліздер, аулалар және бірнеше қабаттар болды. Көптеген үйлерде төртбұрышты орталық бөлме және оған жалғасқан қосымша бөлмелер болды. Бірақ үйлерді салудағы өлшемдер мен материалдардың әртүрлілігі оларды тұрғындарының өздері салғанын көрсетеді. Ең кішкентай бөлмелер міндетті түрде ең кедей адамдарға тиесілі болмауы мүмкін. Шындығында, ең кедей адамдар қала сыртында қамыс сияқты бұзылатын материалдардан үйлер салған болуы мүмкін, бірақ мұны тікелей дәлелдейтін деректер өте аз. Үйлерде дүкендер, шеберханалар, қоймалар және мал өсіруге арналған орындар да болуы мүмкін еді. Тұрғын үйлердің құрылысы Убайд дәуіріндегі үйлердің тікелей жалғасы болды. Шумер цилиндрлік мөрлерінде қамыс үйлер бейнеленгенімен, аулалы үйлер басым тип болып саналды және Месопотамияда бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Бұл үй, é (Cuneiform: , ; Sumerian: e2;), ашық аулаға қарай ішкі жағымен беткей болатын, бұл аула конвекциялық ағындарды құрап, салқындату әсерін тудыратын. Тарбашу (аккад тілінде) деп аталатын аула үйдің негізгі құрылымдық бөлігі болды, барлық бөлмелер оған ашылатын. Сыртқы қабырғалар ешқандай безендірусіз, көшеге жалғасатын жалғыз есікпен болды. Үйден көшеге өту үшін кішкентай дәлізден 90 градусқа бұрылу қажет еді. Көшеден тек дәліздің артқы қабырғасы ғана ашық есіктен көрінетін, ал ауладан көшені көру мүмкін емес еді. Бұл шумерлердің қоғамдық және жеке кеңістіктерді қатаң түрде бөлу саясатымен байланысты. Шумерлік үйдің орташа көлемі 90 м² құрады. Ағаш, тас қалау және қиыршық тастар да үй салуға жиі қолданылатын материалдар еді. Кейде есіктер өгіз терісінен жасалатын. Үйлер арасындағы есіктер көбінесе төмен болып, адамдар олардан өту үшін иіліп жүруге мәжбүр болатын. Үйлерде әдетте терезелер болмайтын, болса да олар саз немесе ағаштан жасалған торлармен жабылатын. Едендер көбінесе топырақтан жасалатын. Месопотамиялық үйлер жиі қирап, жиі жөндеуді қажет ететін.

The materials used to build a Mesopotamian house were similar but not exact as those used today: reeds, stone, wood, ashlar, mud brick, mud plaster and wooden doors, which were all naturally available around the city, although wood was not common in some cities of Sumer. Although most houses were made of mudbrick, mudplaster, and poplar. Houses could be tripartite, round, or rectangular. Houses had long roofed central hallways, courtyards, and storeys. Most houses had a square centre room with other rooms attached to it, but a great variation in the size and materials used to build the houses suggest they were built by the inhabitants themselves. The smallest rooms may not have coincided with the poorest people; in fact, it could be that the poorest people built houses out of perishable materials such as reeds on the outside of the city, but there is very little direct evidence for this. Houses could have shops, workshops, storage rooms, and livestock in them. Residential design was a direct development from Ubaid houses. Although Sumerian cylinder seals depict reed houses, the courtyard house was the predominant typology, which has been used in Mesopotamia to the present day. This house called é (Cuneiform: , ; Sumerian: e2; ) faced inward toward an open courtyard which provided a cooling effect by creating convection currents. This courtyard called tarbaṣu (Akkadian) was the primary organizing feature of the house, all the rooms opened into it. The external walls were featureless with only a single opening connecting the house to the street, movement between the house and street required a 90° turn through a small antechamber. From the street only the rear wall of the antechamber would be visible through an open door, likewise there was no view of the street from the courtyard; this is because the Sumerians had a strict division of public and private spaces. The typical size for a Sumerian house was 90 m2. Wood, ashlar blocks, and rubble were also popular materials used to make houses. Sometimes Doors were made from ox hide. Doors between houses were often so low, that people needed to crouch to walk though them. Houses would usually have no windows, if they did it would be made of clay or wooden grilles. Floors would usually be made of dirt. Mesopotamian houses would often crumble. Houses needed to be repaired often.

Дизайн

Убайд дәуірінде үйлер үш бөлімді болып келген. Олардың ұзын, шатыры бар орталық дәлізі болған, ал оның екі жағында кішірек бөлмелер орналасқан. Орталық дәліз тамақтану және қоғамдық шаралар үшін қолданылған болуы мүмкін. Убайд үйлерінің түрлері әртүрлі болған. Кейбір үйлерде басқа үйлерге қарағанда артефакттар жиынтығы байрақ кездесетін. Убайд үйлері басқа үйлермен байланыстырылған болуы да мүмкін. Убайд үйлерінің архитектурасы Убайд ғибадатханаларынан ерекшеленбейді. Урук дәуірінде үйлердің пішіндері әртүрлі болды. Кейбір үйлер тіктөртбұрышты, ал кейбіреулері дөңгелек болды. Месопотамиядағы кейбір үйлерде бір бөлме болса, ал басқаларында көп бөлмелер болған. Көбінесе бұл бөлмелердің кейбіреулері жер асты бөлмелері ретінде пайдаланылған. Б.з.д. 3000 жылдары Месопотамияда аулалар енгізілді. Аулалар Месопотамия архитектурасының негізін құрады. Бұл аулалар қалың қабырғалы залдармен қоршалған. Адамдар төбелерінде көкөніс өсірген немесе діни қағидаларды орындаған. Әдетте бір бөлме қасиетті орын ретінде пайдаланылған.

Жиһаз

Ежелгі Шумерде үйлерде әсем әшекейленген табуреттер, орындықтар, құмыралар мен ванналар болған. Бай азаматтардың дәретханалары мен дренаждық жүйелері болған. "Биік жерлердің" қасиеттілігі – әлемдер арасындағы кездесу нүктесі – бұл неолит дәуірінде Таяу Шығыста жақсы расталған Убайдқа дейінгі сенім. Ғибадатхана жоспары төртбұрышты болып, бұрыштары төрт негізгі бағытқа қаратылып, таудан әлемнің төрт аймағына ағатын төрт өзенді бейнелеген. Бұл бағыт ғибадатхана төбесін шумерлік уақытты есептеу үшін обсерватория ретінде пайдаланудың да практикалық мақсатына қызмет еткен. Ғибадатхана жаратылыс кезінде судан пайда болған, дукуг деп аталатын "таза үйінді" (сумер тілінде: du6 ku3, шумер жазуында) алғашқы жердің қасиетті үйіндісін бейнелеу үшін қабырғаланған топырақтан жасалған төменгі террасаға салынған. Ұзын осінің есіктері құдайлардың кіреберіс нүктесі, ал қысқа осінің есіктері адамдардың кіреберіс нүктесі болған. Бұл конфигурация иілген осьтік тәсіл деп аталды, себебі кіретін әркім орталық залдың соңындағы құдай мүсініне қарау үшін тоқсан градусқа бұрылуға мәжбүр болды. Иілген осьтік тәсіл – бұл сызықтық осьтік тәсілге ие болған Убайд ғибадатханаларының жаңашылдығы, сонымен қатар шумерлік үйлерде де кездесетін ерекшелік. Ғибадатхананың ортасында, екі осінің қиылысқан жерінде құрбандық үстелі орналасқан. Урук дәуіріндегі ғибадатханалар ғибадатхана тікбұрышын үш бөліктен тұратын, Т пішіндес немесе біріктірілген жоспарларға бөлген. Убайдтен мұрагерлік алған үш бөліктен тұратын жоспарда екі жағында екі кіші зал бар үлкен орталық зал болды. Кіреберіс қысқа оспен, ал ғибадатхана ұзын осінің соңында орналасқан. Т пішіндес жоспар, сонымен қатар Убайд кезеңінен бастап, үш бөліктен тұратын жоспармен бірдей болды, бірақ басты залға перпендикуляр тікбұрыштың бір шетіндегі зал болды. Уруктың Эанна ауданындағы С ғибадатханасы классикалық ғибадатхана пішінінің үлгісі болып табылады. Келесі ерте династиялық кезеңде ғибадатхана дизайнында әртүрлілік пайда болды. Ғибадатханалар әлі де негізгі бағыт, төртбұрышты жоспарлар және тіреулер сияқты ерекшеліктерін сақтап қалды. Бірақ олар аулалар, қабырғалар, бассейндер және казармаларды қоса алғанда, жаңа конфигурацияларды қабылдады. Хафаджадағы Күнә ғибадатханасы осы дәуірге тән, өйткені ол соған апаратын аулалар сериясымен жобаланған. Бұл қаланың қамқоршысы – құдайдың мекені болған ерекше ғибадатхана еді. Функционалдық тұрғыдан алғанда, ол сақтау және тарату орталығы ретінде, сондай-ақ діни қызметкерлердің тұрағы ретінде қызмет еткен. Анудың Урук қаласындағы Ақ ғибадатханасы – биік ғибадатхананың үлгісі. Ерте династиялық кезеңде биік ғибадатханалар зиккуратты, сатылы пирамиданы құрайтын платформалар сериясын қамти бастады. Мұндай зиккураттар Киелі кітаптағы Бабыл мұнарасының құрылысына әсер еткен болуы мүмкін.

In ancient Sumer, houses contained elaborately decorated stools, chairs, jars, and bathtubs. Wealthier citizens had toilets and proper drainage systems. The sacredness of 'high places' as a meeting point between realms is a pre Ubaid belief well attested in the Near East back the Neolithic age. The plan of the temple was rectangular with the corners pointing in cardinal directions to symbolize the four rivers which flow from the mountain to the four world regions. The orientation also serves a more practical purpose of using the temple roof as an observatory for Sumerian timekeeping. The temple was built on a low terrace of rammed earth meant to represent the sacred mound of primordial land which emerged from the water called dukug, 'pure mound' (Sumerian: du6 ku3 Cuneiform:) during creation. The doors of the long axis were the entry point for the gods, and the doors of the short axis the entry point for men. This configuration was called the bent axis approach, as anyone entering would make a ninety degree turn to face the cult statue at the end of the central hall. The bent axis approach is an innovation from the Ubaid temples which had a linear axis approach, and is also a feature of Sumerian houses. An offering table was located in the centre of the temple at the intersection of the axes. Temples of the Uruk Period divided the temple rectangle into tripartite, T shaped, or combined plans. The tripartite plan inherited from the Ubaid had a large central hall with two smaller flanking halls on either side. The entry was along the short axis and the shrine was at the end of the long axis. The T shaped plan, also from the Ubaid period, was identical to the tripartite plan except for a hall at one end of the rectangle perpendicular to the main hall. Temple C from the Eanna district of Uruk is a case study of classical temple form. There was an explosion of diversity in temple design during the following Early Dynastic Period. The temples still retained features such as cardinal orientation, rectangular plans, and buttresses. Now however they took on a variety new configurations including courtyards, walls, basins, and barracks. The Sin Temple in Khafajah is typical of this era, as it was designed around a series of courtyards leading to a cella. The high temple was a special type of temple that was home to the patron god of the city. Functionally, it served as a storage and distribution centre as well as housing the priesthood. The White Temple of Anu in Uruk is typical of a high temple which was built very high on a platform of adobe brick. In the Early Dynastic period high temples began to include a ziggurat, a series of platforms creating a stepped pyramid. Such ziggurats may have been the inspiration for the Biblical Tower of Babel.

Зигураттар

Зиггураттар – бұл алғашқыда Шумер қалаларында салынған, кейін Вавилония мен Ассирия қалаларында да дамыған пирамида тәрізді үлкен ғибадатхана мұнаралары. Месопотамияда немесе оның маңында 32 зиггурат белгілі – Иракта 28 және Иранда 4. Ең танымал зиггураттар: Насирия қаласының жанындағы Урдың Ұлы зиггураты, Бағдатқа жақын жердегі Акар Куф зиггураты, Иранның Хузестан провинциясындағы Чога Занбил (соңғы ашылған) және Кашан қаласының жанындағы Сиалк. Зиггураттарды шумерлер, вавилондықтар, эламдықтар және ассириялықтар жергілікті діндердің құрметіне салған ескерткіштер ретінде пайдаланған. Зиггураттардың ең ерте мысалдары б.з.д. төртінші мыңжылдыққа, Убайд дәуіріне дейін жетеді, ал соңғылары б.з.д. 6 ғасырында салынған. Зиггураттың жоғарғы бөлігі көптеген пирамидалардан айырмашылығы, тегіс болған. Сәулеттің бұл стилі ерте династиялық кезеңнің соңында пайда болды. Зиггурат – төртбұрышты, овал немесе шаршы алаңға қабаттап салынған пирамида тәрізді құрылыс. Зиггураттың негізгі бөлігі күнде күйдірілген кірпіштен жасалған, ал сыртын күйдірілген кірпішпен қаптаған. Сыртқы қабырғалары көбінесе түрлі түстермен жылтыратылған және астрологиялық мағынаға ие болуы мүмкін. Кейде патшалардың есімдері осы жылтыр кірпіштерге қашап жазылған. Зиггураттардың қабаттары екіден жетіге дейін жетеді, ал ең жоғары қабатында ғибадатхана орналасқан. Киелі орынға зиггураттың бір жағынан пандус немесе спиральді пандус арқылы қол жеткізуге болады. Зиггураттарды тауларға ұқсатып салуға тырысқан деген болжам бар, бірақ бұл гипотезаны қолдайтын мәтіндік немесе археологиялық деректер жеткіліксіз. Классикалық зиггураттар неошумерлік кезеңде тік тіректермен, шыны кірпішпен қапталып, биіктігіне қарай тартылатын архитектуралық ерекшеліктермен ерекшеленді. Урдың зиггураты осы стильдің ең жақсы мысалы. Осы кезеңде ғибадатханаларға тік бағытта, қисық емес, жолмен кіру басталды. Ур-Наммудың Урдағы зиггураты үш қабатты құрылыс ретінде жобаланған, бірақ қазіргі таңда оның екеуі ғана сақталған. Бұл тұтас саздан тұрған негізгі құрылым бастапқыда битуммен қапталған, ең төменгі қабатында 2,5 метр, ал екінші қабатында 1,15 метр қалыңдықпен пісірілген кірпішпен қапталған. Осы кірпіштердің әрқайсысына патшаның есімі мөрленген. Қабаттардың еңіс қабырғалары тіректермен нығайтылған. Басына жету үшін үш бөліктен тұратын монументальді баспалдақтар салынған, олардың барлығы бірінші және екінші қабаттар арасындағы алаңға ашылатын есікке жиналады. Бірінші қабаттың биіктігі шамамен 11 метр, ал екінші қабат 5,7 метрге дейін көтеріледі. Көбінесе үшінші қабатты зиггуратты зерттеуші Леонард Вулли қайта жасайды және оның үстіне ғибадатхана орнатады. Чогха Занбил зиггуратында археологтар зиггураттың негізінен өтетін және саз кірпіштерді байланыстыратын қалың шошақтарды тапты. Ерте Месопотамияның ең маңызды сәулеттік ескерткіштері – б.з.д. 4 мыңжылдыққа жататын Уруктағы ғибадатхана кешендері, Дияла өзені аңғарындағы Хафаджа және Телл Асмар сияқты ерте династиялық кезеңнің ғибадатханалары мен сарайлары, Үрдің үшінші династиясының Ниппурдағы (Энлилдің киелі орны) және Урдағы (Наннаның киелі орны) қалдықтары, Ебла, Мари, Алах, Алеппо және Күлтепедегі орта қола дәуірінің орындарындағы қалдықтары, Хаттуса, Угарит, Ашур және Нузидегі соңғы қола дәуірінің сарайлары, Ассириядағы (Калху/Нимруд, Хорсабад, Ниневи), Вавилондағы (Бабилон), Урарттағы (Тұшпа/Ван, Хайкаберд, Айанис, Армани, Еревани, Бастам) және неохиттердің (Каркамис, Телл Халаф, Каратепе) орындарындағы темір дәуірінің сарайлары мен ғибадатханалары. Үйлер көбінесе Ниппур мен Урдағы көне вавилондық қалдықтарынан белгілі. Ғимарат құрылысы және оған байланысты рәсімдер туралы мәтіндік дереккөздердің ішінде 3-мыңжылдықтың соңына жататын Гүдея цилиндрлері, сондай-ақ темір дәуіріндегі ассириялық және вавилондық патшалық жазбалары ерекше аталады.

Ziggurats were huge pyramidal temple towers which were first built in Sumerian City States and then developed in Babylonia and Assyrian cities as well. There are 32 ziggurats known at, or near, Mesopotamia—28 in Iraq and 4 in Iran. Notable ziggurats include the Great Ziggurat of Ur near Nasiriyah, Iraq, the Ziggurat of Aqar Quf near Baghdad, Iraq, Chogha Zanbil in Khūzestān, Iran (the most recent to be discovered), and the Sialk near Kashan, Iran. Ziggurats were built by the Sumerians, Babylonians, Elamites, and Assyrians as monuments to local religions. The earliest examples of the ziggurat were raised platforms that date from the Ubaid period during the fourth millennium BC, and the latest date from the 6th century BC. The top of the ziggurat was flat, unlike many pyramids. The step pyramid style began near the end of the Early Dynastic Period. Built in receding tiers upon a rectangular, oval, or square platform, the ziggurat was a pyramidal structure. Sun baked bricks made up the core of the ziggurat with facings of fired bricks on the outside. The facings were often glazed in different colours and may have had astrological significance. Kings sometimes had their names engraved on these glazed bricks. The number of tiers ranged from two to seven, with a shrine or temple at the summit. Access to the shrine was provided by a series of ramps on one side of the ziggurat or by a spiral ramp from base to summit. It has been suggested that ziggurats were built to resemble mountains, but there is little textual or archaeological evidence to support that hypothesis. Classical ziggurats emerged in the Neo Sumerian Period with articulated buttresses, vitreous brick sheathing, and entasis in the elevation. The Ziggurat of Ur is the best example of this style. Another change in temple design in this period was a straight as opposed to bent axis approach to the temple. Ur Nammu's ziggurat at Ur was designed as a three stage construction, but today only two of these survive. This entire mudbrick core structure was originally given a facing of baked brick envelope set in bitumen, 2.5 m on the first lowest stage, and 1.15 m on the second. Each of these baked bricks were stamped with the name of the king. The sloping walls of the stages were buttressed. The access to the top was by means of a triple monumental staircase, which all converges at a portal that opened on a landing between the first and second stages. The height of the first stage was about 11 m while the second stage rose some 5.7 m. Usually, a third stage is reconstructed by the excavator of the ziggurat (Leonard Woolley), and crowned by a temple. At the Chogha Zanbil ziggurat, archaeologists have found massive reed ropes that ran across the core of the ziggurat structure and tied together the mudbrick mass. The most notable architectural remains from early Mesopotamia are the temple complexes at Uruk from the 4th millennium BC, temples and palaces from the Early Dynastic period sites in the Diyala River valley such as Khafajah and Tell Asmar, the Third Dynasty of Ur remains at Nippur (Sanctuary of Enlil) and Ur (Sanctuary of Nanna), Middle Bronze Age remains at Syrian Turkish sites of Ebla, Mari, Alalakh, Aleppo and Kultepe, Late Bronze Age palaces at Hattusa, Ugarit, Ashur and Nuzi, Iron Age palaces and temples at Assyrian (Kalhu/Nimrud, Khorsabad, Nineveh), Babylonian (Babylon), Urartian (Tushpa/Van, Haykaberd, Ayanis, Armavir, Erebuni, Bastam) and Neo Hittite sites (Karkamis, Tell Halaf, Karatepe). Houses are mostly known from Old Babylonian remains at Nippur and Ur. Among the textual sources on building construction and associated rituals are Gudea's cylinders from the late 3rd millennium are notable, as well as the Assyrian and Babylonian royal inscriptions from the Iron Age.

Ассириялық ғимараттардың, бекіністер мен ғибадатханалардың дизайны

Ассириялық ғимараттардың барлық жоспарлары тіктөртбұрышты, және біз бұрынғысы сияқты, Шығыс сәулетшілері осы пішінды жиі қолданғанын білеміз, және оның негізінде ең әдемі әрі алуан түрлі нысандар жасалған. Олар бұрыштарды әдемі қисықтармен бірістіреді, ал қарапайым шаршы залдың үстіне минарет немесе күмбез, сегізбұрыш немесе шеңбер орнатады. Мүсіндер бұл Ассирияда кейде жасалғанын көрсетеді. Куюнджик тақталары әртүрлі пішінді күмбездер мен мұнара тәрізді құрылыстарды көрсетеді, олардың әрқайсысы шаршы негізден көтеріледі. Ескі күмбез пішінінің қазіргі Ассирия ауылдарында қолданылатын күмбездерге ұқсастығы өте айқын. Еңіс шатырлар қолданылған-жоқ екені белгісіз. Бономи мырза олардың болған деп санайды, және кейбір мүсіндер оның пікірін қолдайды. Жеке үйлердің ешқайсысы, әрине, сақталмаған, бірақ олар бірнеше қабатты үйлер ретінде тақталарда бейнеленген, ең төменгі қабатта әдетте есік ғана болып, терезелері жоқ. Барлығының да жалпақ шатырлары бар, және өртенген қаланы бейнелейтін бір рельефтен, олардың қазіргідей, берік арқалықтарға орнатылған қалың топырақ қабаттарынан жасалғанын көреміз. Бұл шатырлар өте отқа төзімді, жалын олармен тоқтатылып, терезелерден шығатын сияқты бейнеленген. Терезелердің немесе, біз білгендей, ішкі баспалдақтардың қалдықтары табылған жоқ. Қорғаныс қабырғалары туралы біз көбірек білеміз. Нимрудтың солтүстік қабырғасында 58 мұнара анықталған, ал Куюнджикте үш қабырғаның үлкен қалдықтары бар, төменгі бөлігі тастан, жоғарғы бөлігі күнмен кептірілген кірпіштен жасалған. Хорсабадта 40 фут (12 метр) биіктіктегі қабырғаның қалдықтары бар, ол 3-4 фут (1 метр) қалыңдықтағы тас блоктардан салынған, ал олардың аяқталуына қатысты мәліметтер осы санаттағы ортағасырлық жұмыстарға ерекше ұқсас мүсіндермен толықтырылған. Қабырғалар қабат-қабат орналасқан, ортасында үлкен мұнара немесе сарай орналасқан. Кіреберістер – төртбұрышты мұнаралармен шеңберленген үлкен аркалы қақпалар. Бұл және басқа мұнаралардың жоғарғы жағында ортағасырлық махиколяцияларға ұқсас, төмен салынған қалқандары бар, олардың қалдықтары Нимруд, Ниневи және Ниневиден бұрынғы Ассирияның астанасы Ассурда табылған. Сарайдан бөлек ғибадатханалардың болжамдық қалдықтары бар, бірақ олардың жалпы пішіні туралы көп мәлімет жоқ. Алайда, Халдей жерінде олардың ғибадатханаларының негізін құраған үлкен үйінділердің қалдықтары бар. Бұлардың ішіндегі ең үлкені және ең қызықтысы – Вавилонға жақын Борсиппадағы (қазіргі Бірс-Нимруд) Набу ғибадатханасы, ол жеті шарлы ғибадатхана ретінде танылған. Бұл ғибаратты Навуходоносор қайта салған, бұл туралы белгілі бір жазуда айтылған. Тағы бір мысал – Мұғайырдағы ғибарат, оның негізі 60 метрге дейін 133 метр (41 метр) болған, ал қазірдің өзінде 70 метр (21 метр) биіктікте, және оның да, Бірс Нимрудтың да төмендейтін сатылармен салынғаны анық, олар жоғары көтерілген сайын ұзындығы азайып, ғибадатхананың кірер жерінде салыстырмалы түрде кішкентай алаң қалдырған. Бұл Бирс Нимрудта ежелгі пештерде жасалған шыны кірпіштен жасалған деп есептеледі.

The plans of all the Assyrian buildings are rectangular, and we know that long ago, as now, the Eastern architects used this outline almost invariably, and upon it reared some of the most lovely and varied forms ever devised. They gather over the angles by graceful curves, and on the basis of an ordinary square hall carry up a minaret or a dome, an octagon or a circle. That this was sometimes done in Assyria is shown by the sculptures. Slabs from Kouyunjik show domes of varied form, and tower like structures, each rising from a square base. The resemblance between the ancient form of the dome and those still used in the Assyrian villages is very striking. Whether sloping roofs were used is uncertain. Mr. Bonomi believes that they were, and a few sculptures seem to support his view. Of the private houses nothing, of course, remains; but they are represented on the slabs as being of several stories in height, the ground floor as usual having only a door and no windows. All have flat roofs, and we gather from one of the bas reliefs, which represents a town on fire, that these roofs were made, just as they now are, with thick layers of earth on strong beams. These roofs are well nigh fireproof, and the flames are represented as stopped by them, and coming out of the windows. No remains of a window, or, so far as we are aware, of an internal staircase, have been found. Of the fortifications we know much more. In the north wall of Nimroud fifty eight towers have been traced, and at Kouyunjik there are large remains of three walls, the lower part being of stone, and the upper of sun dried bricks. At Khorsabad there are the remains of a wall, still 40 feet (12 m) high, built of blocks of stone 3 to 4 feet (1 m) thick, and the evidences wanting as to finishing of these is completely supplied by the sculptures, which show an extraordinary resemblance to medieval works of the same class. Tier upon tier of walls are represented, enclosing a great tower or keep in the centre. The entrances are great arched gateways flanked by square towers. These and the other towers have overhanging parapets just like the mediaeval machicolations, and are finished at top with battlements, remains of which have been found at Nimrud and Nineveh, and at Assur, the capital of Assyria before Nineveh. Of temples distinct from the palace we have a few supposed remains, but little is absolutely known as to their general form. But in Chaldea there are some enormous masses of ruins, evidently remains of the vast mounds which formed the substructure of their temples. The grandest of all these and the most interesting is the temple of Nabû at Borsippa (now Birs Nimrod), near Babylon, which has been identified as the temple of the Seven Spheres. This was reconstructed by Nebuchadnezzar, as appears by a well known inscription. Another example is at Mugheir, which was 198 feet (60 m) by 133 feet (41 m) at the base, and is even now 70 feet (21 m) high, and it is clear that both it and the Birs were built with diminishing stages, presenting a series of grand platforms, decreasing in length as they ascended, and leaving a comparatively small one at top for the temple cell. This has been found, it is supposed, at the Birs Nimroud, of vitrified brick made in ancient ovens.

Ландшафт сәулеті

Мәтіндік дереккөздер ашық кеңістікті жоспарлау қалада ерте заманнан бастап болғанын көрсетеді. Гилгамеш дастанында Урук қаласының үштен бір бөлігі жеміс бақтарына арналған. Осыған ұқсас жоспарланған ашық кеңістік Ниппур қаласының бестен бір бөлігінде де кездеседі. Тағы бір маңызды ландшафттық элемент – бос жатқан жер (аккад тілінде: kišubbû). Қаладан тыс, шумерліктердің суармалы егістігі тарихтағы алғашқы бақтардың пайда болуына себеп болды. Бақ (сар) 144 шаршы шынтақ көлемде болған және оның периметрі бойынша канал салынған. Бұл төртбұрышты форма кейінірек парсы жұмақ бақтарының негізіне айналды. Месопотамияда бұлақтарды пайдалану б.з.д. 3 мың жылдығына дейін жетеді. Мұның бір мысалы – Гирсу, Лагаштан табылған, шамамен б.з.д. 3000 жылға жататын, ою-өрнектелген вавилондық бассейн. Көмел өзенінің шатқалында табылған ежелгі Ассирия бұлағы "қатты тасқа қазылған бассейннен және өзенге қарай төмендейтін сатылардан" тұрады. Су кішкентай арналар арқылы жеткізілген.