1993-2005 жылдардағы Бурундидегі этникалық қақтығыс

Кіріспе

Бурундидегі этникалық қақтығыс 1993-2005 жылдар аралығында

Бурундидегі азаматтық соғыс 1993-2005 жылдар аралығында болды. Азаматтық соғыс хуту және тутси этникалық топтары арасындағы ұзақ жылдарға созылған этникалық бөліністің салдары болды. Қақтығыс 1962 жылы Бельгиядан тәуелсіздік алғаннан бері елде өткен алғашқы көппартиялық сайлаудан кейін басталды және 2005 жылдың тамызында президент Пьер Нкурунзизаның қызметке кірісуімен ресми түрде аяқталды. Соғыста екі тарап та балаларды кеңінен пайдаланды. Қаза болғандардың саны шамамен 300 000 адамды құрайды. Бұл сайлауға дейін тутси әскерінің 25 жылдық билігі болды. 1966 жылы Мишель Микомберо төңкеріс жасап, монархияны президенттік республикамен алмастырды. Микомберо режимі кезінде азшылық тутсилер басқаруда басымдық танытты. 1972 жылы хуту радикалдары тутсилерге жүйелі шабуылдар жасады, бүкіл топты жою мақсатымен. Әскери режим хутуларға қарсы кең ауқымды жазалау шараларын қолданды. Жалпы қаза болғандардың саны нақты анықталмады, бірақ тутсилерге жасалған геноцид пен хутуларға жасалған жазалау шараларының салдарынан 100 000-нан астам адам қаза тапқан деген болжам бар. Көптеген босқындар мен пана іздеушілер елден Танзания мен Руандаға қашқан. Соңғы төңкеріс 1987 жылы болды, нәтижесінде тутси офицері Пьер Буйоя билікке келді. Буйоя бұқаралық ақпарат құралдарына мемлекеттік бақылауды жеңілдету және ұлттық диалогты ынталандыру үшін бірқатар реформалар жасауға тырысты. Алайда, бұл реформалар мәселені шешуге көмектеспеді, керісінше, хуту халқының арасында тутсилердің монополиясының аяқталуына үміт пайда болғандықтан, этникалық шиеленісті күшейтті. Соңынан Бурундидің солтүстігінде хуту шаруалары бірнеше тутси басшыларына қарсы жергілікті көтерілістер ұйымдастырды; осы оқиғалар барысында хуту жасақтары жүздеген тутси отбасыларын өлтірді. Әскер көтерілісті басуға келгенде, олар өз кезегінде мыңдаған хутуларды өлтірді, нәтижесінде қаза болғандардың саны 5 000-нан 50 000-ға дейін жетеді деп есептеледі. Үшінші деңгейдегі бүліктер пайда болды және алғашқы хуту бүлікші топтары құрылды. Олардың ішіндегі ең танымалдары – Хуту халқының азаттығы үшін партия, Ұлттық азаттық күштері (Parti pour la libération du peuple HutuForces nationales de libération, PALIPEHUTU FNL) және Ұлттық азаттық фронты (Front de libération nationale, FROLINA) 1980-жылдардан бері белсенді болып келді. Екеуінің ішінде PALIPEHUTU FNL, FROLINA-дан әлдеқайда күшті болды, бірақ сонымен қатар ішкі дау-дамайлардан зардап шекті. 1990-жылдардың басында Бурундиде демократиялық өткел кезеңі басталғанда, PALIPEHUTU-дың тарихи негізгі басшылығы хутулар басымдылық ететін Бурундидегі демократия үшін фронт (Front pour la démocratie au Burundi, FRODEBU) партиясымен ынтымақтасуға және саясатқа бейбіт түрде қатысуға шешім қабылдады. PALIPEHUTU FNL-дың радикалды мүшелері бұл шешіммен келіспеді. Керісінше, FROLINA Жозеф Карумбаның басшылығымен бірікті, бірақ әрқашан әлсіз және маргиналды топ болып қала берді.

The Burundian Civil War was a civil war in Burundi lasting from 1993 to 2005. The civil war was the result of longstanding ethnic divisions between the Hutu and the Tutsi ethnic groups. The conflict began following the first multi party elections in the country since its independence from Belgium in 1962, and is seen as formally ending with the swearing in of President Pierre Nkurunziza in August 2005. Children were widely used by both sides in the war. The estimated death toll stands at 300,000. These elections were immediately preceded by 25 years of Tutsi military regimes, beginning with Michel Micombero, who had led a successful coup in 1966 and replaced the monarchy with a presidential republic. Under the Micombero regime, the minority Tutsi generally dominated governance. In 1972, Hutu militants organized and carried out systematic attacks on ethnic Tutsi, with the declared intent of annihilating the whole group. The military regime responded with large scale reprisals targeting Hutus. The total number of casualties was never established, but estimates for the Tutsi genocide and the reprisals on the Hutus together are said to exceed 100,000. As many refugees and asylum seekers left the country for Tanzania and Rwanda. The last of the coups was in 1987 and installed Tutsi officer Pierre Buyoya. Buyoya attempted to institute a number of reforms to ease state control over media and attempted to facilitate a national dialogue. Instead of helping the problem, these reforms instead served to inflame ethnic tensions as hope grew among the Hutu population that the Tutsi monopoly was at an end. Local revolts subsequently took place by Hutu peasants against several Tutsi leaders in northern Burundi; these Hutu militias killed hundreds of Tutsi families in the process. When the army came to quell the uprising, they in turn killed thousands of Hutu, leading to an estimated death toll of between 5,000 and 50,000. A low level insurgency developed, and the first Hutu rebel groups were formed. Most notable among these were Party for the Liberation of the Hutu PeopleNational Forces of Liberation (Parti pour la libération du peuple HutuForces nationales de libération, PALIPEHUTU FNL) and National Liberation Front (Front de libération nationale, FROLINA) which had been active from the 1980s. Of the two, PALIPEHUTU FNL much more powerful than FROLINA, but also suffered from more internal divisions. When a democratic transition began in Burundi in the early 1990s, the historical core leadership of PALIPEHUTU decided to cooperate with the Hutu dominated Front for Democracy in Burundi (Front pour la démocratie au Burundi, FRODEBU) party and to peacefully participate in politics. Radical members of PALIPEHUTU FNL disagreed with this decision. In contrast, FROLINA was firmly unified under the command of Joseph Karumba, but always remained a rather weak and marginal group.

1993 жылғы төңкеріс және қақтығыстың басталуы

Онжылдықтар бойы әскери диктатуралар билік құрғаннан кейін, 1993 жылғы маусым мен шілде айларында өткен парламенттік және президенттік сайлаулар Бурундиде алғаш рет еркін және әділ сайлаулар болды. ФРОДЕБУ президенті Буйояның басшылығындағы, көптеген тутсилерден құралған Ұлттық прогресс одағын (UPRONA) мүшелерін жеңді. Осылайша, ФРОДЕБУ жетекшісі Мелхиор Ндадае Бурундидің демократиялық жолмен сайланған алғашқы хуту президенті болды. Оның билікке келуі бастапқыда көптеген қиындықтарға толы болды. Палипехуту жетекшілігі Ндадаедің жаңа үкіметімен ынтымақтастық орнатуға шешім қабылдағанымен, оның әскери бас қолбасшысы Кабора Коссан көтерілісті тоқтатудан бас тартты. Ол және оның ізбасарлары Палипехуту ФНЛ-ден бөлініп, содан кейін өздерін «Ұлттық азаттық күштері» (FNL) деп атады. Коссан мен оның жақтастары үшін жалғыз нұсқа Бурундидегі барлық тутсилер өлтіргенге, қуылғанға немесе толыққанды биліктен айырылғанға дейін күресуді жалғастыру болды. Дегенмен, Ндадае үкіметіне радикалды хуту топтарынан гөрі тутси экстремистері көбірек қауіп төндірді: соңғылары әлі де нашар болса, ал бұрынғылары Бурундидің көп бөлігін бақылап отырды. Саяси жағдай 21 қазан күні тутси экстремистік армия офицерлері төңкеріс жасағанда шиеленісті. Қарулы күштердің шамамен жартысының қолдауымен төңкерушілер Ндадаяны және басқа да ФРОДЕБУ мүшелерін өлтіріп, жаңа режим жариялады. Алайда, әскери үкімет бастапқыда тұрақсыздыққа ұшырады, себебі ол ішкі хаосқа және шетелдік державалардың қарсылығына тап болды. Президент Ндадае өлтірілгеннен кейін Бурундиде зорлық-зомбылық пен хаос кеңінен тарады. Хутулар көптеген УПРОНА жақтастарын, олардың көпшілігі тутсилер, сондай-ақ кейбір хутуларды шабуылдап өлтірді, ал төңкерушілер мен одақтас тутси топтары хутулар мен ФРОДЕБУ жақтастарын ұрып-салады. Көптеген азаматтар өзін-өзі қорғау үшін жергілікті жасақтарға бірікті, бірақ бұл топтар тез арада белсенділікке көшіп, бір-біріне қарсы шабуылдар мен жаппай өлтірулер жасады. 1993 жылға дейін көптеген қалалық көше бандалары, олардың көпшілігі екі ұлттан құралған, этникалық принцип бойынша бөлініп, экстремистік саясаткерлерге жұмыс істей бастады. Олар ақша мен қару алды, ал олардың орнына тутси және хуту партияларының бұйрықтарымен демонстрациялар өткізіп, кісі өлтірді. Шамамен 50 000-ден 100 000-ға дейін адам бір жыл ішінде қаза тапты, олардың саны хутулар мен тутсилер шамамен тең болды. Осы хаос пен халықаралық қысым нәтижесінде төңкерушілердің режимі құлады және билік ФРОДЕБУ басымдығымен азаматтық үкіметке қайтарылды. Нәтижесінде, жаппай өлтірулер азайды және 1993 жылдың соңына қарай елде біршама тұрақтандыру орын алды. Алайда, төңкеріс пен одан кейінгі этникалық зорлық-зомбылық елге терең әсер етті. Әскери қызметтегі тутси экстремистері әлі де болды және олар уақытша биліктен бас тартқанмен, болашақта толық билікті қайтару үмітімен азаматтық үкіметті әлсіретуді жалғастырды. Хуту көтерілісшілері төңкеріс келіссөздердің мүмкін еместігін көрсетті деп есептеді және хутулар басымдығымен азаматтық үкіметті ескі режимнің «марионеткалары» деп қарады. Олар содан кейін көтерілісін толыққанды қайта бастады. Сонымен қатар, тутси азаматтық қоғамындағы радикалдар ФРОДЕБУ-ны геноцид жасаған партия деп санады, себебі олардың пікірінше, партия 1993 жылғы төңкерістен кейін тутсилерге қарсы жаппай қырғынды бастады. Олар өздері қылмысты деп санайтын режимді құлату үшін демонстрациялар мен ереуілдер ұйымдастырды.

After decades of military dictatorships, the parliamentary and presidential elections of June and July 1993 were the first ones in Burundi to be free and fair. FRODEBU decisively defeated the largely Tutsi Union for National Progress (Union pour le progrès national, UPRONA) of President Buyoya. Thus, FRODEBU leader Melchior Ndadaye became Burundi's first democratically elected Hutu president. His tenure was wrought with problems from the beginning. Though PALIPEHUTU's leadership decided to cooperate with Ndadaye's new government, its military chief commander Kabora Kossan refused to end the insurgency. He and his followers split from PALIPEHUTU FNL, and from then on simply called themselves "National Forces of Liberation" (FNL). For Kossan and his men the only option was to continue to fight until all Tutsi in Burundi were dead, removed or fully disempowered. Nevertheless, Ndadaye's government was more threatened by Tutsi extremists than by radical Hutu groups: The latter were still rather weak, whereas the former controlled much of Burundi's military. The political situation escalated when Tutsi extremist army officers launched a coup on 21 October. Supported by about half of the armed forces, the putschists murdered Ndadaye alongside other leading FRODEBU members, and declared a new regime. However, the military government was destabilized from the beginning, as it faced internal chaos and opposition by foreign powers. As a result of President Ndadaye's murder, violence and chaos broke out all over Burundi. Hutu attacked and killed many UPRONA supporters, most of them Tutsi but also some Hutu, while the putschists and allied Tutsi groups assaulted Hutu and FRODEBU sympathizers. Many civilians banded together in local militias to defend themselves, but these groups quickly became proactive as well, carrying out attacks and mass killings against each other. Urban street gangs, many of which had been biethnic before 1993, split along ethnic lines and began to work for extremist politicians. They received money and guns, and in return demonstrated, and murdered on the orders of the Tutsi and Hutu parties. An estimated 50,000 to 100,000 people died within a year about as many Hutu as Tutsi. As result of this chaos and international pressure, the putschists' regime collapsed, and power was returned to a FRODEBU dominated civilian government. The mass killings consequently abated, and the country was somewhat restabilized by the end of 1993. The coup and subsequent ethnic violence had however deeply affected the country. The Tutsi extremists in the military were still present, and though they had given up outright power for the time being, they continued to undermine the civilian government in hopes of regaining full power in the future. The Hutu rebels believed that the coup had proven the impossibility of negotiations, and regarded the new Hutu dominated civilian government as mere "stooges" of the old regime. They consequently fully resumed their insurgency. Furthermore, radicals among the Tutsi civil society regarded FRODEBU as génocidaires, believing that the party had initiated the anti Tutsi mass killings following the 1993 coup. They thus organized demonstrations and strikes to bring down what they considered a criminal regime.

Мемлекеттік биліктің құлдырауы, 1994-1996

1994 жылдың басынан 1996 жылдың шілдесіне дейін екі этностық үкімет елді тұрақтандыруға тырысты, бірақ барлығы сәтсіз аяқталды. Әскердегі тутси экстремистері FRODEBU-ның билікті нығайтуға жасаған әрекеттерін тойтарыс берді, ал FRODEBU-ның бір бөлігі 1994 жылдың басында келісімге келу мүмкін емес деп шешті. Ішкі істер министрі Леонард Ньягома FRODEBU фракциясын қарулы көтеріліске бастап, Демократияны қорғау жөніндегі ұлттық кеңесті (Conseil national pour la défense de la démocratie – Forces pour la défense de la démocratie, CNDD FDD) құрды. Ньягома тобы ең ірі хуту көтерілісші тобына айналды, бірақ PALIPEHUTU FNL және FROLINA да белсенділігін жалғастырды. PALIPEHUTU FNL одан әрі дағдарысқа ұшырап, азаматтық соғыс кезінде келіссөздер мен басшылық мәселелеріне байланысты көптеген кішігірім топтарға бөлінді. CNDD FDD-ден басқа барлық хуту жасақтары Бурундидің барлық тутсилерін жоюды көздеген радикалды «Хуту күші» идеологиясын қабылдады. Хуту көтерілісшілері көршілес Заир мен Танзаниядан қолдау алды, олар көтерілісшілерге Бурундиге шабуылдар жасау үшін өз аумақтарында базалар құруға мүмкіндік берді. Олардың көтерілісшілерді қолдауының себептері әртүрлі болды: Заир президенті Мобуту Сесе Секо руандалық және бурундилік хуту содырлары мен босқындарын баспанаға беру арқылы саяси ықпалға ие бола алады деп сенді. Олар Заирде Мобутуға қарсы топтарды басып, оған Ұлы көлдер аймағындағы босқындар дағдарысын шешуге тырысқан халықаралық қауымдастықпен келіссөздер жүргізуге мүмкіндік беретін құралды ұсынар еді. Ал Танзанияның көрнекті мемлекет қайраткері Джулиус Ньерре аймақты тұрақтандыру және бейбіттендіруді қалап, Бурунди мен Руанданың тәуелсіз мемлекеттер ретінде болуының өзі қауіпсіздік мәселесін тудырады деп санайтын. Ол соңында осы мемлекеттердің Танзанияға қосылып, бұрынғы неміс Шығыс Африкасын құраған барлық аумақты біріктіруді қалады. Бірақ, қысқа мерзімді мақсатта Ньерре Бурундиде бейбітшілік пен тәртіпті Бурунди үкіметі мен әскеріне хутуларды қосу арқылы ғана қамтамасыз етуге болатынына сенді. Ел азаматтық соғысқа одан әрі батқанда, Бурундидегі саяси жағдай нашарлады. Ндадаеның ізбасары Сиприен Нтарямира 1994 жылдың 6 сәуірінде Руанда президенті Ювенал Хабиариманамен бірге ұшақ апатында қаза тапты. Бұл оқиға Руандадағы геноцидтің басталуын белгіледі, ал Бурундиде Нтарямираның өлімі зорлық-зомбылық пен тәртіпсіздікті күшейтті, бірақ жалпы қырғын болған жоқ. 8 сәуірде Сильвестр Нтибантунья төрт жылдық президенттікке тағайындалды, бірақ қауіпсіздік жағдайы одан әрі нашарлады. Жүздеген мың руандалық босқындардың келуі және қарулы хуту және тутси топтарының әрекеттері үкіметті одан әрі тұрақсыздандырды. 1994 жылдың қыркүйегінде бейбіт FRODEBU фракциясы мен UPRONA құрған коалициялық үкімет елді басқаруға тым әлсіз және бөлінген болып шықты. Азаматтық билік іс жүзінде тоқтатылғандықтан, әскерилер «қалған аз ғана мемлекеттік билікті» тиімді түрде өз қолына алды. Сонымен қатар, мемлекеттік емес актерлердің күші де артты. 1993 жылдан кейін көптеген өзін-өзі қорғау топтары таратылғанымен, басқалары ірі этникалық жасақтарға айналды. Бұл топтарға хуту және тутси партияларының ресми емес жарымәскери қанаттары, тәуелсіз экстремистік жасақтар және жасөспірімдердің содырлық топтары кірді. Белгілі тутси топтарына Ұлттық жаңару партиясының (Parti pour le redressement national, PARENA) Imbogaraburundi («Бурдиді қайтарушылар»), Халықтық келісім партиясының (Parti de la réconciliation des personnes, PRP) Sans Echecs («Кемшіліксіздер»), Sans Défaite («Жеңілмейтіндер»), Sans Pitié («Жүрегі жоқтар»), Sans Capote («Кондом кимейтіндер») сияқты қалалық жастар топтары кірді, олар түрлі тутси экстремистік партиялары үшін жалдамалы күш ретінде әрекет етті. FRODEBU және FDD сияқты хуту партиялары да қолдаушы жасақтарды құрды: Инзирагухемака («садақатты бұзбағандар») және Интагохека («ешқашан ұйықтамайтындар»). Бужумбурадан шыққан хуту көше бандысы «Чикаго Бульз» шағын армияға айналды. Бұл жасақтар үкіметтің бейбітшілікті қалпына келтіру әрекеттерін бұзды. Тутси жасақтары көбінесе Бурунди әскеріндегі экстремистік топтармен жаттықтырылып, қаруланды. Әскердің көмегімен олар бірнеше хуту жасақтарын жеңді, сонымен қатар 1995/96 жылдары Бужумбура және басқа қалаларда көптеген хуту азаматтарын қорқытып, жер аударып жіберді. Сонымен қатар, Руанданың патриоттық фронты (Front Patriotique Rwandais, RPF) 1994 жылдың шілдесінде Руанданың хуту режимін жеңіп, Руандадағы азаматтық соғыс пен геноцидті аяқтады. Руанданың бұрынғы хуту режимінің (Ex FAR/ALiR және Interahamwe) әскери және жарымәскери күштері кейіннен шекарадан Заирге қашып кетті. Олар сол жерде күшін қайта жинап, RPF-ке қарсы көтеріліс бастады. Бурундидің CNDD FDD және PALIPEHUTU FNL жақын арада руандалық хуту топтарымен одақтасты, олар да Бурунди әскеріне шабуыл жасауға көмектесті. CNDD FDD бұл байланыстарды жоққа шығарса да, Филип Рейнтьенс солтүстік Бурундидегі жағдай руандалық және бурундилік хуту көтерілісші топтарын «геосаяси ыңғайлылық үшін объективті одақтастарға» айналдырғанын бағалады, себебі олардың мүддесі «Руандаға руандалық эмигранттардың шапқыншылығы үшін маңызды база бола алатын осы аумақты тиімді бақылауда ұстау» болды.

A succession of bi ethnic governments attempted to stabilize the country from early 1994 to July 1996, but all failed. Tutsi extremists in the army continued to undermine any attempt of FRODEBU to consolidate power, and parts of FRODEBU decided in early 1994 that compromise was no longer possible. Minister of Interior Léonard Nyangoma led a FRODEBU faction into armed rebellion, creating the National Council for the Defense of Democracy–Forces for the Defense of Democracy (Conseil national pour la défense de la démocratieForces pour la défense de la démocratie, CNDD FDD). Nyangoma's group consequently became the most important Hutu rebel group, though PALIPEHUTU FNL and FROLINA continued to be active. PALIPEHUTU FNL was weakened by further rifts, and would fracture into numerous smaller factions over disagreements on negotiations and leadership during the civil war. With the exception of the notably moderate CNDD FDD, all Hutu militias embraced the radical Hutu Power ideology that desired for the extermination of all Burundian Tutsi. The Hutu insurgents received support by the neighboring countries of Zaire and Tanzania, both of which allowed the rebels to set up bases on their territories from where they could launch raids into Burundi. The reasons for which they supported the insurgents differed greatly: Zairean President Mobutu Sese Seko believed that he could gain political leverage by harboring Rwandan and Burundian Hutu militants and refugees. They would suppress anti Mobutu groups in Zaire, and give him something to bargain with the international community which sought to resolve the Great Lakes refugee crisis. In contrast, leading Tanzanian statesman Julius Nyerere wanted the region to be stabilized and pacified, and believed that the existence of Burundi and Rwanda as independent states posed a security problem by itself. Ultimately, he desired for these states to be annexed into Tanzania, therefore unifying all territory that had formerly comprised German East Africa. In the short term however, Nyerere believed that peace and order could only be achieved in Burundi through the inclusion of Hutus in the Burundian government and military. While the country further descended into civil war, the political situation in Burundi deteriorated. Ndadaye's successor Cyprien Ntaryamira was assassinated in the same plane crash with Rwandan President Juvenal Habyarimana on 6 April 1994. This act marked the beginning of the Rwandan genocide, while in Burundi, the death of Ntaryamira exacerbated the violence and unrest, although there was no general massacre. Sylvestre Ntibantunganya was installed to a four year presidency on April 8, but the security situation further declined. The influx of hundreds of thousands of Rwandan refugees and the activities of armed Hutu and Tutsi groups further destabilized the government. A coalition government, formed by the peaceful FRODEBU faction and UPRONA in September 1994, proved to be too weak and fractured to actually govern the country. With the civil authorities factually defunct, the military effectively held control of "what little state power remained". At the same time, the power of non state actors increased. Though many self defense groups had been disbanded after 1993, others transformed into larger ethnic militias. These groups included unofficial paramilitary wings of Hutu and Tutsi parties, independent extremist militias, and militant youth gangs. Notable Tutsi factions included the Party for National Recovery's (Parti pour le redressement national, PARENA) Imbogaraburundi ("those who will bring Burundi back"), the People's Reconciliation Party's (Parti de la réconciliation des personnes, PRP) Sans Echecs ("the unfailing ones"), and urban youth gangs like Sans Défaite ("the undefeated"), Sans Pitié ("the pitiless ones"), Sans Capote ("those who do not wear condoms") which acted as forces for hire for various extremist Tutsi parties. Hutu parties like FRODEBU and FDD also raised supportive militias, Inziraguhemuka ("those who did not betray") and Intagoheka ("those who never sleep") respectively, while the Hutu street gang "Chicago Bulls" from Bujumbura managed to expand into a small army. These militias undermined attempts by the government to restore peace. The Tutsi militias were often trained and armed by extremist factions in the Burundian military. With aid by the army, they defeated a number of Hutu militias, but also terrorized as well as displaced many Hutu civilians at Bujumbura and other cities in 1995/96. Furthermore, the Tutsi Rwandan Patriotic Front (Front Patriotique Rwandais, RPF) defeated the Hutu regime of Rwanda in July 1994, ending the Rwandan Civil War and genocide. The military and paramilitary forces of old Rwandan Hutu regime (Ex FAR/ALiR and Interahamwe) subsequently fled across the border into Zaire. There, they rebuilt their strength and launched an insurgency against the RPF. The Burundian CNDD FDD and PALIPEHUTU FNL soon allied themselves with the Rwandan Hutu factions which consequently aided them in attacking the Burundian military. And despite the CNDD FDD’s denial of these links, Filip Reyntjens assessed how northern Burundi’s situation made Rwandan and Burundian Hutu rebel groups “objective allies” for geopolitical convenience, given an interest “in effectively controlling this area which could become a major base for an invasion of Rwanda by Rwandan exiles.”

Бұл жағдай және Бурундиде мемлекеттік биліктің төмендеуі Руанданың RPF басқаратын үкіметін қатты алаңдатты. RPF Бурунди үкіметінің құлауы Руандаға 500 000-ға дейін тутси босқындарының келуіне ғана емес, сонымен қатар руандалық хуту содырларына жаңа панажай ұсынуы мүмкін деп қорқыды. Сондықтан 1995 жылдан бастап Руанда үкіметі Бурунди үкіметіне көмек көрсетуді бастады. Руанда әскері бірнеше рет шекараны кесіп, Бурунди әскері мен жергілікті тутси жасақтарымен координацияда көтерілісші күштерді бағындырған босқындар лагерьлеріне шабуыл жасады. Рейнтьенс атап өткендей, бұл жағдай «трансұлттық хуту және тутси одақтары бір-бірімен күреседі» деген сенімді тудырды.

Буйояның президенттік кезеңі

Хуту президенті мен тутси әскерилерінің билікті бөлісу саяси жүйесі 1996 жылға дейін сақталды, сол кезде тутси Пьер Буйоя төңкеріс жасап хуту президентін қызметтен шеттетуге тырысты, бұл ресми түрде тәртіпті қалпына келтіру мақсатында жасалды. Үкімет бұл кезде де-факто әскери бақылауда болғандықтан, төңкеріс көбінесе қолданыстағы жағдайды бекітті. Билікке келген соң Буйоя соғысты бейбіт жолмен шешу үшін шаралар қабылдады. Ол радикалды тутсилерді бақылауға алып, олардың әскерлерін әскери құрамаға біріктіруге немесе таратуға мәжбүр етті. Буйоя сонымен қатар көтерілісшілермен келіссөздер жүргізуге тырысты. Дегенмен, төңкеріс хуту көтерілісші топтарын күшейтті, себебі Буйояның режимі заңсыз деп танылды және көрші елдер төңкеріске наразылық ретінде Бурундиге эмбарго салды. Нәтижесінде азаматтық соғыс күшейе түсті. 1996 жылдың 20 шілдесінде хуту көтерілісшілері шабуыл жасап, шамамен 300 тутсиді өлтірді. Бурундидегі хуту көтерілісшілерінің белсенділігінің күшеюі Руанда үкіметін алаңдатты және 1996 жылдың соңында Заир президенті Мобутуды құлату үшін Бірінші Конго соғысын бастау туралы шешім қабылдауға ықпал етті. Руанда осылайша Заирді әртүрлі хуту көтерілісші топтарының баспанасы ретінде жоюды үміттенеді. Мысалы, CNDD FDD Заирдің шығысындағы Увира және Букаву қалаларында ірі базалар құрды, одан Бурундиге шабуылдар жасады. Руанда бірнеше айдың ішінде Мобутуды құлатып, оның орнына Лоран Дезире Кабиланы тағайындады, бірақ CNDD FDD көтерілісшілері 1997 жылы өздерінің іс-қимылдарын едәуір кеңейтуге қол жеткізді. Олар Бурундидің оңтүстігіндегі Бурури және Макамба облыстарына еніп, Буйояның туған қаласы Рутувуға және Бурундидің тутси элитасының орталығына шабуыл жасады. Шындығында, 2000 жылдардың басында Лоран Дезиренің ұлы Жозеф Кабила басқарған Конгоның жаңа үкіметінің кейбір бөлімдері Бурунди көтерілісшілерін қолдады, бұрын Мобуту да осылай істеген болатын. Қауіпсіздіктің нашарлауына жауап ретінде үкімет жаңа жарымәскери бастаманы ұйымдастыруды шешті. Әскерилер азаматтарды қарусыз патрульдер ұйымдастырып, өздерінің қауымдастықтарын көтерілісшілерге қарсы қорғауға мәжбүрледі. Мемлекеттік билік бұл өзін-өзі қорғау топтары еріктілерден тұрады деп мәлімдегенімен, азаматтар көбінесе зорлық-зомбылық немесе айыппұл салумен қорқытылды. Азаматтық милициялардың көпшілігі кедей хутулар болды, ал тутсилер мен бай немесе жақсы байланыстағы хутулар көбінесе патрульдеу міндеттерінен босатылды. Тутси экстремистік саясаткерлерінің талаптарымен әскерилер тутси милициясы үшін арнайы қарулы оқу бағдарламасын құрды. Хутуларға бұл оқуларға қатысуға рұқсат етілмеді. Бұл бастамалар көтерілісші қозғалыстардың өсуін тоқтата алмағандықтан, Бурунди әскері Сибитоке облысында жаңа милиция құруға шешім қабылдады, ол бастапқыда "жас жігіттер" (les jeunes немесе abajeunes) деп аталды. Бұрынғы өзін-өзі қорғау топтарынан айырмашылығы, олар қарусыз немесе тутсилер үстемдік еткен, абажуандар қарулы және көбінесе хутулар болды. Олар бұрынғы көтерілісшілер мен бұрынғы азаматтық патрульдерден құралды, олар өздерінің сенімді екендерін дәлелдеді. Әскерилермен даярланған, қаруланған және жабдықталған абажуандар табысты болды. Бағдарлама бүкіл елге тарады. Бурундидің оңтүстігіндегі абажуандар көп ұзамай "Бейбітшіліктің сақшылары" деп аталды. 1997 жылдың соңында олардың саны 3000-ға жетіп, көтерілісшілерді тыныштандыруда маңызды рөл атқарды. Соған қарамастан, 1998 жылы соғыста қаза тапқандардың саны одан әрі өсті. 1998 жылы Буйоя мен хутулардың жетекшілік ететін оппозициясы конституцияға қол қою туралы келісімге келді, ал Буйоя президенттік ант берді. 1998 жылдың 15 маусымында Арушада көтерілісшілермен бейбітшілік туралы ресми келіссөздер басталды. Баяндамалар өте қиын болды. Танзанияның бұрынғы президенті Джулиус Ньерре бас келіссөзші ретінде әрекет етіп, шешімге жету үшін абайлық пен шыдамдылықты қолдануға тырысты. 1999 жылы Ньерере табиғи өлімнен кейін Нельсон Мандела бейбітшілік келіссөздері үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Ол және аймақтағы басқа да мемлекет басшылары Бурундидің саяси басшылығына қысымды күшейтіп, оларды бүлікші топтардың қатысуымен үкімет құруға мәжбүр етті. Осы уақыт аралығында, халықаралық қоғамдастықтың бейбітшілік процесін жеңілдету жөніндегі күш-жігеріне қарамастан, азамат соғысы тоқтамай жалғасты. 1999 жылы соғыстар азайса да, келесі екі жылда соғыс қайтадан күшейе түсті. Бурунди әскері 2000 жылдың қазан және желтоқсан айлары арасында Бужумбураның жанындағы Тенга орман тазалау операциясын жүргізді. Көптеген көтерілісшілер өлтірілді, бірақ операция сәтсіз аяқталды және Тенга орманы көтерілісшілердің бекінісі болып қала берді. Ұзақ және қиын келіссөздерден кейін, президенттік және вице-президенттік лауазымдары 18 ай сайын ауыстырылатын, хутулар мен тутсилер арасында билікті бөлісетін келісімге қол жеткізілді. Бурунди үкіметі мен үш тутси тобы келісімге келді. 2000 жылдың ортасында экстремистік тутсилер тобы "Puissance Auto défense Amasekanya" (PA Amasekanya) этникалық милициясын қайта жандандыруға тырысты, бірақ осы топтың басшылары дереу тұтқынға алынды. 2001 жылдың 23 шілдесінде келісімге сәйкес, ауысу кезеңдік үкіметке 18 ай бойы Буйоя жетекшілік ететіні, одан кейін FRODEBU жетекшісі, хуту Домитьен Ндайизе жетекшілік ететіні туралы келісімге келді. Сонымен қатар, Бурунди әскерін реформалау мүмкіндігінше тезірек жүзеге асырылатын болды, бұл мәселе тутсилер үшін ерекше маңызды болды. Ауысу кезеңдік үкімет 2001 жылдың қазанында құрылды. Буйоя қарашада халықаралық жағынан мойындалған президент ретінде ант берді, ал алғашқы Оңтүстік Африка бейбітшілік сақшылары Бурундиге келді. Дегенмен, CNDD FDD және FNL ең ірі хуту көтерілісші топтары атысты тоқтату келісіміне қол қоюдан бас тартты. Оның орнына, FNL Бужумбура маңында көптеген шабуылдар жасады, соның салдарынан қақтығыстар күшейді. Әскерилер желтоқсан айында Тенга орманындағы көтерілісшілердің базаларына қарсы шабуыл жасап, 500-ге жуық көтерілісшіні өлтірді деп мәлімдеді. Бұрын келісілгендей, Буйоя қызметтен кетіп, 2003 жылдың 30 сәуірінде Ндайизе президент болды. Келесі айларда Пьер Нкурунзианың CNDD FDD фракциясы ауысу кезеңдік үкіметке біртіндеп енгізілді. 2003 жылдың 8 қазанында билікті бөлісу туралы келісімге қол қойылды, ал Нкурунзиа мемлекеттік басқару және мемлекеттік инспекциялау жөніндегі министр болып тағайындалды. 2003 жылдың 18 қазанында Африка Одағының миссиясы толық құрамына жеткені туралы хабарланды: 1483 оңтүстік африкалық, 820 эфиопиялық және 232 мозамбик азаматы. 2003 жылдың 29 желтоқсанында елдегі апостолдық нунций, архиепископ Майкл Кортни қанынан айырылды. Жаңа біріккен Бурунди әскерімен, халықаралық бейбітшілік сақшыларымен және соғысқа шаршаған халықпен бетпе-бет келген FNL көтерілісшілерінің күші біртіндеп әлсіреп бара жатты. 2004 жылдың соңына қарай оларда шамамен 1000 жауынгер қалды және олардың операциялық аймағы Бужумбура ауылдық облысына дейін қысқартылды. 2004 жылдың тамызында FNL Конго шекарасының жанындағы Бурундидегі Гатумбадағы Біріккен Ұлттар Ұйымының бейіндік лагерінде 160 конго тутси қашқынды өлтіргенін мойындады. Бұл шабуыл БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі тарапынан қатаң айыпталды, олар "құрбандардың көпшілігі әйелдер, балалар және сәбилер болды, олар паналарында атып өлтіріліп, өртеліп тасталды" деген фактіге наразылық білдірді. FNL құрбандардың Банямуленге жауынгерлері болғанын мәлімдеу арқылы сынды жолтай алмады, бірақ Гатумба қырғыны үлкен жарнамалық апатқа айналды. Нәтижесінде топ халықаралық және Бурундиде "террорист" деп белгіленді, бұл оның саяси беделін әлсіретті. Өздерінің нашарлап бара жатқан жағдайына байланысты FNL көтерілісін аяқтау үшін келіссөздер жүргізуге дайын екенін білдірді.

The power sharing political system of Hutu presidency and Tutsi military operated until 1996, when Tutsi Pierre Buyoya replaced the Hutu president in a coup, ostensibly to restore order. As the government had already been under de facto military control by this point, the coup mostly cemented the status quo. Upon assuming power, Buyoya took action to solve the war peacefully. He brought the radical Tutsi mostly under control, forcing their militias to integrate into the military or to be disbanded. Buyoya also attempted to open negotiations with the insurgents. Despite this, the coup also strengthened the Hutu rebel groups, as Buyoya's regime was regarded as illegitimate, and neighboring countries imposed an embargo on Burundi to protest against the coup. The civil war consequently escalated in intensity. Hutu rebels grew in power and killed about 300 Tutsi in a major attack on 20 July 1996. The increasing activity of the Hutu rebels in Burundi worried the Rwandan government, and influenced its decision to launch the First Congo War in late 1996 to overthrow President Mobutu of Zaire. By doing so, Rwanda hoped to eliminate Zaire as haven for various Hutu rebel groups; the CNDD FDD had for example set up major bases at Uvira and Bukavu in eastern Zaire from where it launched raids into Burundi. Although Rwanda successfully overthrew Mobutu in a matter of months and replaced him with Laurent Désiré Kabila, CNDD FDD rebels still managed to significantly expand their operations in 1997. Infiltrating Bururi Province and Makamba Province in Burundi's south, they even attacked Rutovu, Buyoya's home town and center of Burundi's Tutsi elite at the time. In fact, at least elements of the new Congolese government under Laurent Désiré's son Joseph Kabila came to support the Burundian insurgents by the early 2000s just as Mobutu had done it previously. In response to the deteriorating security situation, the government opted to organize a new paramilitary initiative. The military forced civilians to organize unarmed patrols to guard their communities against rebels. Though the state authorities claimed that these self defense groups consisted of volunteers, civilians were generally coerced with threats of violence or fines. Most of the civilian militiamen were also poor Hutu, while Tutsi and wealthy or well connected Hutu were generally exempted of the patrol duties. As a result of demands by Tutsi extremist politicians, the military also set up a special, armed training program for Tutsi militiamen; Hutu were not allowed to join this training. As these initiatives failed to halt the growth of the rebel movements, the Burundian military eventually decided to set up a new militia in Cibitoke Province, which was initially simply known as "the young men" (les jeunes or abajeunes). In contrast to previous self defense groups which were either unarmed or dominated by Tutsi, the abajeunes were both armed as well as mostly Hutu. They consisted of ex rebels and former civilian patrolmen who had proven themselves to be trustworthy. Trained, armed and supplied by the military, the abajeunes were a success. The program was thus expanded to the entire country; the abajeunes in southern Burundi soon became known as the "Guardians of the Peace". Numbering 3,000 fighters by late 1997, they were decisive in keeping the insurgents at bay. Nevertheless, the number of war casualties further increased in 1998. In 1998, Buyoya and the opposition led Hutu parliament reached an agreement to sign a transitional constitution, and Buyoya was sworn in as president. Formal peace talks with the rebels began at Arusha on 15 June 1998. The talks proved to be extremely difficult. Tanzanian ex President Julius Nyerere acted as chief negotiator, and attempted to use caution and patience to achieve a solution. Upon Nyerere's natural death in 1999, Nelson Mandela assumed responsibility for the peace talks. He and other heads of states in the region increased the pressure on Burundi's political leadership, pressuring them to accept a government with participation of the rebel groups. Meanwhile, the civil war continued unabated, despite the efforts of the international community to facilitate the peace process. Though 1999 saw a reduction of fighting, the war again grew in intensity during the following two years. The Burundian military conducted a major offensive between October and December 2000, attempting to clear the Tenga forest near Bujumbura of insurgents. Though killing many rebel fighters, the operation was a failure, and the Tenga forest remained an insurgent stronghold. After bitter negotiations, an agreement was finally reached which established a transitional government, where the presidency and vice presidency would be rotated every 18 months, sharing power between the Hutus and Tutsis. While the Burundian government and three Tutsi groups A group of extremist Tutsis also attempted to revive the "Puissance Auto défense Amasekanya" (PA Amasekanya) ethnic militia in mid 2000 to resist the peace agreement, but the leaders of this faction were promptly jailed. On 23 July 2001, it was agreed that the transitional government would be led by Buyoya for 18 months, followed by Domitien Ndayizeye, a Hutu and FRODEBU leader. Furthermore, a reform of the Burundian military would be implemented as soon as possible; the latter was especially contentious among the Tutsi. The transitional government was implemented in October 2001. Buyoya was sworn in as internationally recognized president in November, while the first South African peacekeepers arrived in Burundi. Despite this, the main Hutu rebel groups, CNDD FDD and FNL, still refused to sign a ceasefire agreement. Instead, fighting intensified, as the FNL launched numerous attacks around Bujumbura. The army responded by launching an offensive against the rebel bases in Tenga forest in December, claiming to have killed 500 insurgents. As previously agreed, Buyoya stepped down, and Ndayizeye became President on 30 April 2003. In the following months, the CNDD FDD faction of Pierre Nkurunziza was gradually integrated into the transitional government. A power sharing deal was signed on 8 October 2003, and Nkurunziza was appointed Minister of State in charge of good governance and the general inspection of the state. On 18 October 2003, it was announced that the African Union Mission had reached full strength: 1,483 South Africans, 820 Ethiopians, and 232 personnel from Mozambique. On December 29, 2003, Archbishop Michael Courtney, the papal nuncio for the country, was murdered. Confronted by the newly unified Burundian military and the international peacekeepers, as well as a war wary population, the abilities of the FNL to wage an insurgency gradually whittled down. By late 2004, it had just about 1,000 fighters left, and its area of operations had been reduced to just Bujumbura Rural Province. In August 2004, the FNL claimed responsibility for killing 160 Congolese Tutsi refugees in a United Nations camp at Gatumba near the Congo border in Burundi. The attack was strongly condemned by the U. N. Security Council, which issued a statement of outrage at the fact that "most of the victims were women, children and babies who were shot dead and burned in their shelters. The FNL attempted to deflect criticism by claiming that the victims had been Banyamulenge militants, but the Gatumba massacre proved to be a propaganda disaster. The group was consequently labelled as "terrorist" both internationally and in Burundi, weakening it politically. Confronted with its declining fortunes, the FNL signalled that it was willing to negotiate an end of its insurgency.

Соңғы бейбітшілік процесі

2005 жылы бейбіт процесте көптеген қадамдар жасалды. 2005 жылғы қаңтарда президент тутси әскери күштерінен және бір ғана хуту көтерілісші тобынан тұратын жаңа ұлттық армия құру туралы заңға қол қойды. Конституция сайлаушылар тарапынан референдумда мақұлданды – бұл 1994 жылдан бері Бурунди азаматтарының алғаш рет дауыс беруі болды. Олар 2004 жылдың қарашасынан кейінге шегерілген парламент сайлауында шілде айында тағы да дауыс берді, онда «Бурунди үкіметі мен тәуелсіз ұлттық сайлау комиссиясы тыныштық пен қауіпсіздік атмосферасында дұрыс сайлау өткізді». Демократияны қорғау күштері (FDD) парламент сайлауында жеңіске жетті. Бірнеше айдан кейін хуту FDD тобынан шыққан Пьер Нкурунзиза парламенттің екі палатасымен президент болып сайланды. 12 жыл бойы түнгі сағаттардағы коменданттық сағатқа бағынудан кейін, Бурунди азаматтары 1993 жылдан бері алғаш рет кешкі уақытта бос жүруге мүмкіндік алды, себебі 2006 жылдың 15 сәуірінде коменданттық сағат алынып тасталды. Бұл, хуту президенті Мелхиор Ндадаеның қазасы мен азамат соғысының басталуынан бері Бурундидің азаматтық өміріндегі ең тұрақты кезеңді білдірді. Бурундидің соңғы көтерілісші тобы ФНЛ Танзаниядағы келісімге қол қойғаннан кейін жағдай одан әрі жақсарып, «12 жылдық азамат соғысының аяқталуын бекітті». Келісімнің шарты бойынша ФНЛ мүшелері жиналып, демобилизацияланып, ұлттық армияға енуі керек еді. Алайда, ФНЛ-дің наразылық білдірген бөліктері, ең бастысы Ұлттық азаттық күштері – Иканзо (FNL–Icanzo), көтерілісін жалғастырды және кейін ғана бағынды. 2008 жылдың сәуір айының ортасында ФНЛ көтерілісшілері сол кездегі астана Бужумбураны обстрелдеді, нәтижесінде кем дегенде 33 адам қаза тапты.

Бала сарбаздарды қолдану

1993-2005 жылдардағы азамат соғысы кезінде екі тарап та балаларды кеңінен жұмылдырып, пайдаланды. «Бейбітшіліктің сақшылары» бұрынғы көтерілісшілерді қатарына қабылдағандықтан, кейбір көтерілісші бала-жауынгерлер де бас тартып немесе тұтқындалғаннан кейін үкімет үшін соғысты. 2000 жылға қарай әскерилердің балаларды әскери қызметке алуы азайды. 2005 жылы бейбіт келісімдер қақтығысты тоқтатып, жаңа конституция балаларды тікелей соғысқа тартуға тыйым салды.