Кіріспе
1941 жылы Бағдадта яһудилерге қарсы қырғын, Фархуд яһудилердің Шавуот мерекесі кезінде болды. Ол Холокосттың бір бөлігі саналған погром, бірақ оның осылай қарастырылуы даулы. Бұл оқиға ирактық яһудилердің елден эмиграциялауына түрткі болды, алайда 1951-1952 жылдардағы Ирактан яһудилердің жаппай кетуімен тікелей байланысы да күмәнді, себебі Фархудден кейін бірден Ирактан кеткен көптеген яһудилер кейін елге оралды, ал Ирактан яһудилердің тұрақты эмиграциясы 1950-1951 жылдары ғана айтарлықтай үдеді. Хайим Коэннің сөзіне қарағанда, Фархуд – «Ирактағы яһудилердің соңғы жүз жыл ішінде білген жалғыз [осындай оқиғасы]». Тарихшы Эди Коэн жазғандай, Фархудға дейін яһудилер Иракта мұсылмандармен салыстырмалы түрде жақсы қарым-қатынаста болып, қолайлы жағдайға ие болған.
The Farhud took place during the Jewish holiday of Shavuot. It has been referred to as a pogrom which was part of the Holocaust, though its inclusion as such has been disputed. The event spurred the migration of Iraqi Jews out of the country, although a direct connection to the 1951–1952 Jewish exodus from Iraq is also disputed, as many Jews who left Iraq immediately following the Farhud later returned to the country, and permanent Jewish emigration out of Iraq did not accelerate significantly until 1950–1951. According to Hayyim Cohen, the Farhud "was the only [such event] known to the Jews of Iraq, at least during their last hundred years of life there". Historian Edy Cohen writes that up until the Farhud, Jews had enjoyed relatively favorable conditions and coexistence with Muslims in Iraq.
Ирактың тәуелсіздігі
Осман империясы Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен кейін Ұлттар Лигасы Ирак мандатын Ұлыбританияға берді. Фаисал I-нің тағына отырған Гази патша 1939 жылы автокөлік апатында қаза болғаннан кейін, Ұлыбритания 'Абд әл-Илахты Ирактың регенті етіп тағайындады. 1941 жылға қарай, шамамен 150 000 ирактық еврейлер ирактық өмірдің көптеген салаларында, оның ішінде егіншілік, банк ісі, сауда және мемлекеттік бюрократияда белсенді роль атқарды.
Екінші дүниежүзілік соғыстағы Ирак
1940 жылы ирактық ұлтшыл Рашид Әли әл-Гейлани премьер-министр қызметіне қайта тағайындалды және елдегі қалған британдық ықпалды жою мақсатында Орталық державалармен одақтасуға тырысты. 1920 жылғы ирактық көтерілістен бері халықтың көп бөлігі британдықтарға қарсы маңызды сезімдерді сақтап келді, алайда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврей халқы британдықтарды қолдағандықтан, мұсылман және еврей қауымдастықтарының арасы суытылды. Сонымен қатар, 1932-1941 жылдар аралығында доктор Фриц Гробба басқарған Ирактағы неміс елшілігі антисемиттік және фашистік қозғалыстарды айтарлықтай қолдады. Интеллектуалдар мен әскери шенеуніктер нацистік партияның шақыруымен Германияға қонақ ретінде барды, газеттерде антисемиттік материалдар жарияланды. Неміс елшілігі "Араб әлемі" газетін сатып алып, онда антисемиттік насихаттан өзге "Менің күресім" кітабының араб тіліне аудармасын жариялады. Сондай-ақ, Германия елшілігі "Гитлер жастары" үлгісінде құрылған "Әл-Фатва" атты жастар ұйымын құруға көмектесті.
Алтын алаң төңкерісі
1941 жылы генерал Рашид Әли бастаған, «Алтын алаң» деп аталған, нацистік көзқарастағы ирактық офицерлер тобы 1 сәуірде жасаған сәтті төңкеріс арқылы регент Абдул Илаһты құлатты. Төңкеріс, әсіресе Бағдадта, халықтың кең қолдауын алды. Тарихшы Орит Башкин: «Барлығы, көрінетін болса, екі ұзақ онжылдық бойы Ирак ісіне араласып келген британдықтардың кетуін аңсады» деп жазады. Содан кейін Ирактың жаңа үкіметі Ирактың тәуелсіздігіне байланысты әскери келісімшарт шарттарын британдықтармен келіспеушілікке түсті. Келісімшарт бойынша британдықтарға Ирак аумағында әскер орналастыруға және Ирак арқылы әскер тасымалдауға шексіз құқық берілді. Британдықтар Иракқа Үндістаннан көптеген әскер жіберіп, елдің ниетін көрсетуді талап етті. Ирак оларға қонуға рұқсат бермеді, содан кейін Басра маңында оңтүстікте және Бағдадтың батысындағы британдық базалық кешен мен әуежай маңында қақтығыстар болды. Немістер Хаббаниядағы британдық әуе базасына тиімсіз әуе шабуылына көмектесу үшін 26 ауыр истребитель жіберді, бірақ бұл шабуыл ешқандай нәтиже бермеді. Уинстон Черчилль президент Франклин Рузвельтке телеграмма жіберіп, егер Таяу Шығыс Германияның бақылауына өтсе, нацистерге қарсы жеңіске жетудің «қиын, ұзақ және күңгірт болатындығын» ескертті, себебі Гитлер мұндағы мұнай қорларына қол жеткізе алады. Телеграмма Ирактан гөрі Таяу Шығыстағы соғыстың жалпы мәселелерін қамтыды. 25 мамырда Гитлер 30-шы жарлығын шығарды, ол неміс шабуылдық операцияларын күшейтті: «Таяу Шығыстағы арабтардың азаттық қозғалысы Англияға қарсы біздің табиғи одақтасымыз. Осыған байланысты Иракты азат етуге ерекше маңыз беріледі. Сондықтан мен Таяу Шығыста Иракты қолдап алға жылжуды шештім». 30 мамырда бригадалық генерал Дж. Дж. Кингстоун басқаратын британдық «Кингкол» әскері Бағдадқа жетті, бұл «Алтын алаң» мен олардың жақтастарының Иран арқылы Германияға қашуына себеп болды. «Кингкол» құрамына майор Джон Багот Глубб басқаратын араб легионының бір бөлігі де кірді. 31 мамырда регент Абдул Илаһ Бағдадқа қайтып оралып, билігін қайтаруға дайындалды. Британдықтар ұйымдастырған қарсы төңкеріс деген ой тудырмау үшін регент британдық сүйемелдеусіз Бағдадқа кірді. Майкл Эппел өзінің «Қазіргі Ирактағы палестиналық қақтығыс» атты кітабында Фархудты ирак халқына неміс идеологиясының және экстремалды ұлтшылдықтың ықпалына байланысты деп бағалайды, олардың екеуі де «Алтын алаң» төңкерісімен күшейді.
Фархудқа дейінгі антисемит әрекеттері
Фархуд куәгері Сами Майкл былай куәлік берді: "Араб тіліндегі жергілікті радио және Берлин радиосы антисемиттік үгіт-насихатты үздіксіз таратып тұрды. Мектепке бара жатқанда қабырғаларға яһудилерге қарсы түрлі ұрандар жазылды, мысалы: "Гитлер яһуди микробтарын өлтіріп жатыр". Мұсылмандарға тиесілі дүкендерге "мұсылман" деп жазылыпты, осылайша яһудилерге қарсы қозғалыстар болғанда зақымданудан сақтану үшін. Бағдадтағы еврей қауымының хатшысы Шалом Дровиш, Фархудтан бірнеше күн бұрын әл-Футуа жастары еврейлердің үйлеріне қызыл алақан іздерін ("Хамса") қойғандарын мәлімдеді. Әл-Сабауи Бағдадтағы яһудилерге чемодандарын дайындап, "өз қауіпсіздіктері үшін" "ұстау лагерлеріне" апарылуын күтуді бұйырды. Рашид Али үкіметі құлаған кезде, еврейлер радио арқылы Корольдік әуе күштеріне сигнал беріп, британдық үгіт таратыпты деген жалған ақпарат тарады."
Шығындар
Құрбандардың нақты саны белгісіз. Еврей құрбандарына қатысты дереккөздерде 180-ге жуық ирактық еврейі қаза тауып, 240-қа жуық адам жарақаттанған, 586 еврейге тиесілі бизнес тоналған, 99 еврей үйі қиратылған деп айтылады. Басқа мәліметтерде 200-ге жуық адам қаза тауып, 2000-нан астам адам жарақаттанған, 900 еврей үйі мен жүздеген еврей дүкендері қиратылып, тоналған. Израильдегі Вавилондық еврей мұрасы орталығы 180 анықталған құрбаннан өзге, тағы 600 анықталмаған адамның жаппай қабірге жерленгенін хабарлайды. Израильдің Білім министрлігінің өкілі Зви Замерет 180 адамның қаза тапқанын және 700 адамның жарақат алғанын мәлімдеді. Башкин: "Фархуд туралы көптеген әңгімелерде жиі кездесетін ортақ элемент – жақсы көрші туралы әңгіме [ ]. Еврейлердің қаза тапқандарының тізімдеріне сүйенсек, еврейлер көптеп тұрған аудандарға қарағанда, түрлі ұлт өкілдері тұратын аудандардағы еврейлердің тәртіпсіздіктен аман қалу ықтималдығы жоғары болған сияқты" деп жазады. Ирактың еврей архивінен табылған құжаттарға сәйкес, мыңнан астам еврейлер өлтірілген немесе жоғалып кеткен. Регентке адал күштер тәртіп орнату үшін кірген кезде көптеген тәртіпсіздікшілер қаза тапты. Ирак Комиссиясының баяндамасында: "Біраз уақыттан кейін регент бақылауды қамтамасыз ету үшін әскерді жіберді. Ауаға кездейсоқ оқ ату тоқтатылды, олардың пулеметтері көшелерді адамдардан тазартты және тонау мен тәртіпсіздіктерге тез тоқтатты" делінген. Британ елшісі екінші күннің бірінші күнгіге қарағанда зорлыққа толы болғанын және "Ирак әскері толқындармен еврейлерді өлтіргендей, толқындармен тәртіпсіздікшілерді өлтірді" деп атап өтті. Ирак Комиссиясының есебінде қаза тапқан еврейлер мен мұсылмандардың жалпы саны 130-ға жетеді деп көрсетілген. Монархиялық үкімет Рашид Әлидің жақтастарын басып тастау үшін жылдам әрекет етті. Нәтижесінде көптеген ирактықтар елден қуылды, ал жүздеген адам түрмеге қамалды. Тәртіпсіздікшілерді және төңкеріске қатысқандарды соттау үшін әскери соттар шақырылды. Юнис әл-Сабави және көптеген ирак армия офицерлері мен полицейлері сияқты бірнеше адамдар, жаңадан құрылған британдық қолдауға ие Ирак үкіметінің шешімімен зорлық-зомбылықтың салдарынан заңды түрде өлім жазасына кесілді.
Ұзақ мерзімді әсері
Кейбір деректерде Фархуд Ирактағы еврейлер үшін шешуші кезең болды. Дегенмен, басқа тарихшылар ирактық еврей қауымы үшін маңызды сәтті 1948 және 1951 жылдар аралығында көреді, себебі 1940 жылдардың көп бөлігінде еврей қауымдары елдің қалған бөлігімен бірге гүлденді. 1948 жылы Ирак үкіметі ирактық еврейлерге қатысты саясатын өзгертіп, азаматтық құқықтарын шектегеннен және көптеген еврей мемлекеттік қызметкерлерін жұмыстан шығарғаннан кейін ғана Фархуд тек шетелдік әсер, атап айтқанда нацистік пропаганданың нәтижесінде болған зорлық-зомбылықтан гөрі маңызды оқиға ретінде қарастырыла бастады. 1948 жылдың 23 қазанында Басрада құрметті еврей кәсіпкері Шафик Адес Израиль мен Ирак Коммунистік партиясына қару сатқан деген айыппен, тіпті ол белгілі антисионист болғанына қарамастан, жұрт алдында дарға асылды. Бұл оқиға еврейлер арасындағы қауіпсіздік сезімін күшейтті. Еврей қауымының басым пікірі бойынша, егер Шафик Адес сияқты ықпалды және қуатты адамды мемлекет жоя алатын болса, басқа еврейлер де қорғалмайды, және Фархуд енді жеке оқиға ретінде қарастырылмайды. Осы кезеңде ирактық еврей қауымы үнемі қорқуда өмір сүрді.
It was only after the Iraqi government initiated a policy shift towards the Iraqi Jews in 1948, curtailing their civil rights and firing many Jewish state employees, that the Farhud began to be regarded as more than just an outburst of violence instigated by foreign influences, namely Nazi propaganda. On October 23, 1948, Shafiq Ades, a respected Jewish businessman, was publicly hanged in Basra on charges of selling weapons to Israel and the Iraqi Communist Party, despite the fact he was an outspoken anti Zionist. The event increased the sense of insecurity among Jews. The Jewish community general sentiment was that if a man as well connected and powerful as Shafiq Ades could be eliminated by the state, other Jews would not be protected any longer, and the Farhud was no longer seen as an isolated incident. During this period, the Iraqi Jewish community became increasingly fearful.
Естеліктер
Рамат-Ган қаласында орналасқан "Дұға" ескерткіші Иракта Фархуд кезінде және 1960 жылдары қаза тапқан еврейлердің құрметіне орнатылған. 2015 жылдың 1 маусымы Біріккен Ұлттар Ұйымында алғашқы Халықаралық Фархуд күні ретінде белгіленді.