Кіріспе

Геллендік скептик философ (б.з.д. 214/3 – б.з.д. 129/8)
философ

Карнеадес (/kɑr/'/n//iː//ə//d//iː//z/; Καρνεάδης, Karneadēs, "Карнеялық"; б.з.д. 214/3 – б.з.д. 129/8) – грек философы, ежелгі Грециядағы скептик академиясының ең көрнекті басшысы. Б.з.д. 159 жылға қарай, ол көптеген догматикалық ілімдерге, әсіресе стоицизмге және тіпті бұрынғы скептиктер сақтап келген эпикурейшілерге қарсы шабуыл жасауды бастады. Академияның схолархі (жетекшісі) ретінде ол б.з.д. 155 жылы Римге жіберілген үш философтың бірі болды, онда оның әділдіктің белгісіздігі туралы лекциялары жетекші саясаткерлердің арасында алаңдаушылық тудырды. Ол ешқандай жазба қалдырмады. Оның көптеген пікірлері оның ізбасары Клитомах арқылы ғана белгілі. Ол шындықты табуда сезімдердің ғана емес, сонымен қатар ақылдың да қабілетіне күмәнданатын секілді. Дегенмен, оның скептицизмі, біздің іс-әрекеттерімізге мүмкіндік беру үшін шындықтың ықтималдығын (статистикалық ықтималдық емес, көндіру мағынасында) анықтай алатынымызға сеніммен негізделген.

Өмірбаян

Карнеад, Эпикомустың немесе Филокомустың ұлы, б.з.б. 214/213 жылы Солтүстік Африканың Кирине қаласында дүниеге келді. Ол ерте Афинаға көшіп келді. Мұнда ол стоиктердің лекцияларына қатысып, Диоген Вавилондықтан олардың логикасын үйреніп, Хрисипптің еңбектерін зерттеді. Кейіннен ол стоиктердің шабуылдарынан зардап шеккен Платон академиясына қосылып, стоиктерді жоққа шығаруға күшін жұмсады. Пергамондық Гегезиний қайтыс болғаннан кейін, ол Академияның басшысы (scholarch) болып сайланды. Оның шешендігі мен аргументация шеберлігі Академиялық скептиктердің даңқын қайта жаңғыртты. Ол ешнәрсеге сенім білдірмеді (тіпті ештеңе де дәлелдеуге болмайды дегенге дейін), және басқа мектептердің ұстанатын догмаларына қарсы күшті пікір таластарын жүргізді. Б.з.б. 155 жылы, 58 жасында, ол стоик Диоген Вавилондықпен және перипатетик Критолаймен бірге Римге елшілікке жіберілді. Мақсаты – Оропты қиратқаны үшін афиналықтарға салынған 500 таланттық айыппұлды жеңілдету болатын. Римде ол философиялық тақырыптардағы сөздерімен көптің назарын өзіне аударды. Осы жерде ол Катон Ескінің қатысуымен әділдік туралы бірнеше сөз сөйледі. Бірінші сөз – римдік әділдіктің қадір-қасиетін мақтауға арналған. Екінші күні ол алдыңғы күні айтқан барлық аргументтерін жоққа шығарды. Ол әділдіктің мәңгілік проблема екенін, жақсылыққа келгенде ол берілген нәрсе емес, жақсы ұйымдасқан қоғамды сақтау үшін қажет деп саналатын келісім екенін көрсетуге тырысты. Бұл сөз Катонды таң қалдырды. Карнеадтың аргументтерінің қаупін сезінген Катон, Рим Сенатын Карнеадты Афинаға қайтаруға көндірді, бұл рим жастарын римдік доктриналарды қайта қарастыруға ұрындырмау үшін жасалды. Осыдан кейін Карнеад Афинада жиырма жеті жыл өмір сүрді. Карнеадтың денсаулығы нашарлағандықтан, б.з.б. 137/136 жылы Никомедиялық Полемарх оның орнына scholarch болды. Полемарх б.з.б. 131/130 жылы қайтыс болды, ал оның орнын Тарсский Кратес басты. Кратес б.з.б. 127/126 жылы қайтыс болды, ал оның орнын Клитомах алды. Карнеад б.з.б. 129/128 жылы 85 жасында (Цицерон 90 деп жазса да) қайтыс болды. Карнеад еңбекқор адам ретінде сипатталды. Ол оқуға соншалықты берілгендіктен, шашы мен тырнақтары шамадан тыс ұзын өсті, және өзінің дастарқанында (ол ешқашан сыртта тамақтанбады) болмайтын, сондықтан оның қызметшісі және жақыны Мелисса оны үнемі тамақтандыруға мәжбүр болды. Латын жазушысы және авторы Валерий Максим, соңғы оқиға бізге белгілі болғандай, Карнеад Хрисиппен пікір таласы алдында, ақыл-ойы сұрғыр болу үшін, өзін гельлебормен тазартуға әдеттенген. Қартайған шағында ол көзінің катарактасымен ауырды, оны үлкен шыдамсыздықпен қабылдады, және табиғаттың тозуына осылай келгеніне ашуланып сұрады, кейде өзін улауға ниеттенді.

Философия

Карнеад академиялық скептик ретінде танымал. Академиялық скептиктер (осылай аталады, өйткені бұл Платонның Афинадағы академиясында оқытылған скептицизм түрі) барлық білім мүмкін емес, тек басқа барлық білімнің мүмкін емес екенін білу ғана мүмкін деп санайды. Карнеад ешқандай жазба қалдырмады, ал оның лекциялары туралы белгілі болған барлық нәрсе оның жақын досы және шәкірті Клитомахтан алынған; бірақ ол өзінің келісім беруден бас тарту қағидаларына соншалықты адал болды, Клитомах оның иесінің қандай да бір мәселе бойынша не ойлағанын ешқашан анықтай алмағанын мойындайды. Әдептемеде, оның ұзақ және тың зерттеуінің тақырыбы болған, ол моральдық идеялардың табиғатқа сәйкес келмейтінін айтқан сияқты. Ол бұл туралы әділет туралы екінші сөйлеуінде айқын айтты, онда ол осы мәселеге қатысты өз пікірлерін жеткізуді көздеді; және ол онда әділет туралы идеялар табиғаттан тумайтынын, олар тек тиімділік мақсатында жасалған екенін көрсетеді. Дегенмен, мұның бәрі оның жалпы теориясының ерекше қолданылуы ғана болды, яғни адамдар шындықтың ешқандай өлшеміне ие емес және оған ие бола алмайды. Карнеад өлшем болса, ол не ақылда (логос), не сезімде (aisthêsis), не түйсікте (фантазия) болуы керек деп талас жасады. Бірақ ақылдың өзі түйсікке, ал түйсік қайтадан сезімге тәуелді; және біздің сезімдеріміздің шын немесе жалған екенін, оларды тудырған заттарға сәйкес келетінін, немесе ақылға бұрыс әсер беретінін, жалған түйсіктер мен идеяларды тудыратынын және ақылды да қателікке жетелейтінін анықтауға шамамыз жоқ. Сондықтан сезім, түйсік және ақыл шындықтың өлшемі бола алмайды. Бірақ соңында адамдар өмір сүріп, әрекет етуі керек, сонымен қатар практикалық өмірдің қандай да бір ережесі болуы керек; сондықтан, ешбір нәрсені толық шындық деп айту мүмкін болмаса да, біз әр түрлі дәрежедегі ықтималдықтарды белгілей аламыз. Біз кез келген түйсік немесе сезімнің өзі шындық деп айта алмаймыз, бірақ кейбір сезімдер басқаларына қарағанда бізге шындық болып көрінеді, сондықтан біз ең шындық болып көрінетін нәрсеге басшылық етуіміз керек. Сонымен қатар, сезімдер жеке емес, көбінесе басқаларымен біріктіріледі, олар оларды растайды немесе оларға қарсы шығады; және бұл біріктіру неғұрлым үлкен болса, қалғандары растауға біріктіретін нәрсе шындық болуы ықтималдығы соғұрлым жоғары болады; және ең көп санындағы түйсіктер, әрқайсысы өз бетінше шындық болып көрінетін, өз бетінше шындық болып көрінетін нәрсені растау үшін біріксе, Карнеад үшін ең жоғары ықтималдық және шындыққа ең жақын көзқарас ұсынылар еді.