Кіріспе

Ежелгі Афина ваза суретшісі Экзекия (Ἐξηκίας, Exēkías) – ежелгі грек ваза суретшісі және құмыр жасаушы, шамамен б.з.б. 545 және б.з.б. 530 жылдар аралығында Афинада жұмыс істеген. Экзекия негізінен қара сызба техникасында жұмыс істеді, бұл техникада кесу арқылы жасалған бөлшектері бар, қара түске айналатын саз қоспасымен суреттер салынды. Өнер тарихшылары Экзекияны көркемдік көреген ретінде бағалайды, оның кесуді шебер пайдалануы және психологиялық тұрғыдан сезімтал композициялары оны барлық аттикалық ваза суретшілерінің арасындағы ең ұлыларының бірі етіп белгілейді. Андокид суретшісі мен Лисипид суретшісі Экзекияның шәкірттері болған деп саналады.

Өмірбаян

Экзекияның туындылары жаңаша композицияларымен, нақты сызу шеберлігімен және нәзік психологиялық сипаттамаларымен ерекшеленеді, олардың барлығы қара фигура техникасының ішкі қиындықтарын жеңіп шығады. Грек өнерінің көрнекті тарихшысы Джон Бордман Экзекия стилін былай сипаттады: «Оның стилінің ерекше белгісі – дерлік мүсіндік қадір-қасиет, ол ваза суреттеуін алғаш рет маңызды өнер саласына жақындастырады». Ол жаңа пішіндермен тәжірибе жасаған және бояуларды күшейтетін үшін коралл қызыл сырды қолдану сияқты ерекше суреттеу техникаларын ойлап тапқан жаңашыл суретші және қыш құмырашы болды. Экзекияның қол қойған он төрт туындысы сақталған, ал көптеген басқалары Джон Бизли жасаған стильдік сараптама әдісіне сүйене отырып оған жатқызылған. Оның қол қойған туындылары Экзекияның өзінің жұмысын ғана емес, сонымен қатар ежелгі қыш құмыра шеберханаларының қалай жұмыс істегенін де көрсетеді. Оның атын көрсететін он төрт ыдыстың он екісі оны суретші ретінде емес, құмырашы ретінде атайды, оның атына epoíēsen (ἐποίησεν) сөзін қосады. Бұл сөзді «Экзекия мені жасады» деп аударуға болады, ал «égrapsen» (ἓγραψεν) сөзін «мені суреттеді» (әдеби мағынада: «мені салды») деп аударуға болады. Екі амфорада, Берлин 1720 және Ватикан 344, екі термин де иамбикалық триметрлік жазуда қолданылады, «Exēkías égrapse kapoíēsé me» («Экзекия мені жасап, суреттеді»), бұл жағдайларда Экзекия вазаның жасалуына және оның суреттелуіне жауапты болғанын көрсетеді. Үшінші амфораның сынықтарында (Таранто 179196) да жазулар қалпына келтірілген кезде екі терминнің де қолданылуы көрінеді. Бұл epoíēsen қолтаңбаларының мағынасы туралы болжамдарға және неге Экзекия кейбір жағдайларда тек құмырашы ретінде, өзі сурет салған вазаларға да қол қойғаны туралы сұрақтар тудырады. Ол өзінің ең жақсы туындыларына ғана суретші ретінде қол қоюды таңдаған болуы мүмкін деген пікір бар. Басқаша көзқарас бойынша, Экзекияның epoíēsen қолтаңбаларын жалпы шеберхана мөрі ретінде қарастыруға болады, яғни Экзекия ыдыстың өндірісін бақылаған бас құмырашы болған. Дегенмен, «Exēkias epoíēsen» деген қолтаңбасы бар жеті ыдыстың безендірілуі салыстыруға келмейтіндей қарапайым. Epoíēsenмен қол қойылған қалған екі вазаның тек екеуін ғана «égrapse kapoíēsé me» деген қолтаңбамен жазылған суретші Экзекияға жатқызуға болады. Бизли құмырашының қолтаңбасы бар вазалардың біреуін Экзекиямен тығыз байланысты Е тобына жатқызды. Экзекияның өзінің туындылары ежелгі қыш құмыра жасау мәдениетінің бір көрінісі болғанымен, оның вазаларының табылған жерлері Экзекияның өзін-өзі қалай ұсынғаны туралы ақпаратты ашады. Афина Акрополісінде Экзекияға тиесілі бағана кратері мен гидрияның сынықтары қазылып алынды, бұл Экзекияның туған қаласында тұрақты клиенттерге ие болғанын көрсетеді. Оның екі вазасының маңызды діни орталық Акропольден табылғаны оның ваза суретшісі ретінде беделін көрсетеді. Экзекия Афинада ғана емес, өркендеген нарыққа ие болды; оның көптеген туындылары Италияның Этруриясына экспортталды, олар Вулки және Орвието сияқты жерлерде этрус зираттарында табылды. Гректер мен олардың өнері мен әдебиетін құрметтеген этрус халқы грек вазаларын жақсы көріп, олардың 30 000-нан астамы осы аймақта табылған. Экзекияның Этруриядағы туындыларының болуы шетелдіктердің де оның вазаларын бағалағанын және оның ішкі және сыртқы нарықтарға қызмет еткенін көрсетеді.

E тобы

Бизлидің сөзімен айтқанда, E тобы – «Экзекия өнерінің туған топырағы, ол шеберлігімен көзге түсетін жасаншыдан нағыз суретшіге айналғанда сіңіріп, одан да өзгешелік танытқан дәстүр». E тобы мен Экзекияның туындылары арасындағы стильдік ұқсастықтарға сүйене отырып, Бизли Экзекияның мансабын E тобының шеберханасында бастағанын жорамалдады. «E тобы» Экзекияның жұмысына ғана емес, сонымен қатар б.з.д. VI ғасырдың бірінші жартысындағы керамикалық дәстүрден саналы түрде жаңарған туындыларды жасады. «А типіндегі амфора» сияқты жаңа, әсем ыдыс пішіндерін дамыту E тобының еңбегінің нәтижесінде болды. Дегенмен, Экзекия – өнімдеріне қол қойған топтың жалғыз мүшесі, бұл Экзекияның А типіндегі кесе, А типіндегі құрсақты амфора және каликс кратер сияқты ыдыс пішіндерін дамытуға ықпал еткен болуы мүмкін екенін көрсетеді. Белгілі бір ыдыс пішіндеріне маманданудан басқа, E тобының суретшілері ортақ тақырыптарды да пайдаланды: Афинаның дүниеге келуі, Тесейдің Минотаврмен күресі, Гераклдың Немеялық арыстанмен күресі және Геракл мен үш денелі Герион – осы топтың вазаларында ең көп бейнеленген сюжеттердің қатарында.

Тақырыптар

Өзінің ваза суреттерінде Экзекия заманының мифологиялық дәстүрлерін ғана емес, қайта қарастырып, жаңа үлгілер де орнатады. Оның ең танымал туындыларының бірі – қазір Мюнхендегі (Antikensammlung 2044) «Дионис тостағаны». Киликс «көз тостағаны» санатына жатады және сырты екі жұп көзбен безендірілген, бұл Экзекияның өзіндік мотиві болуы мүмкін. Ішкі жағында Дионис құдайының суреті, ал суреттің барлық кеңістігін қызыл түсті лак жапқан. Мұнда Экзекия тондоны негізгі көрініс үшін жұмыс беті ретінде пайдаланады: Дионис – шабыттың құдайы, ал сурет оның Афинаға кемемен жасаған алғашқы сапарын көрсетеді. Кемеге қарақшылар шабуыл жасап, Дионисті құлдыққа сатуды жоспарлаған. Бірақ құдай мачтадан жүзім бұталарын өсіріп, қарақшыларды қорқытып, олар теңізге секіріп, дельфиндерге айналып кеткен. Экзекия – Дионис кемеде жүзіп бара жатқандағы көріністі кіліктің ішкі кеңістігінде бейнелеген алғашқы афиналық ваза суретшісі. Экзекияның көптеген туындыларында мифологиялық оқиғалар бейнеленгенімен, олар көбінесе ең танымал эпизодтар емес. Дионис суреттелген «Көз тостағаны» құдайдың ұстағандарын жеңіп жатқанын емес, керісінше, оның қайығында демалып, ұстағандары дельфиндерге айналып, оның төңірегінде жүзіп жүргенін көрсетеді. Экзекия кез келген сәтті таңдауы мүмкін еді, бірақ ол осы көріністі суреттеген. Мифологиялық өткеннің тағы бір көрнекі бейімделуін Ватикан амфорасы 344-те көруге болады, оны кейбір өнер тарихшылары Экзекияның шедеврі деп санайды. Ватикан амфорасында Ахилл мен Аякс тақта ойыны ойнап отырғандары бейнеленген. Аякс пен Ахилл бір-біріне қарама-қарсы отырып, олардың арасындағы тақтаға қарайды. Олар ойнайтын ойын, мүмкін, доп немесе шашканың бір түрі болса керек, ол сүйекпен ойналады. Екі ойыншының жанында жазылған сөздерге сәйкес, Ахилл төрт, ал Аякс үш ұпай жинағанын айтады. Олар ойын ойнап жатқандарына қарамастан, олар міндеттерін орындап жатқандай көрінеді, олардың қару-жарақтары мен найзалары олардың кез келген сәтте шайқасқа қайта оралуға дайын екенін көрсетеді. Экзекия осы туындысына қосымша бөлшектер енгізіп, оны осы оқиғаның басқа бейнелеулерінен ерекшелендіреді. Ахиллдің қасқыр әлі де басында тұрған күйінде бейнеленгені, ол Аяксқа қарағанда күшті екенін көрсетеді. Сондай-ақ, Аякс Ахиллдің алдында шаршағандай көрінеді, өкшесі сәл көтерілген. Троя соғысының символы ретінде осы тыныш көріністі таңдағаннан басқа, бұл ваза сурет Экзекияның суретші ретіндегі шеберлігін де көрсетеді: Ахилл мен Аякс фигуралары мұқият ойылған бөлшектермен безендірілген, күрделі тоқыма үлгілері мен әр шашы да орнында. Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда Афинада Аякс пен Ахиллдің тақта ойыны туралы әңгіме тараған әдеби деректер жоқ. Экзекия осы жаңа композиция үшін шабытты өміріндегі алтыншы ғасырдағы Афина мәдени аясында дамыған Троя соғысы туралы жергілікті ауызша бардтық дәстүрлерден алған болуы мүмкін. Бұл мифологиялық аңыздың шығу тегі туралы түсініксіздікке қарамастан, Экзекияның Аякс пен Ахиллдің тақта ойынын ойнаған жаңа бейнесі танымал болды және келесі елу жылда 150-ден астам рет көшірілді. Экзекияның суретші ретінде қол қойған немесе оған тиесілі вазаларда қолданылатын жалғыз «kalós» атауы – Onētorídēs махаббат есімі. Onētorídēs махаббат есімі Ватиканның 344 амфорасында, Лондонның B 210 амфорасында, Берлиннің F 1720 амфорасында және дәстүрлі түрде Экзекияға тиесілі афиналық калькс кратерінде кездеседі. Стейсиас махаббат есімі, Stēsías kalós, (Стезиас [әдемі]), Лувр F 53 амфорасына жазылған, оны Безли Экзекияның өнер мансабының E кезеңіне жатқызған.

Құрамы

Негізгі суреттен өзге, онда тұлғалар физикалық және көбінесе психологиялық тұрғыдан әрекеттеседі, Экзекийдің вазаларында көбінесе қызығушылық тудыратын қосалқы аймақтар кездеседі. Шекаралық әшекейлеу, әсіресе палметтермен үйлесімде үлкен, әдемі салынған спиральдар композицияны жандандырып, көркейтеді. Орталық сурет кейде қара түстің аймақтарымен шектеледі, соның салдарынан ол қараңғылықтан бірден көзге түседі. Экзекий вазаның иісті бетін сурет салудың сызықтары мен формаларына бейімделген жер-ана ретінде пайдаланады. Көрген адам вазаны қарастырғанда, назары орталық сахнаға ауады: ойын тақтасы (Ахиллес пен Аякс ойын ойнағанда), Пентселиеяның беті (Пентселиеяның қазасы), Дионистің жұлдызды тоғасы, жерге сіңген қылыш (Аякс өзін-өзі өлтіргенде). Вазаның дөңгелек бетінен бұл тұс тікелей көрінеді. Композицияның барлық басқа негізгі сызықтары тақырыптық орталыққа қарай немесе дөңгелектің спицалары сияқты оған ұмтылады: жауынгерлердің найзалары, олардың иілген денелерінің қисық арқалары, желкеңді кеменің желкендері мен қисық түбі, дельфиндер шеңбері. Кейбір көріністерде көптеген тұлғалар бейнеленгендіктен, назар күрделі композицияға, күймедегі адамдарға немесе топтасқан сұлу аттарға ауады. Экзекийдің суреттерінде әртүрлі композициялық тәсілдер тамаша нәтиже береді, көрерменнің назарын тартып, оған мұқият орындалған формаларды және әсем бөлшектерді бағалауға мүмкіндік береді.

Сызық

Екзекияға тән ерекшелік – оның шеберлікпен сызықты қолдануы, әрі оның мұқият салынған бейнелерінде, әрі ұсақ бөлшектерінде көрінеді. Ол шашты, сақалды, ерекше бет пішіндерін, қару-жарақ пен жиһаздың ерекшеліктерін, өсімдіктер мен жануарлардың белгілерін, әсіресе тоқыма немесе тігілген киімдердегі әсем өрнектерді бейнелеу үшін сызықты пайдаланған. Бұл өрнектер әсерлі түрде әртүрлі және керемет дәлдікпен орындалған. Мұны Ватиканның танымал амфорасында (344) көруге болады, онда Ахиллес пен Аякс екеуі де зәулім әшекейленген плащ киген, және олардың әрбір бөлшегі кішкентай өлшеміне қарамастан анық көрінеді және танылады. Кескінделген суреттердің арасында әртүрлі пішіндегі розалар, тікбұрышты немесе дөңгелек бұрыштарлы свастикалар, жұлдыздар және иілген сызықтар бар, олар геометриялық өрнектердің түрлі жолақтарымен бөлінген панельдерге орналасқан. Бұлшық еттері шеберлікпен салынған, қол, аяқ және қару-жарақ бөлшектері де нақты бейнеленген, ал шашы бір-біріне қатар жүретін және иіліп аяқталатын сызықтар тізбегімен дәл көрсетілген. Екі батырдың да бет-әлпеттері қара сызықтармен салынған бейнелердің қағидаларына сәйкес, екеуінің де ойынға шоғырланғандығын көрсететін көздері арқылы жетілдіре түскен.