Кіріспе

5 ғасырдағы грек суретшісі Зевксис (Гераклеялық) б.з.д. 5 ғасырдың соңы мен 4 ғасырдың басында өмір сүрген грек суретшісі. Ол өте шынайы көрінетін суреттер салу қабілетімен танымал болған. Оның ешбір туындысы бізге жеткен жоқ, бірақ Зевксистің өнері мен өмірі туралы әңгімелер өнер тарихы мен әдебиетінде, сондай-ақ өнер теориясында жиі кездеседі. Зевксис туралы көптеген мәліметтер Плиний Егдеңнің "Табиғат тарихы" еңбегінен алынған, бірақ оның жұмыстарын Ксенофонт пен Аристотель де талқылаған. Зевксис туралы ең әйгілі оқиғалардың бірі – суретші Парразиймен табиғатты ең жақсы бейнелеу үшін өткізілген бәйгеге қатысуы. Зевксис, Тимантес және Парразий – Иония мектебінің суретшілері. Иония мектебі б.з.д. 4 ғасырында гүлденген.

Өмір және жұмыс

Зевксис біздің заманымыздан бұрын 464 жылы Италияның оңтүстік-шығысындағы Базиликата аймағында, Гераклияда – мүмкін Гераклия Луканияда дүниеге келген. Ол Химерадан (Сицилия) Демофилден немесе Тасостан (Эгей теңізінің солтүстігіндегі арал) Несейден, сондай-ақ грек суретшісі Аполлодордан оқыған болуы мүмкін. Зевксис ежелгі Грекияның Магна Грециясынан Эфеске, Македонияға, Самосқа және Афинаға дейінгі аймағында белсенді жұмыс істеді, оның көптеген еңбектері осы жерлерде жасалды. Афродита храмының «Эросы» мен «Пенелопа» оның алғашқы туындыларының бірі болды. Тарихи деректерде оның танымал туындылары ретінде Елена, Таққа отырған Зевс және Жыландарды өлтірген шала сәби Геркулес аталады. Ол құдайлардың жиналысын, гүлдермен безендірілген Эросты, Алкменені, Менелайды, спортшыны, Панды, тізбекке байланған Марсиясты және қарт әйелді де суреттеген. Македония патшасы Архелай I Зевксисті өзінің жаңа астанасы Пелланың сарайын Панның суретімен безендіруге шақырған. Оның көптеген туындылары Рим мен Византияға жеткізілді, бірақ Паузаний заманында жоғалып қалды. Зевксис – инновациялық грек суретшісі. Оның картиналары сақталмаса да, тарихи жазбаларда олардың реализмімен, кішкентай көлемімен, жаңашыл тақырыптарымен және ерекше стильмен танылғаны айтылады. Оның техникасы жарық пен көлеңке арқылы көлемдік иллюзия жасады, бұл әдеттегі түсті жазық толтыру әдісінен өзгеше болды. Монументалды суреттерге қарағанда кішкентай панельдерді артық көретін Зевксис сурет өнеріне жанрлық тақырыптарды (мысалы, натюрморт) енгізді. Ол композицияның жиынтық әдісіне үлес қосты және өнер тарихшысы Кеннет Кларк сипаттағандай, жалаңаш дененің идеалды формасы туралы түсінікке әсер етті. Цицеронның айтуынша, Зевксис Троялық Еленаның кейпіне түсуге лайық әйелді таба алмағандықтан, Кротон қаласының бес әйелдің ең жақсы белгілерін таңдап, идеалды сұлулықтың жиынтық бейнесін жасаған.

Сурет салу байқауы

Ежелгі Плинийдің "Табиғат тарихы" атты еңбегінде Зевксис пен оның замандасы Парразиос (Ефесте, кейін Афинада) кімнің суретші ретінде шебер екенін анықтау үшін сынақ ұйымдастырғандығы айтылады. Зевксис жүзім суретін ашқанда, олар соншалықты нақты болды, құстар оларды жеуге ұшып келді. Бірақ Парразиос, суреті перде артында жасырылған Зевксиске пердені сырғытып тастауды сұрағанда, перденің өзі салынған иллюзия екені белгілі болды. Парразиос жеңіске жетті, ал Зевксис: "Мен құстарды алдадым, бірақ Парразиос мені алдады" деді. Бұл оқиға 18-ші және 19-шы ғасырлардағы сурет теориясында кеңістіктік иллюзияны дамыту үшін жиі келтірілді. Осыған ұқсас бір әңгімеде Зевксис бір баланы жүзіммен сурет салған, ал құстар қайта-қайта оларды жеуге тырысқанда, ол қатты ренжіді, себебі құстар басқа жағдайда жақындаудан қорқып, оны баланы жеткіліксіз шеберлікпен салғанын айтты.