Таб қаласының тарихы мен дамуы

Кіріспе

Таб (Табау) – Венгрияның Сомоги округіндегі қала және Таб ауданының орталығы. Ол Будапешттен оңтүстік-батысқа қарай шамамен 175 км және Балатон көлінен 22 км қашықтықта жатыр.

Тарих

Таб алғаш рет 1211 жылғы ресми құжатта вилла Тоб деп тілге алынған. 1320 жылы елді мекен Әулие Петрге арналған шіркеуге тиесілі болды. 1285-1386 жылдары ол Тоб деген атпен Угали әулетінің меншігінде болды. Олардың тегі қазіргі Табтың бір бөлігі болып табылатын Угайпушта ортағасырлық ауылы арқылы мәңгі есте қалды. Кейіннен бұл елді мекен 1428 және 1435 жылдар аралығында Бакония испаны Иштван Розгоньи мен оның әйелі Сесилия Сентгёрджиге тиесілі болды. 1438 жылы ол Батьян мен Файш отбасыларына қарасты. Түрік шапқыншылығына дейін ол Ласло Эвлевельди мен Деметер Тарродиге тиесілі болған. Түріктер алғаш рет 1542 жылы шабуыл жасады, бірақ ол 1551-1553 жылдар аралығында түріктердің басып алуына дейін қарсы тұрды. Содан кейін Таб Түрккоппанидің Нахиесінің құрамына кірді. Көптеген тұрғындары қаза тапты немесе елдің басқа аймақтарына қашып кетті, ал кейбіреулері ормандар мен батпақтарға тығылды. 1573-1574 жылдар аралығындағы Осман Портасының салық тіркелімінде Табта 12 салық төлеуші шаңырау тіркелген. Венгр және түрік әскерлері арасында кездейсоқ шайқастар болып тұрды. Ференц Надасты мен Гьёрги Зриньи папалық гарнизондарымен бірге Түрккоппани ағасына шабуыл жасап, түріктерді қысқа мерзімге ығыстырды. 1689 жылы Буда азат етілгеннен кейін Таб Габсбург империясының құрамына енді. Бұрын осы жерде жерлері болған бірнеше ақсүйек отбасылар (мысалы, Файсцки, Мерей, Ленгель, Нитрай, Гуссиц, Наги де Фелсёбюк, Ревай және т.б.) жерлерін қайтарып алып, Таб маңындағы ауылдарға қоныстанды. 1715 жылғы санақ бойынша Таб 1712 жылдан бастап мажарлар, немістер және словактарды көптеп қабылдады. Таб Сомоги округындағы ең ірі еврей қауымдастықтарының біріне ие болды, бұл 1762 жылы округтың ең беделді синагогасының осы жерде салынғанымен дәлелденді. Таб маңызды ұлттық немесе халықаралық сауда жолдарында орналаспаған, бірақ жергілікті билік еврей қауымының қоныстануы елді мекеннің экономикалық дамуына орасан зор әсер етеді деп есептеді. 1798-1800 жылдар аралығында Веспрем епархиясының қаржылық көмегімен жергілікті шіркеу қалпына келтіріліп, кеңейтілді. Оның киелі орамы мен ақсүйектердің ораториясы 1799 жылы Франц Ксавер Бухердің фрескасымен безендірілді. Шіркеу барокко стилінде салынған, бірақ негізгі және бүйірлік тұғырлар, сондай-ақ мінбар мен бюро рококо стилінде жасалған. Таб 1847 жылы базарлық қала мәртебесін алды. 1871 жылы ол өз округінің орталығы ретінде бекітілді. 1853 жылғы санақ бойынша Сомоги округының халқы 2090 адамды құрады, оның ішінде 973-і мажарлар (46,6%), 625-і еврейлер (29,9%), 428-і словактар (20,5%) және 64-і немістер (3,0%) болды. 19 ғасырдың соңында қала инфрақұрылым, сауда және өнеркәсіп саласында қарқынды дамыды. Якаб Цукермандель қалада баспахана ашты. Игнац Палос жыл сайын күзден көктемге дейін Таб және айналасындағы жұмыс күшін жұмыспен қамтитын бумен жұмыс істейтін кірпіш және плитка фабрикасын құрды. 1909 жылы қалада "Таб эс Видеке" атты алғашқы газет жарық көрді. 1913 жылы "Оттон" кофеханасында кино көрсетілімдері басталды. Кредиттік институт құрылды. Табтың спорттық қоғамы 1914 жылы құрылды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Табтан 754 адам әскерге шақырылды. Соғыстан кейін Социал Миссиотарслауттың монахтары жас және ересек ұрпақтарға діни және рухани сабақтардан басқа қолөнер, шаруашылық және медбикелік курстарын ұйымдастырды. 1928 жылы Népművelő Testvérek Társasága олардың жұмысын жалғастырды. Олар балабақша мен халық үйін ашты. 1930 жылы "Непапостол" атты жаңа журнал құрылды, ол 1933 жылға дейін жарық көрді. Үш бастауыш мектеп болды: католик, лютеран және еврей. Екінші дүниежүзілік соғыста Табқа көптеген поляк босқындары келді. 1944 жылдың наурыз айында Табтың еврей тұрғындары үшін гетто құрылды. Кеңес әскері 1944 жылдың 2 желтоқсанында қалаға кірді.

Tab was first mentions as villa Thob in an official document from 1211. In 1320 the settlement belonged to a church dedicated to Saint Peter. Between 1285 and 1386 it was in the hands of the Ugali family under the name Thob. Their surname had been eternalized by the medieval village of Ugajpuszta which is now part of Tab. Later the settlement belonged to István Rozgonyi, the ispán of Bakony and his wife, Cecília Szentgyörgyi between 1428 and 1435. In 1438 the Batthyány and Fajsz families owned it. Before the Turkish occupation it belonged to László Ewleweldi and Demeter Tharródy. It was first attacked by the Turks in 1542, but it fell finally later between 1551 and 1553. Then Tab became part of the Nahiye of Törökkoppány. Most of its residents died or fled to other parts of the country, some moved into the woods and swamplands. According to the tax registration of the Ottoman Porte between 1573 and 1574 there were 12 tax payer households in Tab. There were occasionally fights between the Hungarian and Turkish forces. Ferenc Nádasdy and György Zrínyi with the papal garrisons attacked once the Agha of Törökkoppány and chased the Turks away for a short time. After the Liberation of Buda in 1689 Tab became part of the Habsburg Empire. Several noble families (e. g. Fajszky, Mérey, Lengyel, Nyitray, Gussits, Nagy de Felsőbükk, Révay etc.) who had previously lands here reclaimed them, therefore they moved into the villages near Tab. It is known from the census of 1715 that Tab welcomed Hungarians, Germans and Slovaks from 1712 on in larger numbers. Tab had one of largest Jewish communities in Somogy County which is also proven by the fact that one of the most prestigious synagogue of Somogy County was built here in 1762. Tab stood on none of the important national or international trade routes, but the local authorities thought that the settling of the Jewish community could have a strong impact on the economic development of the settlement. Between 1798 and 1800 with the financial help of the Diocese of Veszprém the local church was restored and expanded. Its sanctuary and the nobles' oratorio was decorated by the fresco of Franz Xaver Bucher in 1799. The church was built in Baroque style however the main and side altars as well as the pulpit and the desks were made in Rococo. Tab became a market town in 1847. In 1871 it was classified as the seat of its district. According to the 1853 census of Somogy County the town had a population of 2,090 residents of which 973 were Hungarians (46.6%), 625 Jews (29.9%), 428 Slovaks (20.5%) and 64 Germans (3.0%). At the end of the 19th century the town experienced a rapid development in infrastructure, trade and industry. Jakab Zuckermandel established a printhouse there. Ignác Pallós founded a steam brick and tile factory which employed the labor of Tab and the surroundings every year from autumn until spring. The first newspaper of the town started in 1909 under the name Tab és Vidéke In 1913 the Otthon Coffeehouse started to project movies. A credit institute was founded. The sporting association of Tab was formed in 1914. In the First World War 754 people from Tab served as soldier. After the war the nuns of the Szociális Missziótársulat started beside religious and moral lessons for the younger and older generations also handcraft, housekeeping and nursing courses. In 1928 the Népművelő Testvérek Társasága continued their work. They established a kindergarten and a folk house. A new journal was founded under the name Népapostol in 1930 which existed until 1933. There were three primary schools: a Catholic, a Lutheran and a Jewish. In the Second World War a huge number of Polish refugees arrived to Tab. In March 1944 a ghetto was formed for the Jewish residents of Tab. The Soviets arrived on December 2, 1944.