Кіріспе

Түркияның оңтүстік-батысындағы ежелгі Ликия қаласы Ксантос немесе Ксантус, сондай-ақ ғалымдар оны Арна деп атайды, оның Ликия тіліндегі атауы (Ксантос, Ликия: 𐊀𐊕𐊑𐊏𐊀 Arñna, грекше: Ξάνθος, латынша: Xanthus) қазіргі Кынык ауылының жанында, Анталия провинциясы, Түркияда орналасқан. Ұсақталған қираған үйінділер Ксантос өзенінің сол жағалауындағы төбеде жатыр. Ксантоста сақталған қабірлердің көп саны мен жоғары сапасы – ерекше ерекшелік, бұл орын 1988 жылы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне жақын орналасқан Летуонмен бірге енгізілді. Ксантос қаласы Ликиялықтар үшін, содан кейін парсылар, гректер және римдіктер үшін мәдениет пен сауда орталығы болды, олар өз кезегінде бұл аймақты бағындырды. Ксантос көршілес аймақтарға архитектуралық тұрғыдан әсер етті; Нерейд монументі Кариядағы Галикарнас мазарының құрылысына тікелей түрткіс берді.

Тарих

Ксантос акрополі б.з.б. 8 ғасырда салынған. Бұл қала туралы ежелгі грек және рим авторлары да мәлімдеген. Грек тарихшысы Страбон Ксантостың Ликиядағы ең үлкен қала болғанын атап көрсеткен. Ксантостың оңтүстігінде орналасқан Летоондағы Летоның маңызды діни қасиетті орны б.з.б. 6 ғасырдың соңында пайда болды және қаламен тығыз байланыста болды, сондай-ақ қасиетті жолмен қосылған.

Парсы империясының тұсында

Грек тарихшылары Геродот пен Аппиан екеуі де Персия империясының атынан медиялық генерал Харпагтың қаланы басып алуын сипаттады. Геродоттың мәлімдемесіне сәйкес, перстер шамамен б.з.д. 540 жылы қаланың солтүстігіндегі жазық даладағы кішкентай Ликия армиясын жеңген. Ликиялықтар қалаға шегініп, Харпагос оны қоршауға алды. Ликиялықтар өздерінің акрополін қиратқан, әйелдерін, балаларын және құлдарын өлтірген, содан кейін жаумен өлімге дейін шайқасқа түсті. Парсылардың билігі кезінде жергілікті басшылық орнатылып, 520 жылға қарай монеталар соғыла бастады. 516 жылға қарай Ксантос Дарий I-нің бірінші Номосына салық тізіміне енгізілді.

Ұлы Ескендірдің жаулап алуы

Тельмессостан Ұлы Ескендірдің әскері таулар арқылы Ксантосқа жорық жасады. Ликия Лигасының барлық қалаларынан, оның ішінде Фаселис портынан келген өкілдер ликиялықтардың бағынуын жеке ұсынды, және ол қабылданды. Александр Ксанф өзеніне жақын қасиетті бұлақ тауып, сол жерден гректердің парсы империясын жоятынын болжаған жазулы қола тақташаны алды. Қаланың Ұлы Ескендірге берілуі туралы хабарлар әртүрлі: Ариан бейбіт түрде берілгенін айтады, бірақ Аппиан қала тоналғанын мәлімдейді. Ескендір қайтыс болғаннан кейін Ксантосты Антигоннан Птолемей I Сотер жаулап алды.

Рим дәуірі

Ксант Римнің Ликия провинциясында орналасқан. Б.з.д. 42 жылы Брут Римнің Азамат соғысында Ликияға келді, сол жылы Филипп шайқасынан бұрын науқанына қаржы жинау үшін. Ликия лигасы үлес қосудан бас тартты; Брут Ксантосты қоршап алды және қала тағы да қирады, қырғыннан тек 150 ксантийлік ер адам аман қалды. Бірақ Плутарх бұл қырғынды өздеріне салған жаза деп сипаттайды, Брут пен оның римдіктері қаланы өрттен құтқаруға тырысып, бірақ сәтті болмады. Оның сөзінше, 150 адам тірі қалдырылмады. Плутарх мұндай өзіне зиян келтіруді қаланың бұрынғы парсылардың басып алуына берген ұқсас жауаппен түсіндіреді. Қала Марк Антоний тұсында қайта салынды. Бүгінде көрініп тұрған ғимараттардың көпшілігі Кейінгі Рим империясы кезінде салынған. Қала торлы жоспарға көшті. Батыс жағында айдаламен жабдықталған үлкен алаң салынды, бұл, әдетте, ежелгі агора орналасқан жер болды. Сондай-ақ, үш бөлімі бар ғимарат болды, ол бастапқыда пұтқа табынушылардың базиликасы ретінде салынған, кейін шіркеуге айналдырылған болуы мүмкін. Бұл жерде үлкен айдаламен жабдықталған даңғыл және қақпа болған.

Византия дәуірі

Лүкияның басқа аймақтары сияқты, Ксант та Рим империясының кейінгі кезеңінде гүлденді. Ликия акрополіне сәнді үйлер салынды. Бірнеше шіркеулер де салынды, оның ішінде ірі базилика (74м х 29м), кішкентай капелла және акропольде тағы бір үлкен базилика болды. VI ғасырда жер сілкінісі көптеген ғимараттарға нұқсан келтірді, олар жөнделіп қайта жараңдалды. Арабтардың қаупіне байланысты қала қабырғасы да нығайтылды. Соңынан қала қиратылып, тастаналды.

Археология

Ксантостағы қазба жұмыстары б.з.д. 470 жыл шамасында ағаш құрылымдардың қиратылғанын көрсетті, бұл, әдетте, афиналық Кимонның ісі болған. Кейіннен Ксантос таспен қайта салынды. Нерейд ескерткіші, Паяваның қабірі және Харпия қабірінің түпнұсқа мүсіндері Британ мұражайында көрсетілген. Харпия қабірінің өзі Ксантостағы бастапқы орнында орналасқан, қазір рельефтердің көшірмелерімен. Ксантостағы археологиялық қазбалар мен жер бетіндегі зерттеулер ликия және грек тілдеріндегі жазуларды, соның ішінде ликия тілін түсінуге көмектесетін екі тілді мәтіндерді табыстырды. Ксантиялық обелиск, әйтпесе жазулы бағана деп аталатын бұл стела қалада табылған және әдетте Милян деп аталатын ежелгі Анатолия тілінде жазылған.

Орналасқан жері

Ксантос қазіргі Киньк ауылының жанында орналасқан.

Дүниежүзілік мұралық нысан

1988 жылы Ксантос жақын орналасқан Летоонмен бірге ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енді.