Кіріспе

Швейцариядағы жол өтпесі – тау өтпесі.

Ұлы Сент-Бернард өтпесі (Grosser Sankt Bernhard) – Швейцариядағы үшінші ең биік жол өтпесі, теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан. Швейцарияның Валей кантонындағы Мартиньи қаласын Италияның Аоста аймағындағы Аоста қаласымен байланыстырады. Бұл Альп тауларының ең биік екі тауы – Монблан және Монте-Роза арасындағы жотадағы ең төменгі асу болып табылады. Рона бассейні мен По бассейнін бөліп тұратын негізгі суайдырында орналасқан. Ұлы Сент-Бернард – Батыс Альп таулары арқылы өтетін ең көне жолдардың бірі, оның қола дәуірінде пайдаланылғаны және римдік жолдың іздері сақталған. 1800 жылы Наполеон армиясы Италияға кіру үшін осы өтпе жолды пайдаланды, бұл оқиға Жак Луи Давидтің «Сен-Бернард өтпесіндегі Наполеон» және Поль Делароштің «Альп тауларын кесіп өтетін Бонапарт» атты көрнекті суреттерінде бейнеленген. 1964 жылы ашылған Ұлы Сент-Бернард туннелі сияқты оңай және тиімді бағыттармен айналып өтілгендіктен, бүгінгі таңда оның құндылығы негізінен тарихи және демалыс мақсатында қолданылады. Жолдың ең биік нүктесінде орналасқан Ұлы Сент-Бернард хосписі 1049 жылы құрылған. Хоспис кейіннен құтқару операцияларында Сент-Бернард итттерін пайдаланғаны үшін танымал болды. Аймақтың итальяндық жағында да бірнеше нысандар бар. Олардың арасында шағын Ұлы Сент-Бернард көлі орналасқан.

География

Ұлы Сен-Бернард асуы Валь Альптарының батыс шетіне жақын орналасқан, ал батысқа қарайғы келесі асу – Кол-Феррет, Монблан массивімен шекараны белгілейді. Осы аймақта, Мон Долент пен Мон Велан арасында, Альптың басты суайыры 3000 метрге жетерліктей төмен, Мон Велан мен Гранд Комбиннің шығысындағы Валь Альптарының әлдеқайда биік бөлігінен өзгеше. Сондықтан Ұлы Сен-Бернард асуы Вале мен Солтүстік Италияны байланыстыратын екі басты жолдың бірі болып табылады, екіншісі – Симплон асуы.

Бағыт

Өткел Валей Альпі арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылады (бұрын Пенин Альпі деп аталған, римдік атауы бойынша, poeninus mons немесе summus poeninus) және ең биік нүктесіне жетеді. Италия мен Швейцариядағы E27 тас жолы болып табылатын өткел арқылы өтетін жол, Швейцарияның Валей кантонындағы Мартиньи қаласын Жоғарғы Ронамен байланыстырып, Италияның Аоста аймағындағы Аостаға дейін жетеді. Мартиньиден 9-шы бағыт Лозаннаға дейін төмендейді, ал Аостадан A5 тас жолы Туринге дейін төмендейді. Швейцарияда, солтүстікке қарай, өткелге дейінгі бағыт Мартиньиден жоғары Дранс өзенінің төменгі ағысын бойлай, содан кейін сирек қоныстанған Вал д'Энтремонт (лат. : "таулар арасындағы аңғар") арқылы Дранс-д'Энтремон өзенімен өтеді. Соңғы елді мекен, Бург-Сен-Пьерден өткеннен кейін, жол үлкен су қоймасы – Лак-де-Тулдің үстінен өтеді. Бург Сент-Бернард тұсындағы Ұлы Сент-Бернард туннелі (және негізгі тас жол) таулардың ішінде тереңге бойлап өтеді, 1964 жылы туннель ашылғаннан бері өткел арқылы өтетін жолдың маңызы азайды. Жолдың жоғарғы бөлігі Combe des Morts-тен өткеннен кейін, асудың шыңына жетуге дейін тік бұрылыстардан тұрады. Оңтүстік жағынан жол бірнеше метр төмендеп, Италияға кірмес бұрын көл жағалауына жетеді. Содан кейін бағыт Grand Saint Bernard өзенінің тік беткейлерін оңтүстікке қарай жалғастырады, содан кейін шығысқа бұрылып, өзенді оңтүстікке қарай айналдырады, онда тау өзені Сент-Ремь-эн-Босс маңындағы Артанаваз өзеніне құяды және тағы да шығысқа бұрылады, содан кейін Ла Клузажда (Гиннод) тегіс оңтүстік-шығысқа қарай жүреді. Мұнда өзен Валпелин аңғарының төменгі жағында Бутьер өзеніне құяды және оңтүстікке қарай бұрылады, содан кейін Аостадағы Понт-де-Пьер тұсында Дора Балтеаға құяды. Аоста аңғарының негізгі аңғарындағы жол A5 автокөлік жолының бөлігі болып табылады, ол батысқа қарай Монблан туннелін және оңтүстік-шығысқа қарай По бассейнімен байланыстырады. 1905 жылы шығысқа қарай салынған Симплон туннелі (екіншісі теміржол туннелі) салынғаннан кейін пайдаланудың төмендеуі басталды. Швейцария мен Италия шекарасынан бірнеше жүз метр қашықтықта орналасқан, өзінен өте кішкентай тарихи жол тек маусымнан қыркүйекке дейін ғана жүріп өтуге болады. Өткелдің ең тар жері Гранде-Шеналет және Мон-Морт шыңдары арасында орналасқан. Олардың арасында Petite Chenalette орналасқан. "Тур де Франс" жарысында бұл өткел бес рет қолданылды. Ол төрт рет 1-ші санаттағы көтеріліс ретінде және 2009 жылы бір рет hors catégorie көтеріліс ретінде бағаланды.

Ауа райы

Қыста өткелдегі қардың қалыңдығы 10 метрге дейін жете алады. Температура -30°C-қа дейін төмендеуі мүмкін. Өткелдегі көл жылына 265 күн мұз басады. 1991-2020 жылдардағы ауа райы деректерінің шолуы төменде келтірілген.

Экология

Өтпел ағаштар шегінен әлдеқайда жоғары орналасқан. Құрылыс және отынға қажетті барлық ағаш алыс жерден тасымалдануы тиіс. Өтпелдің оңтүстік-батыс жағында шағын тау көлі, Ұлы Сент-Бернард көлі бар, ол еріген суды жинап алады, бірақ балыққа жарамды емес, тіпті оны балықпен толықтыруға әрекеттер жасалған болатын. Бұрынғы жылдары көл жазда толығымен ерімейтін кездер де болды. Айналасында альпі гүлдері көптеп өседі: Gentiana clusii, Ranunculus glacialis, Dryas octopetala, Мені ұмытпа, Saxifraga oppositifolia және тағы да жүздеген түрлері. Мұнда мох көп, ал тастар лишайкамен жабылып жатыр.

Кельт дәуірі

Бұл асу тарихта алғаш рет 390 ж.б.д. Италияға шабуыл жасаған бои және лингондар тайпаларының жолы ретінде кездеседі. Классикалық авторлар бұл асуды алғаш рет б.з.б. I ғасырда, ерте Рим империясы тұсында атаған. Олар асуды және тауларды Поэнин немесе Поенини деп атады, "Пуник", бұл, көрінеу, Ханнибалдың өтуімен байланысты. Бірақ ол сол арқылы өткен жоқ. Егер атау аналогиямен қате өзгертілген деп есептесек, оны *peninus, римдік кельт сөзі деп қайта құруға болады, өйткені кельт тайпалары римдіктер жеңгенге дейін бүкіл асуға ие болды. Ливийдің сөзіне қарағанда, асу карфагендіктердің есімімен емес, тау құдайының есімімен аталған. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Гримм ағайындары сияқты ғалымдар континенттік кельт тіліндегі pen немесе ben сөздерімен, "бас, шың, басшы" деген мағынамен байланыс орнатқан. Асудың екі жағындағы аңғарларда верагрилер (швейцариялық жағында) және салассилер (италиялық жағында) тайпалары тұрақты түрде қоныстанған.

Рим дәуірі

Юлий Цезарь 57 жылы Галлиядан өзінің ең мыкты қолбасшысы Сервий Галба басшылығымен Италия мен Галлия арасындағы жағалау жолынан гөрі қысқарақ жол табу ниетімен экспедиция жіберді. Галба Верагри тайпасының алдауына ілігіп, келесі күні өткелге өтуді күтіп, Мартиньи маңында лагерь құрды. Сол кезде римдіктер жолдың үстіндегі биік жерлерде үш жауынгер галл тайпасының орналасқанын көрді. Римдіктер лагерьден батыл шабуыл жасап, жергілікті жеңіске жетті, бірақ Галба өткелді басып алу мүмкін емес екенін түсініп, қайтып кетті. Август асырап алған әкесінің сәтсіз аяқталған әрекетін аяқтады және өткел римдіктердің қарамағына көшті. Август өткелдің төменгі жағына үлкен castra stativa және Augusta Praetoria Salassorum колониясын орналастырды, ол Aosta (Augusta-ның қысқартылған түрі) атауымен белгілі болды. Оның қираған орындары бүгінде тарихи ескерткіш болып саналады. 43 жылы император Клавдий кезінде өткел арқылы жақсы римдік жол салынды, жолдың үстінде мансио және Юпитер Поэнинге арналған ғибадатхана салынды. Осының нәтижесінде кейінгі дәуірде Монс Джовис, итальян кезеңінде Монте Жове және француз кезеңінде Мон Жу атаулары пайда болды, бұл атаулар өткелдің синонимі болды.

Наполеонның теңізден өтуі

Бұл асу 390 жылғы галлдардың шапқынымен тарихқа енді. Ал соңғы галл шабуылы 1800 жылғы мамыр айында Франция Республикасының 30 жасар бірінші консулы Наполеон Бонапарт басшылығымен жүзеге асты. Аустрия армиясының 140 мың салдаты Италияның солтүстік жағалауындағы француздық Генуя қаласын қоршап алды. Наполеон 40 мың сарбазбен және ауыр артиллериясының 1/3 бөлігімен асудан өтті, ал тағы 20 мыңын басқа үш асу арқылы шашыратып, австриялықтардың арт жағына шабуыл жасауды көздеді. Дүрбелеңге түскен австриялықтар француз әскеріне қарсы тұру үшін жылдам жинала алмады, керісінше, 1800 жылғы маусым айында бөліп-бөліп жеңіліске ұшырады. Олар алдымен Монтебелло шайқасында, содан кейін Маренго шайқасында жеңілді. Наполеон жорықты құпия түрде дайындады. Ол өз әскерлерін шағын топтарға бөліп, жолдың төменгі бөлігінде жабдықтау пункттерін құрды және дүкендер ашу үшін шеберлерді жалдады. 15 мамырда алдын ала жасақ Аостаны басып алу үшін асудан өтті, содан кейін Мартиньи мен Аостада госпитальдар ашылды. Мартиньиде әскер жиналып, үш күндік рацион алды. Барлық жабдықтар – артиллерия, қару-жарақ және оқ-дәрі – бөлшектелді және әр сарбазға 60-70 фунт салмақты пакеттерге бөлінді. Оқтарды қардың үстінен қайың ағашының тілімдерімен сүйреп әкелді, ал қайыңдар өлген немесе шаршаған кезде, әрқайсысы 100 сарбаз бен жалданған жұмысшылар көмектесті. Наполеон қиын жүкті уақтылы жеткізген сарбаздар мен жұмысшыларға жомарт ақшалай сыйлықтар ұсынды. Мамыр айының соңында бірнеше күн бойы әскер күн сайын 6000 адамнан асудан өтті. Жол бойындағы әскери музыка ойнады, ал қиын жерлерде барабан соғылып, сарбаздарды ескертті. Асудың басында монахтар әр сарбазға екі стақан шарап және ірімшік қосылған қара нанның кесігін ұсынды (француз армиясының қонақжайы). Жұмсалған қаражаттың көлемі туралы мәліметтер әртүрлі. Асудың екінші жағында қар соншалықты қатып қалды, әскерлер отырып сығалап түсті. Наполеон соңғы болып асудан өтті, ол да сығалап түсті. Қауарайы жақсы болды, әйтпесе жорық апатқа ұшырауы мүмкін еді. Жорық барысында Наполеон өзінің жас жетекшісі және қалыңдық айдаушысы Пьер Николас Дорсазбен жүрек ісін талқылады, ол оның кім екенін білмеді. Асудың үстінде сыйлық сұраған Дорсаз Наполеонның мінген қалыңдығын сұрады. Ол қалыңдықты алып, әскердің бас жабдықтаушысына қысқа хат жазды. Оқиғаның нұсқалары әртүрлі, бірақ олардың барлығы келіседі: жас жігіт хатты тапсырғаннан кейін жұмысы үшін лайықты жалақысын алғанда, оның серігі Наполеон екенін және соңғысы оған үй мен шаруашылық бергенін, осылайша ол сүйіктісіне үйлене алатынын білді. Аоста аңғарында Наполеон әскері Бардтағы австриялық гарнизоннан қашып өтті, олардың артиллериясының қашықтығына жетпеді. Гарнизон командирі 40 мыңдық толық жабдықталған әскердің биік таудан келе жатқанын көріп, таң қалғанын айтты.

Әдебиетте

Доррит отбасы Франциядан Италияға "Кішкентай Доррит" романының екінші кітабында көшті. Олар мұнда жаңа үйленген Гованстармен және әдемі мінезді қылмыскер Ригомен, енді Бландои деп танылатын, жолға шығар алдында қонақүйде кездеседі. Роман 1857 жылы жарық көрген, бірақ оқиға 1820-жылдардың ортасында өтеді. Диккенс өткелдің көрікті жерлерін және қонақүйде түн өткізу сезімін, осы жерді өзі барып көргеннен кейін сипаттайды.