Кіріспе

Германия Веймар Республикасы конституциясының қағидалары (1919–1933 жж.)

Германия Веймар Республикасы конституциясының 48-бабы (1919–1933 жж.) рейхспрезидентке белгілі бір жағдайларда рейхстагтың алдын ала келісімінсіз шұғыл шаралар қабылдауға мүмкіндік берді. Бұл өкілеттік шұғыл жарлықтар шығаруды да қамтыды. Социал-демократиялық партияның рейхспрезиденті Фридрих Эберт оны саяси тәртіпсіздік пен экономикалық дағдарыстарды шешу үшін жиі пайдаланды. Кейін президент Пол фон Гинденбург және президенттік кабинеттер кезінде 48-бап саяси жағынан жіктелген парламентті айналып өту және оның келісімінсіз билік жүргізу үшін көбірек қолданылды. 1930 жылдардың басында нацистік партия билікке келгеннен кейін, бұл заң канцлер Адольф Гитлерге Гинденбург шығарған жарлықтар арқылы заңмен рұхсат етілгендей көрінетін тоталитарлық диктатура құруға жол берді.

Мәтін

48-бап §1 Егер мемлекет Рейх конституциясы мен Рейх заңдарына сәйкес өзіне жүктелген міндеттерін орындамаса, Рейх президенті қарулы күштерді пайдаланып, оны орындауға мәжбүрлей алады. §2 Егер Германияда қоғамдық қауіпсіздік пен тәртіп күрт бұзылса немесе қатерге ұшыраса, Рейх президенті оларды қалпына келтіру үшін қажетті шараларды қабылдауға, қажет болған жағдайда қарулы күштердің көмегімен араласуға құқылы. Осы мақсатта ол 114, 115, 117, 118, 123, 124 және 153-баптарда белгіленген негізгі құқықтарды толық немесе ішінара уақытша күштен шығаруға құқылы. §3 Рейх президенті осы баптың 1- немесе 2-тармағына сәйкес қабылданған барлық шаралар туралы Рейхстагқа дереу хабар беруге міндетті. Рейхстагтың талабы бойынша бұл шаралар күшін жояды. §4 Егер қауіп туындаса, әкімшілік билік өз аумағында 2-тармақта көрсетілген сияқты уақытша шаралар қабылдауы мүмкін. Бұл шаралар Рейх президентінің немесе Рейхстагтың талабы бойынша күшін жояды. §5 Бұл мәселені Рейх заңы реттейді.

Өмірбаян

Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Гогенцоллерн монархиясы құлатылғаннан кейін жаңа, демократиялық Германия үшін конституция жазуға жауапты болған Веймар Ұлттық Ассамблеясы, Империяның жартылай конституциялық монархиясын сақтағысы келген консерваторлар және социалистік немесе тіпті коммунистік үкімет іздеген сол жақтағылар екі жақтың да қабылдайтын құжатты жасау міндетін алды. Веймар конституциясын жасаушылар 48-бапты парламенттік республикадағы күшті атқарушы билікке, дағдарыс кезінде баяу заң шығару процесін айналып өтуге мүмкіндік беру үшін жасады. Бұл бап рейх президентіне қарулы күштерді пайдаланып, кез келген федералды штатты рейх үкіметі жүктеген заңды міндеттемелерді орындауға мәжбүрлеуге рұқсат берді. Сонымен қатар, егер "қауіпсіздік пен тәртіп" бұзылса, президент тәртіпті қалпына келтіру үшін, оның ішінде әскери күш қолдану шараларын қабылдай алатын; ол сондай-ақ жеке бостандық, үйдің, поштаның және басқа да байланыс құралдарының қол сұғылмауы, сөз бостандығы, жиналыс және бірлестік бостандығы, мүліктің қол сұғылмауы сияқты бірқатар негізгі құқықтарды тоқтата алуға құқылы болды. Президент Рейхстагты мұндай шаралар туралы хабардар етуге міндетті болды, ал Рейхстаг көпшілік дауыспен оларды жоюға құқылы еді. Веймар конституциясының 50-бабына сәйкес президенттің жарлықтарына канцлер немесе "компетентті ұлттық министр" қол қоюы тиіс болғандықтан, 48-бапты қолдану президент пен канцлердің келісімін қажет етті. Президентке берілген өкілеттіктердің "детальдарын" анықтау үшін парламент заң қабылдауы керек еді, бірақ мұндай заң ешқашан жазылмады.

Президент Эберт тұсында

Республиканың алғашқы жылдарында, 1919 жылғы маусымда Версаль шартына қол қойылғаннан кейін, репарация төлемдері, 1921-1923 жылдар аралығында француз және бельгиялық әскерлердің Рур аймағын оккупациялауы және осының салдарынан туған гиперинфляция экономикалық құлдила және сол және оң жақтан саяси толқуларға әкелді. Дағдарыстармен күресу үшін, социал-демократ және Республиканың бірінші президенті Фридрих Эберт 48-бапты 136 рет қолданды, бірақ ол әрқашан осы актіні өзінің, үкіметтің және парламенттің арасындағы келісімдерге сүйенді. 1923 жылдың қазан айында Германия Коммунистік партиясы Саксония және Тюрингияның социал-демократтар басқаратын үкіметтеріне жасырын революциялық мақсаттармен енген кезде, Эберт 48-бап бойынша Рейхсэксекуцияны қолданып, екі штатқа әскер жіберіп, коммунистерді үкіметтен қуды. Кейін Эберт канцлер Вильгельм Куноға 48-бап негізінде инфляциямен және рейхсмаркаға қатысты мәселелерді шешу үшін кең өкілеттік берді. Бұл билікті пайдаланудың көбірек дау тудырған жағдайы болды, себебі конституциялық баптың экономикалық мәселелерді шешу үшін қолданылуы нақты емес еді. 1924 жылғы 4 қаңтардағы Эммингер реформасы да 48-бапты қолданып, шығындарды үнемдеу мақсатында қазылар алқасы жүйесін жойып, оны бүгінге дейін қолданылып келе жатқан судьялар мен халық судьяларының аралас жүйесімен алмастырды.

Нацистер қолданған

1933 жылғы 30 қаңтарда Адольф Гитлер канцлер болып тағайындалды. Рейхстагта көпшілікке ие бола алмағандықтан, ол ұлттық консервативті Германия ұлттық халық партиясымен (DNVP) коалиция құрды. Көп ұзамай ол 5 наурызға сайлау жариялады. Сайлауға алты күн қалғанда, 27 ақпанда Рейхстагтағы өрт Берлиндегі парламент ғимаратына зақым келтірді. Өртті коммунистік революцияның алғашқы қадамы деп мәлімдеген нацистер, президент Гинденбургті Рейхстагтағы өрт туралы жарлыққа, ресми түрде Халық пен мемлекетті қорғау жөніндегі президенттік жарлыққа (Verordnung des Reichspräsidenten zum Schutz von Volk und Staat) қол қоюға итермелеу үшін сылтау ретінде пайдаланды. 48-бапқа негізделген бұл жарлық бойынша үкіметке конституциялық құқықтарды – habeas corpus құқығын, пікір білдіру еркіндігін, баспасөз бостандығын, жиналыстар өткізу құқығын, сондай-ақ пошта, телеграф және телефон байланыстарының құпиялылығын шектеу өкілеттігі берілді. Іздестіру және мүлікті тәркілеуге қатысты конституциялық шектеулер де жойылды. Рейхстагтағы өрт туралы жарлық – нацистердің Германияда бір партиялық диктатура орнату жолындағы алғашқы қадамдарының бірі болды. Үкіметтік лауазымдардың көп бөлігі нацистердің қолында болғандықтан және азаматтық бостандықтарды қорғау конституциялық ережелері жарлық арқылы тоқтатылғандықтан, нацистер полицияны өздерінің бақылауларына алып, қарсыластарын, әсіресе коммунистерді қорқытып, тұтқындауға мүмкіндік алды. 48-бапты қолдану репрессияға заңдылық сипасын берді. 1933 жылғы 5 наурыздағы сайлауда нацистік ДНВП коалициясы Рейхстагта шағын көпшілікке ие болды. Бірақ 23 наурызда нацистер парламенттік дауыс берудің үштен екі бөлігін алып, Рейхстагтың өкілеттіктерін жойды және оның билігін кабинетке (де-факто канцлер Адольф Гитлерге) берді. Бұл Гитлерге диктаторлық билік берді. Гитлер жылдар бойы өзінің диктатурасына заңдылық сыпасын беру үшін 48-бапты пайдаланды. Оның мыңдаған жарлықтары тікелей Рейхстагтағы өрт туралы жарлыққа, демек 48-бапқа негізделген, бұл Гитлерге іс жүзінде әскери жағдай режимінде билік етуге мүмкіндік берді. Осы себепті Гитлер Веймар конституциясын ресми түрде жоймады, бірақ Құқықтық актінің қабылдануымен ол мәнсіз болып қалды.

Соғыстан кейінгі конституцияларға әсері

Германия Федеративтік Республикасының Негізгі Заңын жасағандар 48-баптың дұрыс пайдаланылмаған тәжірибесін есінде ұстады. Олар президенттің өкілеттіктерін айтарлықтай шектеуді қабылдады, нәтижесінде, Веймар Республикасындағы бұрынғы президенттің айырмашылығы, бұл лауазымның іс жүзіндегі атқару билігі шектеулі болды. Сонымен қатар, үкіметтің қалыпты жұмыс істеу үшін жарлықтарға тәуелді болуына жол бермеу үшін, олар канцлердің тек конструктивті сенімсіздік дауысы арқылы қызметтен алынуын қарастырды, бұл жаңа канцлердің дауыс беру алдында парламенттің көпшілік қолдауын алуын талап етеді. 48-бап 1958 жылғы Франция Конституциясын жасағандарға да әсер етті, оның 16-бабы Франция президентіне төтенше жағдайларда жарлықтар шығаруға рұқсат береді. Алайда, француз бабында Веймардағыдан гөрі, теріс пайдалануға қарсы күштірек сақшылар қарастырылған. Президенттен төтенше жағдай туралы жарлықтар шығару алдында премьер-министрмен және парламенттің екі палатасының төрағаларымен кеңесу талап етіледі; мұндай жарлықтар азаматтық құқықтар мен бостандықтарды тоқтата тұру үшін емес, Конституцияның қалыпты тәртібін қалпына келтіру мақсатында жасалуы керек. Яғни, президент 16-бапты парламенттің сенімін алмастыру ретінде пайдалана алмайды. 16-бап сонымен қатар төтенше жағдай кезінде Ұлттық Ассамблеяны таратуға тыйым салады, ал парламент төтенше жағдай туралы жарлықтарды Конституциялық Кеңеске жолдау құқығын сақтайды, ол осы бапты қолдану үшін қажетті жағдайлар осы уақытқа дейін сақталмаса, оларды жарамсыз деп тануға құқылы.

Интерпретация

48-баптың мәтіні, оны қолдануға негіз болатын төтенше жағдайдың қандай екенін нақты анықтамады, сондай-ақ президентке заң шығару, қабылдау немесе басқаша заңдар шығару құқығын тікелей бермеді. Дегенмен, президенттің заң шығаруға қатысты мәлімделген құқығы бар екені айқын көрінді, себебі бап Рейхстагқа қарапайым көпшілік дауыспен төтенше жағдай туралы жарлықты жоюға құқық берді. Мұндай парламенттік құқық, жарлықтың өзінде немесе оның іс-әрекеті арқылы Рейхстагтың конституциялық функциясына кедерес келтіруі мүмкін екенін көрсетеді. 48-бап президентті төтенше жағдай туралы жарлық шығарылған кезде Рейхстагты дереу хабардар етуді талап етті және Рейхстагқа қарапайым көпшілік дауыспен осы жарлықты жоюға құқық берді. Рейхсрат, жоғарғы палата, мүлдем қатыспады. Егер Рейхстаг жарлықты жойса, президент 25-бап бойынша берілген құқығын пайдаланып, Рейхстагты таратып, 60 күн ішінде жаңа сайлаулар тағайындауға құқылы болды.