Кіріспе

Шаңғы спортының физикасы шаңғы тебу кезінде адамға әсер ететін күштерді талдаумен айналысады. Шаңғышының қозғалысы энергияны сақтаудың физикалық заңдарымен және денеге әсер ететін үйкеліс күштерімен анықталады. Мысалы, таудан шаңғымен түсетінде, гравитация күші шаңғышыны жылдамдатып, оның потенциалдық энергиясын кинетикалық энергияға, яғни қозғалыс энергиясына айналдырады. Идеал жағдайда, барлық потенциалдық энергия кинетикалық энергияға өтуі керек; бірақ шындығында, энергияның бір бөлігі үйкеліс салдарынан жылуға айналып жоғалады. Шаңғышыға әсер ететін үйкелістің бір түрі – шаңғы мен қар арасындағы кинетикалық үйкеліс. Үйкеліс күші қозғалыс бағытына қарама-қарсы бағытта әрекет етеді, бұл жылдамдықты төмендетіп, кинетикалық энергияны азайтады. Шаңғының астыңғы жағына май жағу арқылы кинетикалық үйкелісті азайтуға болады, бұл үйкеліс коэффициентін төмендетеді. Қардың сапасы ауа райы мен қардың жылулық тарихына байланысты өзгеретіндіктен, әртүрлі температуралық диапазонға арналған әртүрлі майлар жасалады. Шаңғының пішіні мен құрылыс материалы да шаңғышыға әсер ететін күштерге маңызды әсер етеді. Жұмсақ қарда пайдалануға арналған шаңғылар, дайындалған трассаларда пайдалануға арналған шаңғылардан өте өзгеше. Бұл конструкциялық айырмашылықтарды қардың сапасының өзгешелігімен түсіндіруге болады. Қардың сапасының әртүрлі болуын көрсетейік. 0°C температураның шамасында ауытқу болатын аймақта жаңбыр да, қар да жауып, ылғалды қар немесе жер мұзға айналуы мүмкін. 0°C-тан төмен температурада қар жауғанда, қар жиналып қалыңдайды. Жаңа қар жұмсақ және ұнтақ тәрізді болады, оның құрамында көп мөлшерде ауа болады. Уақыт өте келе қар тығыздалып, төменгі қабаттары жоғарғы қабаттарынан тығыз болады. Шаңғышылар осы ақпаратты тиісті шаңғыны, майды таңдау арқылы немесе үйде қалуды шешіп, шаңғы тебу тәжірибесін жақсарту үшін пайдалана алады. Іздеу-құтқару топтары мен табиғатта саяхат жасайтындар сыртқы ортадағы қауіптерді болдырмау үшін қар туралы біліміне сенеді. Шаңғышыға әсер ететін үйкелістің екінші түрі – қарсылық күші. Бұл әдетте "әуе кедергісі" деп аталады. Қарсылық күші дененің (мысалы, шаңғышының) көлденең қимасының ауданына және оның жылдамдығының квадратына, сондай-ақ дененің қозғалыс жасайтын ортаның (мысалы, ауаның) тығыздығына пропорционал. Жылдамдықпен жүру үшін шаңғышы денесінің көлденең қимасын азайтуға тырысуы керек. Таудан шаңғымен түсетін шаңғышылар, мысалы, иіліп тұру сияқты аэродинамикалық позаны қабылдай алады. Альпілік шаңғы жарысшылары денеге жақын киім киеді. Осы күштерді зерттейтін физика саласы сұйық динамикасы деп аталады.