Кіріспе

Ресейлік ұзақ қашықтықтағы үстінкү дыбыс жылдамдығымен ұшатын стратегиялық бомбалаушы, бұрынғы, өзгермелі емес қанатты бомбалаушы. Туполев Ту-22М (Туполев Ту-22М; НАТО тілінде: Backfire) – 1960 жылдары Туполев конструкторлық бюросы әзірлеген үстінкү дыбыс жылдамдығымен ұшатын, өзгермелі қанатты, ұзақ қашықтықтағы стратегиялық және теңіздік нысаналарды жоюға арналған бомбалаушы. Бір кезде Батыс елдерінің барлау қызметтері осы бомбалаушыны Ту-26 деп атаған. Суық соғыс кезінде Ту-22М Кеңес Әуе Күштері (ВВС) зымыран тасымалдаушы ретінде стратегиялық бомбалауда, ал Кеңес Әскери-теңіз авиациясы (Авиация Военно Морского Флота, АВМФ) ұзақ қашықтықтағы теңіздік кемелерге қарсы күресте қолданылған.

Даму

1962 жылы Туполев Ту-22 ұшағы енгізілгеннен кейін, ұшақтың бомбалаушы ретінде тиімсіз екені анық болды. Ту-22 ұшағының кең ауқымда жұмыс істемейтініне және күтімдегі мәселелерге қоса, оның басқару сипаттамалары қауіпті болып шықты. Оның қону жылдамдығы бұрынғы бомбалаушылардан жоғары болды және қону кезінде құйрығын соғып, жоғары көтерілуге бейімділігі бар еді. Ұшу қиын болды және көру мүмкіндігі нашар болды. 1962 жылы Туполев Ту-22 ұшағын жаңарту жұмыстарын бастады. Алғашқыда бюро жаңартылған конструкцияға өзгермелі қанат пен күшін арттырылған қозғалтқыштарды қосуды жоспарлады. Бұл жоба TsAGI-ның Жуковскийдегі жел тоннелінде сынақтан өтті. T 4 машинасымен салыстырғанда, бұл эволюциялық дизайн болды, сондықтан оның тартымдылығы қарапайымдылығы мен төмен құнында болды. Кеңес үкіметі Ту-22 ұшағы пайдалануға енгізілгеннен кейін жақын арада ауыстыру ұшағын дамытуға рұқсат беру қажеттігіне күмәнмен қарады. Әуе күштері мен Туполев Ту-22 ұшағының операциялық кемшіліктерін жасыру және МКА лоббисінен туындаған сынды болдырмау үшін үкіметпен келіссөздерде бұл жобаны Ту-22 ұшағын жаңарту ретінде көрсетуге келісті. Ұшаққа Tu 22M деген атау берілді, оған OKB коды "Ұшақ 45" және ішкі атау "AM" берілді. Олардың бұл әрекеті сәтті болды, өйткені үкімет 1967 жылғы 28 қарашада жобаны мақұлдады және ұшақтың негізгі қаруын, Х 22 зымырасын әзірлеуді бұйырды. T-4 машинасы алғашқы ұшуын 1972 жылы жасады, бірақ кейіннен жоба тоқтатылды. Өзінің замандастары МиГ-23 және Су-17 жобалары сияқты, өзгермелі қанаттың (немесе "қозғалмалы қанаттың") артықшылықтары тартымды болып көрінді, ол қысқа ұшуға, тиімді круизге және жақсы жоғары жылдамдықты, төмен деңгейлі ұшуға мүмкіндік берді. Нәтижесінде жаңа өзгермелі қанатты ұшақ пайда болды, ол "Самолет-145" ("Аэроплан 145") деп аталды. Ту-22М Ту-22 қару жүйесіне негізделген және оның Х22 зымырасын қолданды. Ту-22М атағы совет әскерилері мен үкіметінің бомбалаушыны пайдалануына рұқсат алу үшін қолданылды. Ту 22М атауын Кеңес Одағы SALT II қару-жарақ бақылау келіссөздері кезінде пайдаланып, бұл Ту 22 ұшағының модификациясы екенін көрсетуге тырысты. Кейбіреулер бұл атаудың әдейі түрде бұрмаланғандығын және Ту-22М-нің өнімділігін жасыруға бағытталғандығын болжады. Басқа деректерде "бұрмалау" бюджетті бекітуді жеңілдету үшін жасалған ішкі әрекет болған деп айтылады. Кейбір деректерге сәйкес, Backfire B/C өндіріс үлгілері Ресейде Tu 26 деп аталған, бірақ бұл көптеген басқалар тарапынан дауланып келді. АҚШ-тың Мемлекеттік және Қорғаныс департаменттері Backfire үшін Tu 22M атауын пайдаланды. Ту 22М-нің барлық модификацияларының өндірісі 497 ұшаққа жетті, оның ішінде өндіріске дейінгі үлгілер де бар. 2007 жылы Ту-22М үшін жаңа радар, NV 45-те жұмыс басталды, ол 2008 жылы Ту-22М-де алғаш рет ұшты, ал 2014-2015 жылдары тағы төрт жөнделген Ту-22М ұшағына NV 45 радарлары орнатылды. Ту 22М3М-ді толық жаңарту туралы келісімге 2014 жылдың қыркүйегінде қол қойылды. Кейін ұшаққа жаңа навигациялық жабдықтар мен ұшуды басқарудың жаңартылған жүйесімен бірге NV 45M радиолокациялық станциясы орнатылды. Жаңа автоматты қорғаныс электронды радарлары орнатылып, ол қазіргі Ту-22М3 ұшағының артқы пулеметін алмастырды. Жаңа авиациялық кешендер Tu 160M2 ұшағымен ортақ пайдалану жоспарланған. Қару-жарақтар базасына жаңа Х-32 зымырасын, қазіргі Х-22 зымырасының күшін арттырылған нұсқасын, субдыбыстық ХСД, гипердыбыстық ХМТ немесе Х-47М2 Кинжал зымырандарын қосу жоспарланған. 2018 жылы Ту 22М3М-ді жеткізу 2021 жылы басталады деп күтілді. 2018 жылы Gefest & T компаниясы Sukhoi Su 24 шабуыл ұшағына арналған авиациялық жүйеге негізделген, жаңа компьютер, жаңа навигациялық жүйе және ұшақтың радары үшін цифрлық өңдеуді қамтитын жеке, қарапайым жаңарту бағдарламасын (SVP 24 22) жүзеге асырды. Бұл жаңарту навигацияның дәлдігін және бомбаларды жеткізуді арттырады деп мәлімдеді. 2009 жылы SVP 24 22 жабдықталған Ту-22М сынақтан өтті, ал бағдарлама өндіріске көшірілді, 2012 жылдан кейін жеткізілді.

Кеңес Одағы

Ту-22М0 ұшағының екі прототипі 1973 жылғы ақпанда Рязань қаласының жанындағы Диагилево әуе базасындағы Ұзақ қашықтықты авиацияның 42-ші жауынгерлік оқу орталығына жеткізілді. Ұшақтар наурыз айында жаттығу ұшуларын бастады. Ұшақтар жеткізілгеннен кейін 20 күн ішінде әуе базасының әуе және жер экипаждары типтік біліктілік алды, бұған олардың бұрынғы Тюполевте, Громов атындағы Ұшу зерттеу институтында және Казань зауытында алған дайындығы көмектесті. Сол жылдың маусым айында ұшақтар совет үкіметінің өкілдеріне көрсетілді, олар танктер мен бронетранспортерлерді жойды. 1981 жылғы маусымда төрт Ту-22М Норвегия теңізінің үстінен ұшып өткен норвегиялық ұшақтармен тоқтатылып, суретке түсірілді. Ту-22М НАТО әуе кемелері тобына қарсы алғашқы шартты шабуылы 1982 жылдың 30 қыркүйегі мен 1 қазаны аралығында болды. Сегіз ұшақ Тынық мұхитындағы АҚШ-тың «Энтерпрайз» және «Мидуэй» әскери-теңіз күштеріне бағытталды. Олар әскери-теңіз күштеріне 120 миль (193 км) жақын келді. Осы оқиға кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштерінің реакциясы Ту-22М тактикасын бақылауға мүмкіндік беру үшін ұсталды деп есептеледі. Бомбалаушы бірнеше рет Жапонияның әуе қорғанысының шекарасын сынауға тырысты. Ту-22М алғаш рет Ауғанстанда қолданылды. 1987 жылдың желтоқсанынан 1988 жылдың қаңтарына дейін ол Ауғанстандағы совет әскерінің операцияларына жұмылдырылды. Полтавадағы 185-ші гвардиялық авиациялық полкінен екі эскадрилья ұшақ Түрікменстанның Мари-2 әуе базасына жіберілді. Үлкен көлемдегі конвенциялық қару-жарақтарды тастауға қабілетті ұшақтар жаудың бекіністерін, базаларын және материалдық қорларын бомбалады. 1988 жылдың қазан айында ұшақтар қайтадан моджахедтерге қарсы қолданылды. 16 Ту-22М3 елден шығып бара жатқан совет әскерін жабу үшін пайдаланылды. Ту-22М совет әскерлеріне қарайтын жолдарды жою, қарсыластың қайта топтасуын болдырмау үшін түнде шабуыл жасау және Иран мен Пәкістаннан келетін көмекші материалдарға шабуыл жасау міндеті алды. Жаңадан келген 30 МиГ-27 ұшақтарымен бірге жұмыс істеп, ұшақтар қоршаудағы Кандагар қаласын босатуға бағытталған миссияларды орындады. Ұшақ соңғы рет 1989 жылғы қаңтарда Саланг өткелінде Ауғанстандағы операциясын жүзеге асырды. Совет әскерлеріндегі қызметі кезінде Ту-22М нашар сапалы өндіріс салдарынан жиі техникалық мәселелерге тап болды. Әсіресе қозғалтқыштар мен ұшақ корпусының қызмет мерзімі қысқа болды. Әскери-әуе күштері бір кезде Туполевті Ту-22М және Ту-160 ұшақтарының жетілмеген жобаларын қызметке асықтырып жібергені үшін соттауға тырысты. Бұл мәселе Tu-22M-ге қызмет көрсету үшін қосалқы бөлшектерді жеткізуге кедергі келтірген мемлекеттік бюрократиямен күшейді. Кейбір ұшақтар алты айға дейін тоқтатылғандықтан, 1991 жылғы тамызда ұшақтың миссияға қабілеттілігі шамамен 30-40% құрады.

Ресей

Кеңес Одағы тараған кезде 370-і Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының қызметінде қалды. Өндіріс 1993 жылы аяқталды. Ресей Федерациясы 1995 жылы Чечнядағы әскери операцияларда Ту-22М3 ұшағын пайдаланды, Грозный маңында соққылар жасады. 2008 жылдың 9 тамызында Ресейдің Ту-22МР барлау ұшағы Грузияның әуе қорғаныс жүйесінің "Бук М1" жер-әуе ракетасымен Оңтүстік Осетияда 5 күндік Ресей-Грузия соғысы кезінде атып түсірілді. Ұшу экипажының бір мүшесі (майор Вячеслав Малков) тұтқындалды, екеуі қаза болды, ал экипаж командирі, подполковник Александр Ковенцов, із-түзсіз жоғалып кетті. 2013 жылдың 29 наурызында халықаралық әуе кеңістігінде ұшқан екі Ту-22М3 бомбалаушысы Швецияға шабуылдаудың имитациясын жасады. Швецияның әуе қорғанысы жауап беруге мүкіндік алмады. 2015 жылдың 24 наурызында екі Ту-22М Балтық теңізінің үстінен дыбыс жылдамдығынан асып өтті. 2015 жылдың 21 мамырында екі Ту-22М халықаралық әуе кеңістігінде Оланд аймағына жақындады. Швеция әуе күштері екі Saab JAS 39 Gripen истребителін жіберді. 2015 жылдың 4 шілдесінде екі Ту-22М шведтік Готланд аралына жақындады, бірақ оның әуе кеңістігін бұзған жоқ, одан кейін швед және басқа да әуе күштері ұшып келді. 2014 жылы ресейлік аэроғарыш сарапшысы Пётр Бутовский Tu-22M-нің жеті эскадрильясының қызметте екенін, олардың әрқайсысында шамамен 10 ұшақ бар екенін және үш әуе базасында орналасқанын болжады: 40-ы Оңтүстік Сібірдегі Белая әуе базасында, 28-і Мәскеудің оңтүстік-батысындағы Шайковка әуе базасында, ал 10-ы бомбалаушыларды даярлайтын орталық ретіндегі Рязаньдегі Дягилево әуе базасында.

Сириядағы азаматтық соғыс

2017 жылдың қаңтар айының соңында алты Ту-22М3 бомбалаушысы Дейр-эз-Зор аймағындағы қаланың джихадистер тарапынан басып алынуын болдырмау мақсатында әуе шабуылдарын жаңартты, ал 2017 жылдың соңында үкіметтік шабуылға қолдау көрсету үшін қайтадан қолданылды. 2016 жылдың 22-31 қаңтарында Tu-22М3 бомбалаушылары Дейр-эз-Зор маңында 42 рет ұшып, әуе шабуылдары жасады деген хабар бар. 2016 жылдың 12 шілдесінде таңертең алты Ту-22М3 бомбалаушы ұшағы Пальмира, Әл-Сухна және Арак аймақтарында шоғырланған шабуылдар жүргізді. 14 шілдеде Ресейдегі әуеайлақтардан ұшып келген алты Ту-22М3 бомбалаушы ұшағы Пальмираның шығысындағы, сондай-ақ Әл-Сухна, Арак және Хомс провинциясындағы Т3 мұнай сорғы станциясындағы жаңадан анықталған ИД нысандарына қуатты соққы берді. 2016 жылдың 21 шілдесінде, 8 тамызында, 11 тамызында және 14 тамызында тағы да рейдтер жүргізілді. 2016 жылдың 16 тамызында бомбалаушылар Сирияда Иранның Хамедан әуе базасын пайдалана отырып, миссияларды орындауды бастады. 2017 жылдың қарашасында алты Ту-22М3 бомбалаушысы Дейр-эз-Зор аймағындағы үкіметтік шабуылға қолдау көрсету үшін әуе шабуылдарын қайтадан бастады. 2021 жылдың мамыр айында үш Ту-22М бомбалаушысы Сириядағы Хмеймим әуе базасына уақытша орналастырылды. Сол жылдың маусым айында Ту-22М бомбалаушылары Ресей Федерациясының Әскери-теңіз және Әуе күштері үшін тағы да Жерорта теңізінің шығыс бөлігіне орналастырылды.

Украинаға шабуыл

2022 жылдың 15 сәуірінде Украина Қорғаныс министрлігі Ресейдің Украинаға басып кіргеннен бері алғаш рет Мариупольдегі нысаналарды жою үшін Ту-22М3 бомбалаушыларын пайдаланғанын мәлімдеді. Бұрын хабарланғандай, FAB-3000M46 еркін түсетін бомбалары Ресейде қайта жандандырылып, қоршаудағы Мариуполь қаласындағы украин әскерлерінің соңғы бекінісі болған «Азовсталь» темір және болат зауытындағы нысаналарды Tu-22М3 бомбалаушыларымен бірге қолданылды. 2022 жылдың 11 мамырында әлеуметтік желілерде Ресей Әуе-ғарыш күштерінің Ту-22М3 бомбалаушысы Украина аумағында екі Х-22 зымырасын ұшырған видео пайда болды. 2022 жылдың 5 желтоқсанында Украина Қарулы күштерінің Диягилево әуе базасына жасаған ұзақ қашықтықтағы шабуылының нәтижесінде РФ-34110 тіркеу нөмірі бар Ресей Әуе-ғарыш күштерінің Ту-22М3 бомбалаушысы зақымдалды. Әлеуметтік желілерде тараған суреттерде қозғалтқыш бөліктері мен тұрақтандырғыштардың артқы жиегі зақымдалған. 2023 жылдың 20 тамызында Ресей үкіметі Новгородтағы әуе базасына дронмен шабуыл жасалғанын растады, ал BBC News кейіннен Солцы әуе базасында өртенген Ту-22М3 ұшағының расталған суреттерін жариялады, оған бір күн бұрын дронмен шабуыл жасалған еді. Украинаның мәліметінше, 2023 жылдың тамызында Олег Бабий басқарған украин барлау бөлімінің операциясы кезінде бір Ту-22М3 ұшағы жойылды, ал екеуі жарамсыз болды. 2023 жылдың 29 желтоқсанындағы Ресейдің Украинаға және басқа да шабуылдары барысында ресейлік күштер Украинаға 300-ге жуық Х-22 зымырасын ұшырды, барлығы да Ту-22М бомбалаушыларымен. Украинаның әскерилері бірде-бір зымыраны атып түсірген жоқ, бірақ Ресейдің МИМ-104 Patriot немесе SAMP/T зымыран батареялары жоқ аймақтарды нысанаға алғандығы айтылады. 2024 жылдың 19 сәуірінде Ресейдің Ту-22М3 ұшағы Ставрополь маңында апатқа ұшырады, бұл оқиға болған кездегі ең жақын украин бақылауындағы аумақтан 450 км қашықтықта болды. Украина бұл ұшақты Украинадан 300 км қашықтықта атып түсірді деп мәлімдеді, өйткені ол жауынгерлік тапсырмадан кейін базаға оралуға тырысқан. Ресей билігі ұшақтың техникалық ақаулықтан Красногвардейский ауданында құлап, бір экипаж мүшесі қаза тапқан, ал екіншісі жоғалып кеткенін мәлімдеді. Бір дереккөз Украинаның Бас барлау басқармасы S-200 зымырасымен атып түсіруді жоспарлап, орындағанын мәлімдеді, Украина 2024 жылдың ақпанында Бериев А-50 ұшағын атып түсіргенде де осы типтегі зымыра қолданған. Бұл расталса, Украинаның әуеде Ту-22М ұшағын алғаш рет атып түсіргені болар еді. Украина 2023 жылдың тамызында Новгород облысындағы әуе базасында дронды пайдаланып бір Ту-22М ұшағын «жойды» деп хабарлады.

Экспорт

Туполев компаниясы 1992 жылдан бері Ту-22М үшін экспорттық клиенттер іздеуде, мүмкін клиенттердің қатарында Иран, Үндістан және Қытай Халық Республикасы болды, бірақ ешқандай сатылым тіркелмеген. Ту-22 бомбалаушысынан өзгеше, Ту-22М аймақтағы АҚШ әскери присутствиесінен қорқатын Таяу Шығыс елдеріне экспортталған жоқ. 1999 жылы Үндістан теңіздік барлау және шабуыл мақсатында төрт Ту-22М ұшағын сатып алуға келісім жасады, олардың 2001 жылы Үндістан Әуе Күштерінің қарулануына түсуі күтілді. Сол кезде ұшақтармен бірге Х-22 қанатты зымырандары жеткізілуі тиіс болған. 2023 жылға дейін Үндістан Әуе Күштерінің оларды пайдаланғанына немесе сатып алғанына ешқандай дәлел жоқ.

Елеулі апаттар мен залалдар

2017 жылдың 16 қыркүйегінде Ту-22М3 ұшағы Шейковка әуе базасындағы ұшу-қону жолағын басып кетті, себебі ұшып шығу әрекеті тоқтатылды. Ұшақтан бас тартылды. Төрт экипаж мүшесінің барлығы да жарақатсыз аман қалды. 2019 жылдың 22 қаңтарында Ту-22М3 ұшағы Ресейдің Мурманск облысындағы Оленегорск қаласының жанындағы Оленья әуе базасына қонуға тырысқанда оқу сапарында құлады. Апатта төрт экипаж мүшесінің үшеуі қаза тапты. 2021 жылдың 23 наурызында Ту-22М3 ұшағының катапульдік жүйесі істен шығып, ұшақ жерде тұрғанда кенеттен іске қосылды. Оқиға салдарынан үш экипаж мүшесі қаза тауып, төртіншісі ауруханаға жатқызылды. Ресей Қорғаныс министрлігінің өкілі "парашют ашуға жеткіліксіз биіктікте болғандықтан, үш экипаж мүшесі қону кезінде қаза тапты" деді. Ұшақ Шейковка әуе базасында қозғалтқышты іске қосу процедурасынан өтіп жатқан еді. 2023 жылдың 19 тамызында Ту-22М3 ұшағы Новгород облысындағы Солцы-2-де жерде тұрғанда 2023 жылғы украиндық қарсы шабуыл кезінде дронмен шабуылдалып жойылды. Әуе базасының спутниктік суреттері ондағы басқа бомбалаушылар эвакуацияланғанын көрсетті, ал жерде түсірілген суреттерде дронмен соққыға ұшыраған ұшақ өртеніп, толығымен қираған күйде болды. 2024 жылдың 19 сәуірінде Ту-22М3 ұшағы Ресейдің Ставрополь облысында құлады. Видеода ұшақтың артқы бөлігінен жалын шығып, ұшақ айналып түскені көрінеді. Украиналық дереккөздер бомбалаушыны жер-әуе зымыранымен атып түсіргенін мәлімдеді, Ту-22М3 ұшағының жоғалуы – қақтығыс кезінде стратегиялық бомбалаушының екінші рет құлауы болды.