Кіріспе

"Мұрын" (Нос) – Николай Гогольдің Санкт-Петербургте тұрған кезінде жазған сатирикалық әңгімесі. Осы кезеңде Гогольдің шығармалары романтикалық бояумен, әсіресе, әзіл-қалжың мен абсурдқа толы болды. Бұл түсінік Гогольдің мұрынды адам анатомиясының ең маңызды бөлігі деп санауымен үйлеседі. Майор Ковалев өзінің сыртқы келбетіне, тазалығына және шеніне ерекше мән береді. Оның мінез-құлқы сыртқы түріне, иіс тазалығы мен гигиенаға баса назар аударатын батыс мәдениетінің ықпалын көрсетеді. Ұлы Петрдің шендік тізімін енгізуі арқасында халықтың үлкен бір бөлігі еңбек ету арқылы әлеуметтік жағдайынан көтерілу мүмкіндігіне ие болды. Мәртебеге құмар қоғамда адамдар әрқашан жақсы көрінуге тырысып, сыртқы түріне басымдық беруі керек еді. Майор Ковалев өзінің мұрынын өзінен жоғары шенді адамның киімін киген күйде көргенде, ұялып, оған жақындаса алмайды. Мұндай күлкілі жағдайдың өзінде де майор Ковалевтің санасына кемсінушілік пен қызғаныш сезімі орын алады. Шаштараз мұрынның иесін көріп білуге асығады. Бірақ мұрын дәрігер кейпіне кіріп, Ковалевтен қашып құтылады. Мұрынның түрленуі Гогольдің Петербурғында сыртқы көрініс адамның ішкі болмысынан гөрі бағалырақ екенін көрсетеді. Майор Ковалев – өзінен жоғары шенді адамдай әрекет ететін маңызды емес шенеунік. Ол әйелдерді жезөкше деп атайды және оларды өз пәтеріне шақырады. Оның өмірдегі басты мақсаты – шендік тізімде жоғарылау және лайықты үйлену, бірақ мұрны болмаса, ол екеуін де іске асыра алмайды.

Табиғаттан тыс

Бұл оқиғада мистикалық элементтер де маңызды рөл атқарады. Мұрынның мөлшері сюжетті дамыту үшін қажеттілікке қарай өзгеріп отырады. Өзі сенімсіз баяндаушы атап өткендей, оқиғаның "көп бөлігі қисынсыздыққа толы", ал оқиғаның алғашқы нұсқасы Ковалев оянып, бұл оқиғаның түс екенін түсінуімен аяқталған. Майор Ковалев – көптеген үйлесімсіздіктер мен қайшылықтарға толы тұлға. Гоголь мұны "басты кейіпкердің бөлінген жеке басын" көрсету үшін пайдаланады. Ковалевтің өзін қабылдауы мен сыртқы әлемнің оны қабылдауы арасында зор тепесіздік бар. Ол өзінің ішкі әлеміне емес, барлық күш-жігерін сыртқы бейнесін сақтауға жұмсайды. "Коллегиялық кеңесшінің жеке және қоғамдық жақтары дерлік ешқандай байланысқа ие емес сияқты." Санкт-Петербург тұрғынының осы бейнесі Гогольдің қалаға келген жаңа адам ретіндегі және қаланың әлеуметтік құрылымын сырттан бағалайтын көзқарасын көрсетеді.

Символизм

Ресейде мұрынға қатысты түрлі мақалдар бар, мысалы, "жарып тастау" (әлдекім тым көп білгісі келсе), "көтерілу" (егер өзіңді жоғары бағаласаң) немесе "ілініп қалу" (жеңіліс пен сәтсіздіктің айқын белгісі). 19-ғасырға қарай орыс прозасында мұрын туралы кең көлемді әдебиет пайда болды. Сынаушы В.В. Виноградов мұрынның адам тұлғасының символы ғана емес, сонымен қатар әдебиеттегі комедия мен қайғының көзі екенін айтады. Ол мұрынын жоғалтқаннан кейін, әлемге деген көзқарасы толығымен өзгереді. Мұрны – оның өзінің мақтанышының көзі, ол арқасында басқаларды кемсіте алады. Мұрынның жоғалуы – оның жеке басын жоғалтуымен тең. Оның өзіндік ерекшелігі көбінесе сыртқы келбетімен анықталады, сондықтан сыртқы келбетін жоғалту оны зор күйретуге ұшыратады.

Нысан және қабылдау

Әдеби тақырып ретінде мұрынды орыс авторлары Лоуренс Стерннің «Тристрам Шэнди» романының 1807 жылы аяқталған аудармасынан бері зерттеген, онда мұрын тақырыбы егжей-тегжейлі қарастырылған, әсіресе «Славенбергиус ертегісінде». 1820-1830 жылдардағы орыс әдебиетінде өздігінен жүгіріп, жоғалып, қайта оралатын, тіпті нанға пісірілген мұрындар мен бас та кездеседі (Гогольдің әңгімесінің 1-бөлігіндегідей). Бұл туындылардың арасында Гогольдің туындысы ең танымал, себебі ол әлеуметтік сатира ғана емес, сонымен қатар барлық жасқа арналған комедиялық әңгіме ұсынады. «Орыс әдебиетінің тарихы» еңбегінде сыншы Д.С. Мирский былай деп жазады: «Бұл – таза ойын, тіпті ақылға сыймас нәрсе. Онда Гоголь ешнәрседен үлкен көркемдік туынды жасау арқылы өте керемет қабілетін көрсетеді». Жарық көргеннен бері «Бұрын» өзінің абсурдты сюжетімен және әлеуметтік сатирасымен сыншыларды қызықтырып келеді. 1963 жылы Александр Алексеев пен Клэр Паркер пинскрин анимациясын қолданып, осы туындыны бейімдеді. 1966 жылы Мордикай Герштейн режиссерлік еткен және Бротер Теодор баяндаған тағы бір қысқаметражды анимациялық фильмде оқиға Питтсбургке көшіріліп, кейіпкерлердің аттары өзгертілді (шашқырдың аты «Теодор Шнайдер», ал мұрынын жоғалтқан адамның аты «Натан Наспигель»). Ролан Быков 1977 жылы оқиға негізінде телефильм түсірді. Андрей Амальриктің «Мұрын! Мұрын? Жоқ, жоқ!» атты пьесасында, Гогольдің әңгімесі сияқты, Санкт-Петербургте мұрынын іздеп жүрген майор Ковалев бейнеленген. Амальриктің пьесасындағы Ковалев марксистік тоталитарлық қоғамда өмір сүреді және өзінің орта таптық мәртебесіне ерекше мән береді. Грэмми сыйлығын жеңіп алған Джейсон мен Кристоф Бек ағайындылары 1990 жылы Монреаль мен Нью-Хейвенде қойылған «Полтон Уорттың мұрны» атты музыкалық туынды жазды. Бұл оқиғаға негізделген радиоға арналған пьесаны британдық автор Аванти Кумар жазды және 1995 жылы Ирландияда RTÉ бірінші рет қойып, эфирге шығарды. 2002 жылдың сәуір айында BBC Radio 4 комедиялық сериясы «Үш Иван, екі тәте және пальто» Стивен Мурдың қатысуымен оқиғаны бейімдеді. 2007 жылы Ада Миля мен Богдан Бурлачиану оқиға негізінде румын тілінде альбом шығарды. Том Свифт жазған және 2008 жылы The Performance Corporation қойған пьеса қысқа әңгімеге негізделген. Fat Git Theatre Company 2011 жылы қысқа әңгіменің өзіндік бейімделуін орындады. WMSE (91.7 FM Milwaukee, WI) 2011 жылы Висконсин гибридтік театрының (Radio WHT) бейімделуін эфирге шығарды. Мәскеудегі Эротикалық өнер мұражайы 2012 жылғы президент сайлауына орай Владимир Путиннің жыныс мүшелерін жоғалтуы туралы бейімделуді ұсынды. Гогольдің туындыларының Ресейде және одан тыс жерлерде танымалдылығына байланысты, оның шығармаларына арналған көптеген мәдени ескерткіштер, соның ішінде «Бұрын» туды. Малаялам тіліндегі аудио кітаптың аудармасы 2017 жылы Kathacafe баспасында жарық көрді. 2020 жылдың қаңтар айында Андрей Хржановский қысқа әңгіменің ресми бейімделуін «Бұрын немесе Мавериктердің заговоры» атты анимациялық фильм ретінде шығарды.