Кіріспе

Айслебен – Германияның Саксония-Анхальт жеріндегі қала. Ол ықпалды дінтанушы Мартин Лютердің туған жері және оның қайтыс болған орны ретінде әйгілі; осы себепті оның ресми атауы Лютерштадт Айслебен. Алғаш рет 10 ғасырдың соңында айтылған Айслебен, ескі қала Алштадт пен жаңа қала Нойштадтқа бөлінген. Нойштадт 14 ғасырда Айслебен кеншілері үшін салынған. 2020 жылғы мәлімет бойынша, Айслебенде 22 668 адам тұрады. Қала Халле–Кассель теміржолының бойында жатыр.

Тарих

Айслебен алғаш рет 997 жылы Islebia деп аталатын сауда орталығы ретінде, ал 1180 жылы қала ретінде танылды. Мансфельд графтары бұл аймақты 18 ғасырға дейін басқарды. Протестанттық реформация кезінде Мансфельд Вордерорт (1477–1540) графы Хойер VI католиктік дініне берік болды, бірақ отбасының Миттельорт және Хинтерорт тармақтары Мартин Лютерді қолдады. Отыз жылдық соғыстан шамамен бір ғасыр бұрын болған неміс шаруаларының соғысы аймақты қиратты. Мансфельд-Хинтерорт графы Альберт VII (1480–1560) 1530 жылы протестанттық Аугсбург конфессиясына қол қойып, протестант княздарының қорғаныс одағы – Шмалькальдикалық лигаға қосылды. Бұл лига ақыр соңында Саксония үшін Шмалькальдикалық соғыста император Карл V-тің әскеріне жеңіліп қалды, бірақ Киелі Рим империясының ішінде лютерандық дін ресми түрде мойындалды, соның арқасында княздар өз жерлеріндегі ресми дінді өздері анықтай алды. 1555 жылы Аугсбург бейбіт шартынан кейін Мансфельд графесі, Агнес фон Мансфилд Айслебен, шығыстағы Геррехайм аббаттығының протестант канонистесі, Кельн архиепископы Гебхард Трухесс фон Вальдбургті кальвинизмге көндірді. Олардың некесі және оның өзінің биліктерінде діни теңдік жариялағаны діни соғыстың тағы бір кезеңіне, Кёльн соғысына әкеп соқты. Жұбайлар Герхард 1588 жылы өз талаптарынан бас тартқанға дейін Германияның әртүрлі мемлекеттері арқылы көп рет қашып жүрді. Ол өзінің сайлауын династияға айналдыра алмады. Ол 1601 жылы Страсбургте қайтыс болып, сонда жерленді. Оның әйелі монастырға орала алмады, сондықтан Вюртемберг герцогтары оған қорғаныс берді. Ол 1601 жылы қайтыс болып, Миттельорт тармағын тоқтатты. 1574 жылы аман қалған Мансфельд графтары Ханс Хойер, Ханс Георг, Ханс Альбрехт және Бруно Саксонияның сайлаушысымен отбасының үлкен қарыздарын өтеу туралы келісім жасады, бірақ 1579 жылға қарай кейбір мүліктерінен айырылды. Хинтерорт тармақтары 1666 жылы жойылды, бірақ Мансфельд Вордерорт желісі 1780 жылға дейін сақталды, содан кейін ол да тоқтатылды және Айслебен тікелей Саксония сайлауының билігіне көшті. Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін Вена конгресі Айслебенді Пруссия корольдігіне берді, ол Магдебург герцогтығын ұзақ уақыттан бері иеленген Велфтер үйімен одақтас болды, ал 1680 жылы секуляризациядан кейін Бранденбург сайлаушысы басқарды.

20 ғасыр

Пруссияның Саксония провинциясы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Пруссияның еркін штатының құрамына кірді. 1921 жылы наурыз айындағы шайқастар осы аймақта болды. 1927 жылғы 6 маусымда американдық авиатор Кларенс Д. Чемберлин Айслебеннің сыртындағы бидай даласына қонды, осымен алғашқы трансатлантикалық жолаушылар рейсін аяқтады (жолаушысы Чарльз Альберт Левин болды) және екі апта бұрын Парижде орнатылған Чарльз Линдбергтің қашықтық рекордын жаңартты. 1947 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Айслебен Германия Демократиялық Республикасының (ГДР) құрамындағы жаңа Саксония-Анхальт штатының бөлігіне айналды. 1952 жылғы әкімшілік реформасы кезінде ол Халле округінің құрамына енді. 1990 жылы Германияның бірігуінен кейін ол қайта құрылған Саксония-Анхальт штатының құрамына кірді. Айслебен бұрынғы Мансфелдер Ланд ауданының және бұрынғы Verwaltungsgemeinschaft ("ұжымдық муниципалитет") Лютерштадт Айслебеннің орталығы болды.

21 ғасыр

2004 және 2010 жылдар аралығында Эйслебен қаласы 10 бұрынғы муниципалитетті қосып алды: 2004 жылы Волкстедт, 2005 жылы Ротенширмбах және Вольфероде, 2006 жылы Поллебен және Унтерриссдорф, 2009 жылы Бишофроде, Остерхаузен және Шмальзероде, 2010 жылы Бургсдорф және Хеддерслебен.

Жартысы

1229 жылы Мансфилд графы өздерінің қамалының жерінде әйелдер монастырын (нұннерия) құрды, содан кейін 1258 жылы Эйслебен қаласының жанында Хельфтада тағы бір монастыр салды. Бенедиктиндер немесе цистерциандар басқаруымен басқарылған Хельфта, әсіресе Гаккеборн Гертрудасы, Ұлы Гертруда және Магдебург Мехтильдасы сияқты күшті және мистикалық әйелдер басшыларымен (абыстастарымен) танымал болды. Бірақ 1342 жылы Брансвик герцогы Альбрехт монастырды қиратты. Келесі жылы қайта салынған ол кейде «неміс монастырларының тәжі» деп аталды. 1524 жылы, Мартин Лютермен байланысты діни соғыстар кезінде жабылды, бірақ 1542 жылға дейін шағын көлемде қайта ашылды, содан кейін діни уақыттан шығарылып, жергілікті шаруалардың басқаруына берілді. 1712 жылы ол Пруссия мемлекетіне қарасты шаруашылыққа айналды, ал ғимараттар тиісінше қайта пайдаланылды. 1950 жылы Германия Демократиялық Республикасы оны жеміс бағына айналдырды. 1994 жылы Германияның қайта біріккеннен кейін Магдебург католик епархиясы бүкіл әлемнен жиналған қайырымдылықтардың есебінен бұл жерді сатып алып, жақын арада қалпына келтіру жұмыстарын бастады. Бавариядағы Селигенталь монастырынан келген цистерциандық әйелдер 1999 жылдан бастап монастырға көшіп келді. 2006 жылдан бері Хельфта Еуропаның маңызды мәдени маршрутының – Романдық жолдың оңтүстік бөлігінде орналасқан.

Мартин Лютер

Протестант реформаторы Мартин Лютер 1483 жылғы 10 қарашада Айслебен қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Ханс Лютер, Айслебендегі көптеген адамдар сияқты, кенішіде жұмыс істеді. Лютердің отбасы ол бір жасқа толғанда Мансфельдке көшіп келді, ал өмірінің көп бөлігін Виттенбергте өткізді. Кездейсоқ сияқты, Лютер соңғы уағызын Айслебенде айтты және 1546 жылы сол жерде қайтыс болды. Айслебен 1689 жылдан бастап Лютердің естеліктерін сақтау үшін шаралар қабылдады және "мұра туризмін" дамытты. Дания ақыны Ханс Кристиан Андерсен 1831 жылы Лютермен байланысты зерттеу үшін, сондай-ақ Саксония және Гарц тауларына саяхат жасау кезінде Айслебенге келді. 1997 жылы Мартин Лютердің "Туған үйі" мен "Қайтыс болған үйі" Виттенбергтегі Лютер орындарымен бірге, оның діни және саяси реформаларының әлемдік әсерін куәландырғаны үшін ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілді. Сонымен қатар, Лютер Айслебендегі Санкт-Петр және Пауыл шіркеуінде крещениеден өтті (түпнұсқалы шүкіршік сақталған) және Санкт-Андреас шіркеуінде соңғы уағыздарын оқыды, екеуі де қазірге дейін пайдаланылуда.