Иоганн Тетцель: Индульгенция сатушы және Реформацияға ықпал еткен дін қызметкері

Кіріспе

Неміс доминикандық монах және индульгенция сатушы (шамамен 1465–1519)

Иоганн Тетцель (шамамен 1465 – 11 тамыз 1519) – неміс доминикандық монах және уағыздаушы. Ол Польша мен Саксонияның инквизиторы болып тағайындалды, кейін Германиядағы индульгенция жөніндегі бас комиссар болды. Тетцель католик шіркеуі атынан ақшаға индульгенция беруімен белгілі болды. Индульгенция – күнәсі кешірілген күнә үшін уақытша жазадан босату. Бұл Мартин Лютердің 95 тезисін жазуына зор ықпал етті. Тетцель сатқан индульгенциялардың басты мақсаты – Римдегі жаңа Әулие Петр базиликасын қаржыландыру және салуға көмектесу болды.

Өмір

Тетцель Саксонияның Пирна қаласында дүниеге келді. Лейпциг университетінде теология мен философияны оқыды. 1489 жылы доминикандықтар қатарына қосылып, уағыз айтуда жетістікке жетті және 1502 жылы кардинал Джованни де Медичи, кейіннен папа Лео X, оған өмір бойына юбилейлік индульгенцияны уағыздауды тапсырды. 1509 жылы ол Польшаның инквизиторы болып тағайындалды, ал 1517 жылдың қаңтар айында Магдебург және Гальберштадт епархияларында архиепископ Альбрехт фон Бранденбургтің индульгенция комиссары болды. 1517 жылы Франкфурт-на-Одер университетінде қасиетті теология бойынша лицензиат, ал 1518 жылы екі диспутте Мартин Лютерге қарсы индульгенция доктринасын қорғап, қасиетті теология докторы дәрежесін алды. Оның әлі жасалмаған күнәлар үшін толық кешірімді сатқаны туралы айыптама үлкен дау тудырды. Тетцель жинаған ақшаның барлығы Санкт-Петр базиликасының қайта құрылысына жұмсалды деп есептелді, бірақ ақшаның жартысы Майнц архиепископы, Бранденбург кардиналы Альбертке (Тетцель оның өкілеттігімен жұмыс істеді) архиепископтыққа тағайындалуына байланысты туған қарыздарды өтеу үшін берілді. Лютер оған қарсы ашық уағыз айта бастады және оның әрекеттерінің нәтижесінде жазған әйгілі Тоқсан бес тезисіне шабыттанды, онда ол былай деді: «Ақша сандыққа түскенде, жандар тазару орнынан ұшып кетеді» деп айтқан адамдар тек адамның ілімін уағыздайды. 28. Ақша сандыққа түскенде ашкөздік пен құмарлықтың артуы сөзсіз, бірақ шіркеу араласса, нәтиже тек Құдайдың қолында». Тетцель де адалсыздық үшін айыпталып (бірақ кейін кешірілді). Карл фон Мильтиц өзін көптеген алаяқтықтар мен жемқорлықтар жасады деп айыптағанда, ол рухы құлап, денсаулығы нашарлап, Лейпцигтегі доминикандық монастыріна шегінді. Кейін Мильтицтің беделі түсіріліп, оның мәлімдемелері тарихи маңызын жойды. Тетцель 1519 жылы Лейпцигте қайтыс болды. Өлген кезде Тетцельдің беделі төмендеп, халық одан жиренді. Лютер Тетцельдің өлім аузында жатқанын естігенде, оған көңіл көтеру үшін хат жазып, «қапаланба, себебі бұл мәселе сенің есеңнен басталған жоқ, ал баланың әкесі мүлдем басқа» деді. Ол қайтыс болғаннан кейін, оған құрметпен жер беріліп, Лейпцигтегі доминикан шіркеуінің басты құрбандық алтарінің алдына қойылды.

Tetzel was born in Pirna, Saxony, and studied theology and philosophy at Leipzig University. He entered the Dominican order in 1489, achieved some success as a preacher, and was in 1502 commissioned by Cardinal Giovanni de' Medici, later Pope Leo X, to preach the Jubilee indulgence, which he did throughout his life. In 1509 he was made an inquisitor of Poland and, in January 1517 was made commissioner of indulgences for Archbishop Albrecht von Brandenburg in the dioceses of Magdeburg and Halberstadt. He acquired the degree of Licentiate of Sacred Theology in the University of Frankfurt an der Oder in 1517, and then of Doctor of Sacred Theology in 1518, by defending in two disputations, the doctrine of indulgences against Martin Luther. The accusation that he had sold full forgiveness for sins not yet committed caused a great scandal. It was believed that all of the money that Tetzel raised was for the ongoing reconstruction of St. Peter's Basilica, although half the money went to the Archbishop of Mainz, Cardinal Albert of Brandenburg (under whose authority Tetzel was operating), to pay off the debts incurred in securing Albert's appointment to the archbishopric. Luther began to preach openly against him and was inspired to write his famous Ninety five Theses in part due to Tetzel's actions, in which he states,27. They preach only human doctrines who say that as soon as the money clinks into the money chest, the soul flies out of purgatory. 28. It is certain that when money clinks in the money chest, greed and avarice can be increased; but when the church intercedes, the result is in the hands of God alone. Tetzel was also condemned (though later pardoned) for immorality. When he discovered that Karl von Miltitz had accused him of perpetrating numerous frauds and embezzlements, he withdrew, broken in spirit, wrecked in health, into the Dominican monastery in Leipzig. Miltitz was later discredited to the point where his claims carry no historical weight. Tetzel died in Leipzig in 1519. At the time of his death, Tetzel had fallen into disrepute and was shunned by the public. When Luther heard that Tetzel was mortally ill and on his deathbed, he wrote to comfort him and bade him "not to be troubled, for the matter did not begin on his account, but the child had quite a different father." After his death, he was given an honorable burial and interred before the high altar of the Dominican Church in Leipzig.

Лютердің әсері

Лютердің айтуынша, Тетцель Лейпцигте бір ақсүйектен көп ақша алған, ол ақсүйек одан болашақта жасалатын күнәсі үшін кешірім қағазы сұраған. Тетцель оған жауап беріп, төлеуді дереу жасау керектігін айтқан. Ақсүйек солай істеп, Тетцельден қағаз бен мөр алған. Бірақ Тетцель Лейпцигтен шыққан соң, ақсүйек оған жол үстінде шабуыл жасап, жақсылап сабап, қолы бос күйі Лейпцигке қайтарған, сонда оның ойында болашақтағы күнә болған екен. Герцог Георг бастапқыда оқиғаға қатты ашуланған, бірақ түгел жайды естіген соң, ақсүйекке ешқандай жаза бермеген. Лютер сондай-ақ Тетцельдің Халледе Құдай ана Марияны зорлаған адамның күнәсін кешіруге болатынын айтқандығын мәлімдеген. Алайда Тетцель Халледегі әкімшілік және діни билік өкілдерінен жазбаша куәліктер алған, олар Тетцельдің мұндай сөз айтпағанына ант берген.