Кіріспе

Неміс лютеран реформаторы және теологы (1497–1560)

Филипп Меланхтон (туған Филипп Шварцердт; 16 ақпан 1497 – 19 сәуір 1560) – неміс лютеран реформаторы, Мартин Лютермен тығыз байланыста жұмыс істеген, протестанттық реформацияның алғашқы жүйелі теологы, лютеран реформациясының зиялы көшбасшысы және білім беру жүйелерін әзірлеуде зор ықпал еткен тұлға. Ол Лютер мен Джон Кальвинмен бірге реформатор, теолог және протестантизмнің қалыптасуына үлкен үлес қосқан адам ретінде танылады.

Ерте өмір және білім

Ол 1497 жылғы 16 ақпанда Бреттен қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Георг Шварцердт (1459–1508) Рейн графтығының Филиппіне қару жасаушы болды. Оның анасы Барбара Ройтер (1476/77–1529) болды. Бреттен 1689 жылы Пфальц мұрагерлігі соғысы кезінде француз әскерлерімен өртелді. Қаланың Меланхтонхаусы 1897 жылы оның орнында салынды. 1507 жылы ол Пфорцхаймдағы латын мектебіне жіберілді, онда ректор, Вимпфендік Георг Зимлер, оны латын және грек ақындарымен, сондай-ақ Аристотельмен таныстырды. Ол өзінің үлкен ағасы Иоганн Реухлиннің ықпалына түсті, ол Филиппке сол кездегі гуманистер арасында кең таралған дәстүрді ұстануды және өзінің тегін "Шварцердт" (сөзбе-сөз "қара жер") дегеннен грек тіліндегі баламасы "Меланхтон" (Μελάγχθων) деп өзгертуге кеңес берді. 1508 жылы Филипп 11 жаста болғанда, оның әкесі (27 қазанда қайтыс болды) мен атасы (17 қазанда қайтыс болды) бір-бірінен он бір күн ішінде дүние салды. Ол және оның бір бауыры Пфорцхаймға анасының әжесі, Реухлиннің қарындасы Элизабет Ройтермен бірге тұруға әкелінді. Келесі жылы ол Гейдельберг университетіне түсті, онда философия, риторика, астрономия және астрологияны оқыды және грек ойларының білгірі ретінде танылды. 1512 жылы жас болғандықтан магистр дәрежесін алудан бас тартқан ол Тюбингенге барып, гуманистік зерттеулерін жалғастырды, сонымен қатар құқықтану, математика және медицина саласында жұмыс істеді. Сол жерде ол Иоганнес Штёффлерден астрологияның техникалық аспектілерін үйренді. 1516 жылы магистр дәрежесін алғаннан кейін ол теологияны оқуға кірісті. Реухлин, Эразм және басқалардың ықпалымен ол нағыз христиан діні университеттерде оқытылатын теологиядан өзгеше екеніне көз жеткізді. Ол contubernium-да тәубеші (repentant) болып, жас ғалымдарға сабақ берді. Ол сондай-ақ оратория, Вергилий және Ливий туралы лекциялар оқыды. Оның алғашқы жариялымдарының ішінде Якоб Уимпфеллинг (шамамен 1511 ж.) редакциялаған жинақтағы бірнеше өлеңдер, Реухлиннің Epistolae clarorum virorum (1514) кіріспесі, Теренцийдің (1516) басылымы және грек грамматикасы кітабы (1518) бар.

Виттенбергтегі профессор

Реформатор ретінде танылған ол Тюбингенде қарсылыққа ұшырады. Ол өзінің атасының ұсынысы бойынша Мартин Лютерден Виттенберг университетіне шақырылды және 1518 жылы 21 жасында грек тілінің профессоры болды. Ол Жазбаларды, әсіресе Пауылдың кітаптарын және евангелистік ілімдерді зерттеді. Ол Лейпцигтегі (1519) диспутқа (пікірсайысқа) көрермен ретінде қатысты, бірақ өз ойларымен араласты. Иоганн Эк оның көзқарастарына қарсы шыққаннан кейін, ол "Дефенсио контра Йоханнем Эккьюм" (Виттенберг, 1519) атты еңбегінде Жазбалардың құқығына сүйене отырып, жауап берді. Матай Евангелиясы және Римдіктерге жолданған хаттар бойынша лекциялар өткізгеннен кейін, Пауыл ілімін зерттеумен бірге оған теология бакалавры дәрежесі берілді және теология факультетіне ауыстырылды. 1520 жылдың 25 қарашасында Виттенберг қаласының мэрінің қызы Катарина Краппқа (1497–1557) үйленді. Олардың төрт баласы болды: Анна, Филипп, Георг және Магдалена.

Теологиялық даулар

1521 жылдың басында Меланктон өзінің "Didymi Faventini versus Thomam Placentinum pro M. Luthero oratio" (Виттенберг, н. д.) деген еңбегінде Лютерді қорғады. Ол Лютердің тек Рим папасының және шіркеудің Киелі кітапқа қайшы келетін әрекеттеріне қарсы болғанын айтты. Бірақ Лютер Вартабург қамалында болмағанда, Цвиккау пайғамбарларының қозғаған аласапыраны кезінде Меланктон тартынды. Меланктонның "Loci communes rerum theologicarum seu hypotyposes theologicae" (Виттенберг және Базель, 1521) еңбегінің жарық көргені Реформация үшін маңызды болды. Меланктон Пауылдың Римдіктерге жолдаған хатының "негізгі ойларын" талқылап, осы арқылы христиандық діннің жаңа түсінігін ұсынды; онда Құдайға сенім жақсы амалдардан артық тұрады. "Loci communes" лютерандық ғылыми дәстүрдің қалыптасуына септігін тигізді, ал кейінгі теологтар – Мартин Кемниц, Матиас Хаффенреффер және Леонард Гуттер оны одан әрі дамытты. Меланктон классикалық әдебиет бойынша лекцияларын жалғастырды. 1524 жылы туған жеріне сапар барысында ол Рим папасының өкілі, кардинал Лоренцо Кампеджиомен кездесті, ол оны Лютердің ісінен айнытыруға тырысты. "Унтеррихт дер Визитаторн ан ди Пфархерн им Курфюрстентум зу Саксен" (1528) еңбегінде Меланктон құтқарылу туралы евангелиялық ілімді, сондай-ақ шіркеулер мен мектептерге арналған ережелерді ұсынды. 1529 жылы Меланктон сайлаушымен бірге Шпейердегі мәжіліске қатысты. Оның Киелі Рим империясын Реформацияны мойындауға көндіру үміті ақталмады. Ол бұрын Швейцариялықтарға жақсы қарым-қатынас көрсеткенімен, кейіннен одан бас тартып, Хульдрих Цвинглидің Иеміздің соңғы тоқпаны туралы ілімін "зияратсыз догма" деп атады.

Аугсбургтің конфессиясы

Қазіргі кезде Аугсбургтік мойындама деп танылатын бұл құжат 1530 жылы Аугсбург диетасында ұсынылды және протестанттық реформацияның ең маңызды құжаты болып саналды. Мойындама Лютердің Марбург және Швабах баптарына негізделгенімен, негізінен Меланктонның еңбегі болды; екі реформатордың біртұтас доктриналық мәлімдемесі ретінде қарастырылса да, Лютер оның келісімшіл тонға қанағаттанбағанын жасырмады. Шындығында, кейбіреулер Меланктонның диетадағы мінез-құлқы оның жақтаған принципіне сай келмейтінін сынады, оның ісінің рас екеніне сенімді болған Меланктонның логикалық түрде мықтырақ және қадірлі ұстаным танытуы керек еді деген пікірді білдірді. Басқалары оның саяси көшбасшы болуға тырыспағанын, мұндай рөлге қажетті энергия мен шешім қабылдау қабілетінің жетіспегенін және жай ғана адам табиғатын дұрыс бағалай алмағанын айтты. Меланктон Лютердің диетаға қатысуына тыйым салынғандықтан, оның өкілі ретінде қатысты. Карл V Осман империясымен болатын соғысқа қарсы діни топтарды біріктіру мақсатымен Аугсбург диетасын шақырды. Алайда, барлық күш-жігер мен келісімге келу әрекеттеріне қарамастан, католиктер мен лютерандар арасында келісімге келу мүмкін болмады. Мойындама талқыланғаннан және ресми жауап алынғаннан кейін, Аугсбургтік мойындамаға қарсы паптық жауап жасалды. Меланктон оған жауап ретінде Аугсбургтік мойындаманың Апологиясын жазды. Содан кейін Меланктон академиялық және әдеби еңбегімен айналысып, салыстырмалы тыныштыққа енді. Оның осы кезеңдегі ең маңызды теологиялық еңбегі – «Римдіктерге Пауылдың хаты» (Виттенберг, 1532) атты Commentarii еңбегі болды. Бұл еңбек «ақталу» дегеніміздің «әділ деп есептелуі» дегенді білдіретінін енгізгенімен ерекшеленді, ал Апология «әділ етілу» және «әділ деп есептелуі» мағыналарын қатар қойған болатын. Меланктонның артықшылығының артуы Тюбингенге (1534 жылдың қыркүйегінде), Францияға және Англияға құрметті шақыруларға мүмкіндік берді, бірақ ол сайлаушының пікірін ескергендіктен олардан бас тартты. 1540 жылы ол «Вариата» деп аталатын қайта қарастырылған басылымды жариялады, оған Иоанн Кальвин де қол қойды. Басты айырмашылық – Иеміздің соңғы тоқпағындағы транссубстанциацияға қатысты ұстанымда. Көптеген лютеран шіркеулері «Вариатаға» қарағанда «өзгертілмеген Аугсбургтік мойындамаға» сүйенетінін нақтылайды.

1530 жылдардағы даулар

1531 жылы басталған Иеміздің соңғы тоқпаны туралы пікірталасқа Меланктон маңызды рөл атқарды. Ол Буцердің Виттенберг келісімін мақұлдады және 1534 жылы Кассельде Буцермен осы мәселені талқылады. Ол бұл мәселеде келісімге қол жеткізу үшін жұмыс істеді, себебі оның әкелер туралы зерттеулері және Иоганн Оэколампадиуспен болған диалогы (1530) оны Лютердің ілімінің дұрыстығына күдік тудырды. Цвинглидің өлімі және саяси жағдайдың өзгеруі оның бірігуге қатысты бұрынғы ұстанымын өзгертті. Буцер Лютер сияқты Иеміздің соңғы тоқпанында Мәсіхтің нағыз денесі тістермен шайналады деп сенбеді, бірақ нан мен шараптың нышандары арқылы дене мен қанның ұсынылуын мойындады. Меланктон Лютердің жақтасымен Буцердің көзқарастарын талқылады, бірақ Лютер бұл дауды жасыруға келіспеді. Меланктонның Лютермен қарым-қатынасы оның делдалдық жұмысынан өзгере қоймады, бірақ бір кезде Лютер Меланктонның «Цвинглидің пікіріне жақын» екеніне күмәнданды. 1536 жылы Тюбингенде болғанда Меланктонды Нимек қаласының уағызшысы Кордатус қатты сынады, себебі ол құтқарылу үшін амал-жолдың қажет екенін үйреткен. «Лоци» (1535) еңбегінің екінші басылымында ол бұрынғы қатаң детерминизм ілімінен бас тартып, оның орнына Синергизм деп атаған ілімді үйретті. Ол Кордатусқа жолданған хатында бұл мәселеде олардың ортақ ілімдерінен ешқашан бас тартпағанын және 1537 жылғы Антиномиялық дауда Меланктон Лютермен келіскенін мәлімдеп, оның сынаған сөздерін жоққа шығарды.

1540 жылдардағы даулар

Меланхтон "Интерьерлер" мен "Адияфора" (1547) мәселелеріне байланысты дау-жанжалдарға тап болды. Ол императордың енгізбеге тырысқан Аугсбург уақытша шарасын қабылдамады. Лейпциг келіссөздері барысында ол келіспеушілік тудырған ұсыныстар жасады. Католиктердің әртүрлі дәстүрлеріне келісім білдіру арқылы Меланхтон, егер Иса орнатқан таза доктрина мен қасиеттік істер өзгермесе, олардың адиафора екенін санайтын. Бірақ, осы секілді жағдайларда жасалған ұсыныстар евангелистік нанымды жоққа шығару болып есептелуі керек деген пікірді ол ескермеді. Кейін Меланхтон өз іс-әрекеттеріне өкінді. Лютер қайтыс болғаннан кейін көптеген адамдар үшін ол "неміс реформациясының теологиялық жетекшісі" атанды, алайда Маттиас Флаций басқаратын Гнезио-лютерандар оны және оның ізбасарларын діннен тайып, ерестік жасады деп айыптады. Меланхтон бұл айыптауларды сабырмен, қадір-қасиетпен және өзін-өзі ұстап тұру арқылы қарсы алды. Андреас Осиандермен ақталу туралы пікірсайыста Меланхтон барлық тарапты қанағаттандырды. Ол сондай-ақ, Мәсіхтің тек адамдық табиғаты арқылы ғана бізді ақтауы мүмкін деген пікірді ұстанған Станкаромен де пікір алмасты.

1550 жылдардағы даулар

1552 жылы Саксонияның электоры Трентте шақырылатын кеңеске депутаттарды жіберуге дайын екенін мәлімдеді, бірақ тек протестанттардың талқылауға қатысуы және Папаның төрағалық етуші және судья ретінде қарастырылмауы шартымен. Бұл мәлімдеме ішінара Меланхтонның кеңесімен байланысты болды. Трентке мойындау жіберу туралы келісімге келген соң, Меланхтон Риммен келіспеушіліктерді егжей-тегжейлі талқылайтын, Аугсбург мойындауының қайталануы болған Confessio Saxonica-ны жазды. 1552 жылы наурыз айында Дрезденде Трентке жол тартқанда, ол Саксонияның Морисінің әскери дайындықтарын көрді, ал Нюрнбергке жеткеннен кейін, Морис императорға қарсы шыққандықтан Виттенбергке қайтып келді. Ол келгеннен кейін протестанттардың жағдайы жақсарды және Аугсбург бейбіт шартында (1555) одан да жақсы болды. Дегенмен, Меланхтонның қиындықтары сол кезден бастап артты. Оның өмірінің соңғы жылдары «Аралық шарт» туралы даулармен және Иеміздің кешкі асы туралы жаңадан басталган келіспеушіліктермен қиынға толы болды. 1551 жылы Лейпцигте «Жақсы амалдар құтқарылу үшін қажет» деген мәлімдеме жасалғаннан кейін, Меланхтонның досы және шәкірті Георг Майорға оның лютерандық қарсыластары шабуыл жасады. Меланхтон осы формуланы мүлдем тастап кетті, себебі оның оңай шатыс тудыратынын байқады. Оның қарсыластары синергизм және Цвинглиандыққа айыптап, оған қарсы күресін жалғастырды. 1557 жылы ол өте теріс көзқараспен қатысқан Вормс коллоквиумда Флацийдің жақтастары мен саксондық теологтар оны еретик деп көрсетуге тырысты. Меланхтон шіркеу тыныштығы үшін күш салып, евангелистік партияның синодын ұсынды және кейін шабуылдарға қарсы қорғалған Франкфурт рецесін жазды. Иеміздің кешкі асы туралы келіспеушіліктер оның өмірінің соңғы жылдарын уытты етті. Бұл даудың қайта жандануына кальвинизм ілімінің Германияға таралуы және оның ықпалы себеп болды. Ол оған ешқашан келіспеді, ал Иеміздің кешкі асындағы Мәсіхтің жеке және өзінен бергені, тіпті ол дене мен қанның қалай байланысқандығын нақты айтпаса да, оған өте маңызды болды. Ол денеді физикалық түрде шайнау актісін қабылдамаса да, Мәсіхтің денесінің нақты бар екенін және де өзінен бергенін мойындады. Ол сондай-ақ, Иеміздің кешкі асының ақталумен байланысын баса көрсетуде Кальвиннен ерекшеленді.

Қасиетті Марияға қатысты көзқарастар

Меланктон әулиелерге деген құрметті сынды көзбен қарады, бірақ Мәриям туралы жағымды пікірлер білдірді. Ол "Евангелияға түсіндірмелерде" Лұқа 2:52-ге арналған зерттеу жазып, Мәриямның иманы туралы талқылады. Ол "ол барлық нәрсені жүрегінде сақтады" деп атап өтті, ол шіркеуді оның үлгісімен іздесуге шақыру деп түсіндірді. Меланктон Мәриямның ғибадатханада ұлын жоғалтуын немқұрайлылық деп санады, бірақ ол күнә жасаған жоқ деп есептеді. Ол Мәриямның да басқа адамдар сияқты бастапқы күнәмен дүниеге келгеніне, бірақ оның салдарынан сақталғанына сенді. Осы себепті ол сол кезде догма емес, бірақ бірнеше қалаларда тойланатын және 1439 жылғы Базель кеңесінде бекітілген Таза ұғым мейрамына қарсы болды. Ол бұл ұғымды монахтардың ойлап тапқан нәрсесі деп мәлімдеді. Меланктон Мәриямды шіркеудің символы (Typus) ретінде қарастырды және "Магнификат" құрлысында Мәриям бүкіл шіркеу атынан сөйледі деп сенді. Крест астында Мәриям ешбір адам сияқты қиындықтарды бастан өткерді; сондықтан ол христиандардың Мәсіх сияқты болу үшін крест астында Мәрияммен бірігуі керек деп ойлады.

Табиғи философияға көзқарастар

1535-1536 жылдары Птолемейдің Librorum de judiciis astrologicis атты еңбегін оқып, Меланхтон студенттерге грек математикасы, астрономиясы және астрологиясына деген қызығушылығын білдірді. Ол мақсатты Құдайдың кометалар мен күн-ай тұтылуларын көрсетуінің себептері болуы керек деп санады. Ол Базельде 1554 жылы Птолемейдің "Тетрабиблосының" парафраздалған басылымын алғаш рет жариялады. Оның пікірінше, табиғаттану философиясы тікелей Құдайдың құдіретімен байланысты, және бұл көзқарас Германиядағы протестанттық реформациядан кейін оқу бағдарламасын өзгертуге әсер етті. 1536-1539 жылдары ол үш академиялық жаңалыққа қатысты: Виттенбергтің протестанттық принциптер бойынша қайта құрылуы, Тюбингендегі ұйымдастыру жұмыстары және Лейпциг университетінің құрылуы.

Өлім

Осы теологиялық келіспеушіліктер шешілмей тұрып, Меланктон қайтыс болды. Өлімінен бірнеше күн бұрын ол өлімнен қорықпауының себебін жазған еді. Жазбаның сол жағында: "Күнәлардан құтылып, теологтардың ашу-ызасы мен қаһарынан босап шығасың", - делінген. Оң жағында: "Жарыққа барасың, Құдайды көресің, Ұлына қарайсың, осы өмірде түсіне алмаған керемет құпияларын білесің" деп жазылған. Өлімінің тікелей себебі 1560 жылы наурыз айында Лейпцигке сапар жасағанда ауыр суық тиюі, содан кейін күшін жалмаған қызба болды, әлдеқашан әлсіреген денесі осыдан тағы да нашарлап кетті. Ол 1560 жылы 19 сәуірде қайтыс болды. Оның денесі Виттенбергтегі Шлосскирхеде Лютердің қабіріне жақын жерленді. Меланктонның соңғы сәттерінде ол шіркеудің қиын халде қалғанына алаңдады. Ылғи дұға етіп, Құран аяттарын тыңдады. Ол үшін Жохан 1:11-12 аяттарының маңызы ерекше болды: "Өзінің уақытында өзіне келгендерді қабылдамады, бірақ оған сенгендердің бәріне Құдайдың ұлдары болу құқығын берді". Қайын жұбайы Каспар Пьючер одан бір нәрсе қалайтыны бар ма деп сұрағанда, ол: "Тек қана жұмақ" деп жауап берді. Ол Лютеран шіркеуінің Миссури Синодының Әулиелер тізімінде 16 ақпанда, туған күнінде, және Америкадағы Евангелиялық Лютеран шіркеуінің тізімінде 25 маусымда, Аугсбург мойындамасы ұсынылған күні еске алынады.

Реформатор ретінде еңбегі

Реформатор ретінде Меланктонның еңбегі шамалаушылықпен, ар-ождандылықпен, сақтықпен және бейбітшілікке деген сүйіспеншілікпен сипатталды; алайда, кейде бұл қасиеттер шешім қабылдаудағы тиянақтылық, тұрақтылық және батылдық жетіспеушілігі ретінде қабылданатын. Оның басты мақсаты – қоғамның игілігі мен шіркеудің тыныш дамуы болды. Меланктон дау-жанжал мен келіспеушілікке қарсы болды, бірақ көбінесе ашуға бой алдыратын. Оның бейбітшіл мінезі оны басқалардың көзқарастарына бейімделуге итермеледі, бұл Эразммен хат алысуынан және Аугсбург диетасынан бастап уақытша кезеңге дейінгі қоғамдық ұстанымынан көрінеді. Оның татуласуға жасаған әрекеттеріне жеке бейбітшілік тілегі ғана емес, оның консервативті діни табиғаты да басшылық етті. Ол өлім төсегіндегі әкесінің отбасына "ешқашан шіркеуді тастамауды" өтінгенін ешқашан ұмытқан емес. Шіркеу тарихына адалдық пен құрметпен қарады, бұл оған Лютерге қарағанда католик шіркеуімен татуласу мүмкін емес деген оймен келісуді қиындатты. Ол шіркеу аталарының беделін, Августин ғана емес, грек аталарының да беделін жоғары бағалады. Оның құлшылық мәселелеріне деген көзқарасы консервативті болды, ал Лейпцигте Кордатус пен Шенк оны тіпті крипто-католик деп атады. Ол таза ілімнің құнын жоғалтудың есесіне католик дінімен татуласуға ұмтылмады. Ол шіркеудің сыртқы түрі мен ұйымдастырылуына Лютерге қарағанда көбірек мән берді, бұл оның "шіркеу іліміне" деген түсінігінен көрінеді. 1535 жылы "Лоци" еңбегінде білдірген шіркеу туралы идеалдық түсінігі, кейіннен протестанттардың арасында нақты көрінетін шіркеу туралы түсінікті баса айта бастағанда маңыздылығын жоғалтты. Ол шіркеудің Құдаймен қарым-қатынасы – шіркеудің Ізгі хабарды уағыздау міндетін атқаруы деп сенді. Меланктон үшін де, Лютер үшін де жалпы діни қызметкерлік шіркеулік құрылымның қағидасы емес, таза діни қағида болды. Осы идеяға сәйкес ол шіркеудің дәстүрлі құрылымын және билігін, соның ішінде епископтарды сақтауға тырысты. Алайда ол шіркеудің мемлекеттен толығымен тәуелсіз болуын қаламады, керісінше, Лютермен келісіп, дін мен шіркеуді қорғауды мемлекеттік биліктің міндеті деп санайды. Ол консисторияларды шіркеу соттары ретінде қарастырды, сондықтан олар рухани және әлемдік судьялардан құралуы керек, өйткені ол шіркеудің ресми билігі арнайы діни қызметкерлердің тобында емес, бүкіл қауымда жатыр деп сенді, сондықтан ол тек дін қызметкерлері ғана емес, сонымен қатар әлемдік адамдар да білдіруі керек. Шіркеу бірлігін қолдағанда, ол жалпы практикалық міндеттерді орындау үшін ілімдердегі айырмашылықтарды елемеді. Ол өскен сайын, Құдайдың еркі туралы Ізгі хабарды жариялаушы ретінде және дұрыс ілімді адамзаттың білімі ретінде ажырата бастады. Ол ілімдегі бірлікті теологиялық формулалармен сақтауға тырысты, бірақ олар мүмкіндігінше кеңінен жасалды және практикалық діннің қажеттіліктерімен шектелді.

Ғылымшы ретінде

Ғалым ретінде Меланктон өз дәуірінің рухани мәдениетін бейнеледі. Оның жазуы қарапайым және түсінікті болды; оның оқулықтары, тіпті әрқашан түпнұсқа болмаса да, жылдам мектептерге енгізіліп, бір ғасырдан астам уақыт бойы сақталды. Ол үшін білім тек моральдық және діни тәрбие беру үшін ғана маңызды болды, сондықтан Германияның ұстазы Реформацияның діни ой-пікірлеріне жол ашты. Ол Германиядағы ғылыми өмірге ұзақ уақыт әсер еткен христиан гуманизмі деп аталатын қозғалыстың маңызды өкілі болды. Меланктон білім беру және оқу туралы көптеген трактаттар жазды, онда реформаланған білім берудің негізі, әдісі және мақсаты туралы ойлары ұсынылған. Өзінің "Тексеру кітабында" Меланктон мектептерде тек латын тілін оқытуды ұсынатын мектеп жоспарын баяндайды. Ол балаларды үш бөлек топқа бөлуді ұсынады: оқуды үйреніп жатқан балалар, оқуды біліп, грамматиканы оқуға дайын балалар және грамматика мен синтаксис бойынша жақсы оқытылған балалар. Меланктон сондай-ақ классикалық "жеті либералды өнердің" тәртіптік жүйесі мен жоғары факультеттерде оқылатын ғылымдар дәуірдің жаңа революциялық жаңалықтарын мазмұны мен әдісі тұрғысынан толық қамтымайды деп сенді. Ол ғылымның дәстүрлі жіктемесін бірнеше бағытта кеңейтіп, тарих, география және поэзия ғана емес, сонымен қатар жаңа табиғаттану ғылымдарын да ғылыми пәндер жүйесіне енгізді.

Теолог ретінде

Теолог ретінде оның күші басқалардың, әсіресе Лютердің, идеяларын жинап, жүйелеуде болды. Ол практикалық мәселелерге ден қойып, идеялардың байланысын зерттемеді, ал оның «Лоци» еңбектері жеке абзастардан тұрды. Оның гуманистік ойлау қағидалары теологиясының негізін құрады, сондықтан ол христиандықтан тыс моральдық және діни шындықтарды мойындады, христиандық шындықты олармен жақындастырып, христиандық аян мен ежелгі философия арасында келісімге келтіруге тырысты. Меланктонның көзқарастары Лютерден кейбір ерекшеліктерімен ғана айырылды. Меланктон заңды тек Ізгі хабардың ғана емес, Құдайдың өзінде негізделген рухани әлемнің өзгермейтін тәртібі деп қарастырды. Ол Лютердің құтқарылу туралы тұжырымын заңдық құқыққа келтірді. Лютердің теологиясындағы мистицизмге ден қоймай, этикалық және интеллектуалдық аспектілерге баса назар аударды. Детерминизм мен абсолютті алдын-ала белгілеуден бас тартып, адамзатқа белгілі бір моральдық бостандық бергеннен кейін, ол нанымға келуде ерік бостандығының үлесін анықтауға тырысты, үш себепті атады: Сөз, Рух және адамның еркі, ол пассив емес, өзінің әлсіздігіне қарсы тұратын. 1548 жылдан кейін ол Эразмның еркіндік туралы анықтамасын – «жарылқауға ұмтылу қабілеті» деп пайдаланды. Сенімді білімге, келісімге және сенуге бөліп, жүрек пен сананың қатысуын реттеді, бұл кейінірек православиеде таза ілімді бекіту және қабылдау жеке нанымнан бұрын болуы керек деген пікірге әкелді. Оның сенім туралы түсінігі шіркеудің – шынайы сенімді ұстанатындардың қауымы және оның көзге көрінетін болуы мүшелерінің оның ілімдеріне келісуіне байланысты деген көзқарасына сәйкес келді. Меланктонның Иеміздің кешкі асы туралы ілімі Лютердің сезімтал және сезімнен тыс шындықтарды біріктіретін сенімнің мистикасынан мүлдем айырылды, бірақ олардың формальды түрде ерекшеленуін қажет етті. Меланктонның сенімдерінің эволюциясын «Лоци» еңбегінің тарихынан көруге болады. Бастапқыда ол құтқарылу туралы евангелистік түсініктерді дамытуды көздеген, ал кейінгі басылымдары догмалық оқулық ретінде құрылған. Алғашында ол әрбір оқиғаның қажеттілігін талап етті, Аристотельдің философиясын қабылдамады және діни қасиеттер туралы ілімін толық дамыта алмады. 1535 жылы ол алғаш рет Құдай және Үштік туралы ілімді қарастырды, барлық оқиғалардың қажеттілігі туралы ілімді қабылдамады және нанымға келуде еркін ерік-жігерді себепші деп атады. Ақталу ілімі сот тәртібінің формасын алды және жақсы амалдардың қажеттілігі моральдық тәртіптің мүддесі үшін баса айтылды. Соңғы басылымдары бұрынғыларынан теориялық және рационалдық элементтерге басымдық бергенімен ерекшеленеді.

Моральшы ретінде

Этикада ол ежелгі мораль дәстүрін сақтап, жаңартты және өмірдің протестанттық тұжырымдамасын ұсынды. Оның мораль туралы кітаптары негізінен классиктерден алынған, бірақ Аристотельге қарағанда Цицеронның ықпалы зор болды. Осы бағыттағы негізгі еңбектері: Цицеронның "De officiis" (1525) еңбегіне кіріспе (Prolegomena); "Enarrationes librorum Ethicorum Aristotelis" (1529); "Epitome philosophiae moralis" (1538); және "Ethicae doctrinae elementa" (1550). "Epitome philosophiae moralis" еңбегінде ол философияның Құдай заңымен және Ілхабармен (Евангелиемен) байланысын қарастырады. Моральдық принциптерді ақыл-ой арқылы тануға болады. Меланктон оларды Құдайдың заңы деп атайды, ал олар Құдайдың адам табиғатына сыйлағандықтан, табиғат заңы да сондай. Әдепті (языкқы) пұтқа табынушылар әлі Түпкі Күнә мен Адамның Құлауы, немесе адам табиғатының бұзылған жайлы идеяларын жетілдіре қоймағандықтан, адамдардың әрқашан ізгілікпен әрекет ете алмайтынының себебін түсіндіре де алмады. Егер ізгілік – адам табиғатының нағыз заңы болса (оны Құдайдың Өзі орнатқан болса), онда ақыл-ойдың нұры тек күнә арқылы ғана көлеңкелене алады. Күнәнің салдарынан қажет болған, ашылған заң табиғи заңнан толықтығымен және айқындығымен ғана ерекшеленеді. Моральдық өмірдің негізгі тәртібін ақыл-ой да ұғына алады; сондықтан моральдық философияның табиғи принциптерден дамуын ескермеуге болмайды. Сондықтан Меланктон табиғи және ашылған мораль арасында қатаң шекара салмады. Оның христиандық этикаға қосқан үлесін Аугсбургтік Иман Жарғысы (Augsburg Confession) мен оның Апологиясында, сондай-ақ оның "Loci" еңбегінде көруге болады, онда ол Лютерден кейін протестанттық өмір салтын – сеніммен құтқарылған және Құдайдың рухымен толы тұлға арқылы Құдай заңын еркін іске асыруды суреттеді.

Экзегет ретінде

Меланктонның Киелі кітаптың авторитетін түсіндіруі біраз уақытқа дейін қалыпты жағдайға айналды. Оның герменевтикасының қағидасы оның сөздерінде былай көрініс табады: «Әрбір теолог және көктегі ілімнің адал түсіндірушісі міндетті түрде бірінші кезекте грамматик, содан кейін диалектик және, соңында, куәгер болуы керек». «Грамматик» деп ол тарих, археология және ежелгі география саласындағы білікті филологты меңзеді. Түсіндіру әдісі тұрғысынан ол мағынаның бірлігін және схоластикалық дәстүрдегі төрт мағынаға қарама-қарсы келетін тура мағынаны қатыстыратындығын талап етті. Ол Жазбалардағы сөздердегі тура мағынадан тыс ізделгеннің бәрі тек догматикалық немесе практикалық қолданыс екенін айтты. Оның түсіндірмелері Реформацияның доктриналарын бекітетін теологиялық және практикалық мәліметтерге толы. Ең маңыздылары – Текбас кітабы, Нақыл сөздер, Даниял, Псалмдер, Римдіктерге (1522 жылы Лютердің қалаусыз басқаруымен), Қолосаяқтарға (1527) және Жанына (1523) арналғандары. Меланктон Киелі кітапты аударуда Лютермен бірлесіп жұмыс істеді, және Лутердің Киелі кітабындағы Маққабейлер кітаптарының екеуі де оның еңбегі деп саналады. 1529 жылы Виттенбергте жарық көрген латын тіліндегі Киелі кітап Меланктон мен Лютердің бірлескен еңбегі деп есептеледі.

Тарихшы және уағыздаушы ретінде

Меланхтонның тарихи теологияға әсері он жетінші ғасырға дейін сезілді, әсіресе шіркеу тарихын саяси тарихпен байланыстырып қарастыру әдісінде. Ол догма тарихындағы алғашқы протестанттық тәжірибесі болды, оның ішінде Sententiae veterum aliquot patrum de caena domini (1530) және De ecclesia et auctoritate verbi Dei (1539) еңбектері бар. Меланхтон уағыздар саласында кең ықпалға ие болды және протестанттық шіркеуде уағыздың әдістемелік стилінің авторы ретінде танылды. Ол "Евангелияға түсіндірмелерде" (1544), "Матфей Евангелиясына қатысты уағыздарда" (1558) және Георг Анхальт үшін дайындалған неміс тіліндегі уағыздарында догматизациядан немесе риторикадан қашық болды. Ол мінберден уағыз айтқан емес, ал оның латын тіліндегі уағыздары (Постилла) неміс тілін түсінбейтін Виттенбергтегі венгр студенттері үшін жазылған. 1548 жылы ол "Лютердің өмірі мен іс-қимылдарының тарихы" атты кітабын жариялады. Осы кітапта ол Лютердің 95 тезисін Виттенбергтегі шіркеу есігіне іліп қойған суретін бейнелейді. Алайда, ол сол кезде Лютермен кездеспеген, ал Лютердің өзі бұл оқиға туралы ешқашан айтқан емес. Меланхтон сонымен қатар теологиялық зерттеу әдісі туралы алғашқы протестанттық еңбекті жазды, сондай-ақ оның Catechesis puerilis (1532) кітабы – жас студенттерге арналған діни нұсқаулық және неміс катехизисі (1549) шығарды.

Профессор және философ ретінде

Филолог және педагог ретінде Меланхтон, Реухлин, Якоб Вимпфелинг және Родольф Агрикола сияқты Оңтүстік неміс гуманистерінің рухани мұрагері болды, олар гуманистік ғылымдардың этикалық тұжырымын ұсынды. Ол либералдық өнер мен классикалық білімді табиғи және этикалық философияға ғана емес, сонымен қатар рухани философияға жол ретінде қарастырды. Ежелгі классикалық еңбектер таза білімнің көзі деп есептелді, сондай-ақ жастарды олардың формасының көркемдігі және этикалық мазмұны арқылы тәрбиелеудің ең жақсы құралы болды. Білім беру мекемелеріндегі қызметі және латын және грек тілінің грамматикалары мен түсіндірмелерін жинақтауы арқасында ол гуманистік және христиандық идеалдарды үйлестіріп, евангелистік Германияның білімді мектептерінің негізін қалаушы болды. Оның философиялық жинақтарының ықпалы Лейбниц-Вульф мектебінің үстемдігімен ғана аяқталды. Меланхтон Виттенбергке Аристотельдің толық шығармаларын редакциялау жоспарымен келді және "Риторика" (1519) мен "Диалектика" (1520) еңбектерін өңдеді. Ол философия мен теология арасындағы қатынастың Заң мен Ізгі хабардың ерекшелігімен сипатталатынына сенді. Заң – табиғаттың нұры, ол туа біткен, сонымен қатар Құдай туралы табиғи білімнің элементтерін қамтиды, бірақ олар күнә арқылы бұлыңғырланып, әлсіреген. Сондықтан, Заңды аян арқылы жаңару қажет болды, ол Он Буйрықта ұсынылды; және барлық заң, тіпті табиғи философия түрінде де, тек талаптарды, көлеңкелерді қамтиды; оның орындалуы тек Ізгі хабарда, теологияның сенімділік нысанында беріледі, сонымен қатар білім тәжірибесінің философиялық элементтері – сезім, ақыл принциптері және силлогизм – тек соңғы растауларын алады. Заң – Мәсіхке бастайтын, Құдайдың бұйрығымен тағайындалған педагог, ал философия – оның түсіндірушісі, ақиқаттың ашылуына бағынышты, ол – пікірлер мен өмірдің басты өлшемі. Ол De dialecta libri iv (1528), Erotemata dialectices (1547), Liber de anima (1540), Initia doctrinae physicae (1549) және Ethicae doctrinae elementa (1550) атты еңбектерін жариялады.

Жеке сыртқы келбеті мен мінезі

Меланхтонның портреттері сол кездегі үш белгілі суретші – Ханс Холбейн кішінің (Ханновер Корольдік галереясында сақталған бір нұсқасы бар), Альбрехт Дюрер мен Лукас Кранах Ақсақалдың туындыларының арасында сақталған. Меланхтонның бойы аласа, келбеті бұзық, денесі әлсіз болғандығы айтылады, алайда оның көзінің жарқын әрі сәулелі болғаны, тіпті өмірінің соңына дейін түсі өзгермегендігі жеткізілген. Ол ақша мен дүние-мүлікке құштар болмады, оның кеңдік-жомарттығын кейде оның шваб қызметшісі үй шаруашылығын дұрыс басқара алмайтындай етіп, теріс пайдаланғандар болды. Оның отбасылық өмірі бақытты болды. Ол үйін "Құдайдың кішкентай шіркеуі" деп атап, онда әрқашан тыныштық тауып, әйелі мен балаларына шын ниетпен қамқорлық жасады. Бір күні француз ғалымы оны бір қолымен бесік шайқап, екінші қолымен кітап оқып отырғанын көрді. Оның ең жақын досы – Жоахим Камерариус болды, оны ол өзінің жанының жартысы деп санады. Оның кең ауқымды хат алмасулары оның өміріне арналған түсіндірме ретінде қызмет етеді. Ол басқалар үшін сөздер мен ғылыми еңбектер жазып, оларға өздерінің қолтаңбаларын қоюға рұқсат берді. Ол тіпті Флаций сияқты қарсыластарына да өз кемшіліктерін мойындап, сынға ашық болды. Ол дұға етуге, күнделікті түрде Киелі кітапты зерделеуге және қағидалы қызметке ерекше мән берді.

Пайдаланылған әдебиеттер

Бұл мақалада осы авторлық құқығы бұзылмаған басылымнан материалдар қолданылған. Бұл мақалада осы авторлық құқығы бұзылмаған басылымнан материалдар қолданылған.