Кіріспе

XVI-XVII ғасырлардағы Жапониядағы католиктер үшін термин. Жапон термині Киришитан (吉利支丹, 切支丹, キリシタン, きりしたん), португал тіліндегі cristão (cf. Kristang) сөзінен ("христиан" мағынасында) шыққан, жапондық католик христиандарды білдіреді және жапон мәтіндерінде XVI және XVII ғасырлардағы Жапониядағы католиктерді тарихнамалық термин ретінде қолданылады. Қазіргі жапон тілінде "христиан" деген сөздің бірнеше түрі бар, олардың ең көп қолданылатындары – キリスト教徒 (киристокёто) және クリスチャン (курисучан). Жапон сөзі Киришитан Жапониядағы Рим католицизмінің ерте тарихы туралы немесе Какуре Киришитан, яғни жасырын христиандар туралы мәтіндерде жиі қолданылады. Дегенмен, Жапония тарихына қатысты ағылшын тіліндегі көздер әдетте "христиан" терминін ерекше айырма жасамай қолданады. Христиан миссионерлері (португал тілінде padre, "әке" немесе "пастор") немесе (португал тілінде irmão, "бауыр") деп аталды. 切支丹 (кириситан) және 鬼利死丹 (кирисидан) транскрипциялары Эдо дәуірінде, христиан діні тыйым салынған кезде пайда болды. Португалия кемелері 1543 жылы Жапонияға келе бастады, ал католик миссионерлік қызметі 1549 жылдары басталды, негізінен португалдықтардың қолдауымен келген иезуиттер арқылы, кейін испандықтардың қолдауымен францискан және доминикан ордендері де Жапонияға кірді. 1600 жылға дейін Жапонияда жұмыс істеген 95 иезуиттің 57-сі португалдық, 20-сы испандық, ал 18-і итальяндық болды. Франциск Ксавье, Косме де Торрес (иезуит діни қызметкері) және Жоао Фернандес христиандық пен католицизмді Жапонияға жеткізу ниетімен Кагосимаға бірінші болып келді. Ең гүлденген кезеңінде Жапонияда шамамен 300 000 христиан болған деп есептеледі. Кейіннен католицизм елдің бірнеше аймағында қудаланды және 17 ғасырда ашық түрде тоқтатылды.

Португалия мен Испания арасындағы шекара сызығы

Дін мемлекеттің негізгі бөлігі болды және евангелизация Португалия мен Испания үшін де рухани және дүниелік пайдалар әкелді. Шын мәнінде, Папа Александр VI-ның 1493 жылғы бұйрықтары католик монархтарын осы шараларды қабылдауға міндеттеді. Испания мен Португалия аумақтарын кеңейтуге тырысқан жерлерге миссионерлер дереу еріп келді. 1494 жылғы Тордесильяс шарты бойынша екі держава әлемді өзінің эксклюзивті ықпал, сауда және отарлау аймақтарына бөлді. Шарт жасалған кезде екі елдің де Жапониямен тікелей байланысы болмаса да, бұл ел португалдардың ықпал аймағына кірді. Елдер Жапонияны бөлу мәселесінде дауласты. Ешқайсысы да оны отарлай алмағандықтан, Жапонияда христиан дінін таратуға эксклюзивті құқық, яғни Жапониямен сауда жасауға эксклюзивті құқық дегенді білдірді. 1579 жылдан бастап португалдық иезуиттер, Алессандро Валигнано басшылығымен, испандықтардың қарсылығына қарамастан, Жапонияда дін таратуды бастады. Бұл жағдай 1575 жылғы Папа Григорий XIII-нің бұйрығымен бекітілді, онда Жапония Макао португалдық діни округіне қарасты екендігі шешілді. 1588 жылы португалдықтардың қорғауында Фунай (Нагасаки) діни округі құрылды. Иезуиттермен бәсекелесіп, испандықтар жаяу қайыршылар ордендерін Манила арқылы Жапонияға кіргізді. Олар иезуиттердің қызметін сынағаннан бөлек, Папаға белсенді түрде лобби жасады. Олардың күш-жігері 1600 жылғы Папа Климент VIII-нің жарлығымен нәтижесіне жетті, ол испандық монахтарға португалдық Үндістан арқылы Жапонияға кіруге рұқсат берді, ал 1608 жылғы Папа Павел V-нің жарлығы бұл бағыттағы шектеулерді жойды. Португалдықтар испандық иезуиттерді өз діні үшін емес, өз отандары үшін жұмыс істегені үшін айыптады. Иезуиттер мен жаяу қайыршылар ордендері арасындағы билік күресі Фунай діни округінде жарылысқа әкелді. Сонымен қатар, жаяу қайыршылар португалдықтардан тәуелсіз Тохоку аймағында діни округ құруға тырысты, бірақ оларға сәттілік соқпады. Рим-католик әлемінің тәртібіне Нидерланды мен Англия сын көтерді. Оның қағидаларын Гроцийдің "Теңіз еркіндігі" (Mare Liberum) еңбегі жоққа шығарды. 17 ғасырдың басында Жапония Нидерланды мен Англиямен сауда қатынастарын орнатты. Англия Джеймс I тұсында он жыл ішінде тиімсіздікке байланысты саудадан бас тартса да, Нидерланды Жапониямен сауда жасауды жалғастырды және 19 ғасырға дейін Жапониямен сауда байланысын сақтаған жалғыз еуропалық ел болды. Саудадағы бәсекелес ретінде протестант елдері католицизмге қарсы науқанға кірісті, бұл кейіннен Иберия патшалықтарына қатысты шогунат саясатына кері әсер етті. Португалия мен Испанияның отарлау саясатына Рим-католик шіркеуі де қарсылық көрсетті. Ватикан 1622 жылы "Дін тарату жөніндегі Конгрегация" (Congregatio de Propaganda Fide) құрымын құрып, шіркеулерді Иберия патшалықтарының ықпалынан ажыратуға тырысты. Алайда, Жапония үшін бұл кеш болды. Ұйым Жапонияда тіреу пункттерін құруға қол жеткізбеді.

Көбею стратегиясы

Иезуиттер биліктегі адамдарға ықпал етуді іздеп, содан кейін діннің қарапайым халыққа төменнен тарауына мүмкіндік жасауды дұрыс деп санады. Олар жергілікті билеушілердің рұқсатынсыз қарапайым халыққа уағыз айтпау арқылы күдік тудырмауға тырысты, осылайша өз биліктерінде католицизмді таратуға рұқсат алды. Ксавье Киотодағы императормен сәтсіз кездесуге бара жатқанда Ямагучиде екі ай болды. Ямагучи бұрыннан да өркендеген және мәдениетті қала болды, ал оның басшылары, Оучи әулеті, Ксавьедің Жапонияға сапары Үндістандағы миссиясын аяқтағаннан кейін басталғанын білді. Олар католицизмді буддизмнің бір түрі деп ойлап, дін қызметкерінің наным-сенімін білуге қызығушылық танытты. Олар төзімді, бірақ салмақты болды, Макаодан келген португалдық тауарлардан гөрі крещениеге (шомылу рәсіміне) көңіл бөлгені аз еді, сондықтан иезуиттерге уағыз айтуға рұқсат берді. Келіспеуші Ксавье қала көшелерінде нәресте өлтіру, жалған құдайларға табыну және гомосексуализм сияқты әрекеттерді айыптады. 1590 жылдардан бастап жапон тілінде христиандық кітаптар жарық көрді, кейбіреулері мыңнан астам данамен басылды, ал 1601 жылдан бастап Нагасаки тұрғыны Соин Гото Томас басшылығымен баспахана құрылды, онда отыз жапондық толық жұмыс істеді. 1592 жылдан кейін 1634 жылға дейін діни күнтізбелер де басылды. Христиандық ынтымақтық 1620 жылдардың соңына дейін ел бойынша миссионерлік хаттарды жеткізуге мүмкіндік берді.

Ертедегі христиандар қауымы

Жапондық миссияда түрлі топтар христиандық өмірді қолдады, мысалы, доджуку, канбо және джихиякуша дін қызметкерлеріне, дін қызметкерлерінің тағайындалмаған жағдайда дүйсенбілік литургияны өткізу, діни білім беру, күнә жазуға дайындау және науқастарға рухани қолдау көрсету сияқты іс-шараларда көмектесті. 16 ғасырдың соңында канбо мен джихиякушаның міндеттері ұқсас болды, сонымен қатар олар жерлеу рәсімдерін ұйымдастырды және Римнен шомылдыруға рұқсат алып, балаларды шомылдырды. Канбо – бұл зайырлы өмірден шығып, бірақ ресми уәде бермегендер, ал джихиякуша – үйленген және кәсібі бар адамдар. Бұл топтар миссия үшін өте маңызды болды, сонымен қатар олар шіркеулік иерархияға да, өздері тұратын жерді басқаратын әскери феодалдарға да тәуелді болды. Сондықтан жапондық миссияның табысын тек миссионерлердің еңбегімен немесе бірнеше даймё мен саудагерлердің коммерциялық және саяси мүдделерімен түсіндіру жеткіліксіз. Сонымен қатар, миссионерлер көптеген даймёлардың қарсылығына тап болды. Христиан діні жапондық мәдениетке сын салды. Жапониядағы миссионерлік табыстың басты себебі болған, жауынгерлік жай қауым, сонымен бірге Токугава бакуфусының христианға қарсы саясатының да басты себебі болды.

Экономикалық қызмет

Жапониядағы иезуиттер экономикалық тұрғыдан тәуелсіздікті сақтауға мәжбүр болды, себебі олар қамқоршысы – Португалия королінен тұрақты және жеткілікті төлем күте алмады, бірақ король иезуиттерге Жапониямен сауда жасауға рұқсат берді. Мұндай экономикалық қызметті Жапониядағы католик миссияларының негізін қалаушы Франциск Ксавьердің еңбектерінен көруге болады, ол миссионерлік жұмыстың шығындарын сауда арқылы жапты. 1550-1570 жылдар аралығында иезуиттер барлық қажетті шығындарды саудадан түскен табыспен қамтамасыз етіп, Үндістанда жер сатып алды. Олардың ресми мойындалған коммерциялық қызметі – Макао мен Нагасаки арасындағы португалдық жібек саудасына белгілі бір сомада қатысу болды. Олар Макаодағы сауда бірлестігін белгілі бір мөлшерде қаржыландырды, ол Кантоннан шикі жібек сатып алып, Нагасакиде сатты. Олар өз қызметін ресми нарықпен ғана шектемеді, сонымен қатар рұқсатсыз сауда орындарында да сауда жасады. Макао-Нагасаки саудасында олар жібек маталармен, алтынмен, мускуспен және басқа да тауарлармен, оның ішінде әскери жабдықтармен және құлдармен айналысты. Кейде олар Испания және Португалия патшалары тыйым салған испан саудасына араласып, португал саудагерлерінің наразылығын тудырды. Португалия саудасында негізінен прокураторлар (делдалдар) жұмыс істеді. Олар Макао мен Нагасакиде тұрып, сьогунаттың даймолары және бай саудагерлер сияқты жапондық клиенттердің сатып алу міндеттемелерін қабылдады. Делдалдық қызмет арқылы иезуиттер жеңілдіктер ғана емес, сонымен қатар биліктен жақсы қарым-қатынас күте алатын еді. Осы себепті прокуратор лауазымы Жапониядағы иезуиттер арасында маңызды постқа айналды. Иезуиттердің сауда қызметі португал саудасының мүдделеріне зиян келтірсе де, прокураторлар Католик шіркеуінің беделін пайдаланып делдалдық қызметін жалғастырды. Сонымен қатар, португал саудагерлері жапондық әдет-ғұрыптарды жақсы білетін прокураторлардың көмегіне мұқтаж болды, себебі олар Жапонияда тұрақты сауда бекетін құрмаған. Ең танымал прокураторлардың бірі – Жоао Родригес болды, ол Тоётоми Хидэёси мен Токугава Иэясуға жақындасып, тіпті Нагасаки әкімшілігіне қатысты. Мұндай сауда қызметі дін қызметкерлерінің қарапайымдылық пен кедейлікпен өмір сүру идеясына қайшы келді. Бірақ сол кездегі кейбір иезуиттер қоғамның ықпалын кеңейтуді осы идеалдан жоғары қойды. Қайыршыл ордендер иезуиттерді жемқорлықпен айыптады және олардың қызметін Жапониядағы католицизмге тыйым салудың басты себебі деп есептеді. Қайыршыл ордендердің өздері де коммерциялық қызметтен мүлдем шеттенбеген.

Әскери қызмет

Егер миссионерлер Жапонияны христиандыққа айналдырудың тиімді жолы деп санаса, олар әскери қимылдар жасаудан тартынбады. Олар Жапонияға қарсы әскери қимылдарды Қытайды жаулап алумен байланыстырды. Олар ұзақ азамат соғыстарын бастан өткерген, жақсы даярланған жапон сарбаздары өз елдеріне Қытайды жаулап алуға көмектеседі деп ойлады. Мысалы, Алессандро Валигнано Филиппин губернаторына жапондықтарды жаулап алу мүмкін емес екенін айтты, себебі жапондықтар өте батыл және әрқашан әскери дайындықтан өтеді, бірақ Қытайды жаулап алғанда Жапония оларға тиімді болар еді. Франсиско Кабрал Испания короліне дін қызметкерлерінің Қытайға екі-үш мың жапондық, батыл христиан сарбаздарын жібергенін және олардың патшаға аз жалақымен қызмет етуді күткенін хабарлады. Иезуиттер Киришитан емес даймолардың қатері туғанда Киришитан даймоларына әр түрлі қолдау көрсетті, соның ішінде әскери қолдау да бар еді. Ең бастысы, олардың католиктік Риудзодзи кланына қарсы күрескен Омура Сумитада мен Арима Харунобуға көрсеткен қолдауы. 1580 жылдары Валигнано әскери қимылдың тиімділігіне сеніп, Нагасаки мен Моги қалаларын нығайтты. 1585 жылы Гаспар Коэльо испандық Филиппиндерден флот жіберуді сұрады, бірақ оның әскери мүмкіндігінің жеткіліксіздігіне байланысты бұл жоспардан бас тартылды. Христиандар Арима Харунобу мен Пауло Окамото шогунның ең маңызды порты – Нагасаки қаласындағы билік жүргізуші судьяны өлтіру жоспарының бастылары ретінде аталды.

Католицизмге қатысты алғашқы саясат

Иезуит діни қызметкері Франциск Ксавье келген кезде Жапонияда жалпыұлттық азамат соғысы жүріп жатты. Император да, Ашикага сёгуны да елге билік жүргізе алмады. Ксавье бастапқыда императордан миссионерлік орын салуға рұқсат алуды жоспарлаған, бірақ императорлық резиденцияның қирауы оны көңілінен шығарды. Иезуиттер Оңтүстік-Батыс Жапониядағы даймоларға ұсыныс жасап, олардың кейбіреулерін дінге көндіруде сәттілікке жетті. Олардың дін ауыстыруына себеп португалдық сауда болған болуы мүмкін, онда иезуиттер делдал ретінде танымал еді. Мұны түсінген иезуиттер жергілікті билеушілерге сауда және ерекше сыйлықтар ұсынып, жақындасты. Иезуиттер өз қызметтерін Киотоға және айналасындағы аймақтарға кеңейтуге тырысты. 1559 жылы Гаспар Вилела Ашикага Йошитеруден христиан дінін оқытуға рұқсат алды. Бұл рұқсат буддалық храмдарға берілген рұқсаттармен бірдей болғандықтан, иезуиттерге ерекше қарау туралы нақты айтуға болмайды. Алайда, император Огимачи 1565 және 1568 жылдары католицизмді тыйым салу туралы жарлықтар шығарды. Император мен сёгунның бұйрықтары көп әсер етпеді. Христиандар Жапонияның бірігу процесінде қайтыс болған Ода Нобунагаға жақсы пікірмен қарады. Ол иезуит миссионері Луис Фройсты жақсы көріп, христиан дініне көз жұмды. Бірақ жалпы алғанда, ол католицизмге қатысты ерекше саясат жүргізбеді. Шындығында, оның билігіндегі католиктердің күші шамалы болды, себебі ол иезуиттердің орналасқан Батыс Жапониясын бағындыра алмады. 1579 жылы, миссионерлік қызметтің ең жоғары нүктесінде, шамамен 130 000 адам христиан дініне ауысты.

Тойотоми Хидэёси және христиан даймиолары

Тойотоми Хидэёши Жапонияны қайта біріктіргеннен кейін жағдай өзгерді. Хидэёси Жапонияның билеушісі болғаннан кейін сыртқы қауіптерге, әсіресе Шығыс Азиядағы еуропалық күштердің кеңеюіне назар аудара бастады. Католик миссионерлері үшін шешуші нүкте – Сан-Фелипе оқиғасы болды. Кемесі құлаған испандық капитан жүгін қайтаруға тырысып, миссионерлердің Жапонияны жаулап алуға дайындауда екенін мәлімдеді. Бұл мәлімдеме Хидэёшиді шетелдік дінге күдікпен қарауға мәжбүр етті. Ол католицизмді шектеуге тырысты, бірақ Португалия мен Испаниямен жақсы сауда қатынастарын сақтап, олар Жапонияның батысындағы христиан даймиосы Дом Юсто Такаямаға әскери қолдау көрсетуі мүмкін еді. Көптеген даймиолар оқ-дәрі жасау үшін қолданылатын калий тұзына (сольпетрге) қолжетімді болу үшін христиан дінін қабылдады. 1553 жыл мен 1620 жыл аралығында сексен алты даймио ресми түрде крещениеден өтті, ал тағы да көптегендер христиандарға жақсы көзбен қарады. 1587 жылға қарай Хидэёши христиан лордтарының қарапайым халықты дінге мәжбүрлеп көндіргені, Нагасаки қаласын гарнизонмен қамтығаны, басқа жапондықтарды құлдыққа сатқаны және, Хидэёшидің буддалық сенімдерін ренжіткені сияқты хабарларға алаңдады – олар жылқы мен сиырларды тамақ үшін союға рұқсат берген. Кюсюға жорық жасағаннан кейін, Хидэёси Тоётоми 1587 жылдың 24 шілдесінде иезуиттерге (Батерен кууылмалы бұйрығы) тазалау туралы директива шығарды. Онда 11 бап бар: "10-бап. Жапондықтарды Нанбанға (португалдықтарға) сатпаңыз". Бұйрықтың ішінде миссионерлерге тыйым салу туралы да ереже болды. Иезуиттерден өзгеше, доминикандықтар, францискандықтар және августиндықтар қарапайым халыққа ашық уағыз айтты; бұл Хидэёшиді екі жақты адалдығы бар қарапайым халық бұрынғы жылдардағы Икко-икки сектасы сияқты қауіпті бүліктерге әкелуі мүмкін деп алаңдатты. Осының салдарынан Хидэёши 1597 жылы өзінің бұйрығымен Жапонияның 26 шейітін өлімге кесті. 1598 жылы Хидэёши қайтыс болғаннан кейін, мұрагерлік күресі кезінде христиандарды қуғындауға көп көңіл бөлдірілмеді.

Кеңейту

XVI ғасырдың соңында жапон миссиясы Еуропа державасының билігіне бағынбаған ең ірі шетелдік христиан қауымына айналды. Оның ерекшелігін 1582 жылдан бастап жапон мәдениетін тереңірек қабылдауды қолдаған Алессандро Валиньяно атап өтті. Сол кезде Жапония – барлық мүшелері жергілікті тұрғындардан құралған жалғыз шетел елі болды, Мексика, Перу, Бразилия, Филиппин немесе Үндістандағы христиан миссияларында отарлаушы элита болғанымен, мұндай жағдай болған жоқ. Жапон христиандарының көп бөлігі Кюсюде тұрды, бірақ христиандық аймақтық құбылыс емес, ұлттық сипатта болды. XVI ғасырдың соңында Жапонияның барлық провинцияларында крещение алған адамдарды табуға болады, олардың көпшілігі қауымдарға біріккен. Секигахара шайқасы қарсаңында он бес даймё крещение алды, олардың иеліктері Оңтүстік-Шығыс Кюсюдегі Хюгадан Солтүстік Хоншудағы Деваға дейін созылды. Жапонияның барлық аймақтарында жүздеген шіркеулер салынды. Христиандық бүкіл елде қабылданып, кедейлерден байларға дейін, шаруалар, саудагерлер, теңізшілер, самурайлар және гейшалардың арасында таралды. Шіркеудің күнделікті қызметтерінің көп бөлігі бастапқыда жапондықтармен атқарылды, бұл жапон шіркеуіне ерекше бейне берді және оның табысының бір себебі болды. 1590 жылы Жапонияда жеті жүзге жуық жергілікті бауырластар болды, бұл Жапониядағы иезуиттердің жартысы және Азияда жұмыс істейтін барлық иезуиттердің он бес пайызын құрады. 1592 жылдың маусымында Хидэёси Кореяға шабуыл жасады, оның жетекші генералдарының арасында христиан даймё Кониси Юкинага болды. Оның әскерлерінің корей халқының көптеген адамдарын қырғынға ұшыратып, құлдыққа түсіруі христиан емес жапондық әскерлерден ешқандай айырмашылығы жоқ. Секигахара шайқасында жеңілгеннен кейін Кониси сеппуку жасаудан бас тартуын өзінің христиандық сенімдерімен түсіндірді; өмірін өз қолымен қиюдың орнына ол тұтқынға түсуді және өлім жазасын қабылдауды жөн көрді. 1592 жылы Жапония мен Корея арасындағы соғыс батыстықтарға Кореяға барудың сирек мүмкіндігін берді. Гомаздың бұйрығымен иезуит Грегориус де Сеспедес жапондық монахпен бірге жапон әскерлеріне көмек көрсету мақсатымен Кореяға келді. Ол 1595 жылдың сәуір немесе мамыр айларына дейін шамамен 18 ай бойы сол жерде болды, осылайша Корея түбегіне сапар шеккен алғашқы еуропалық миссионер ретінде тарихқа енді, бірақ ешқандай нәтижеге жете алмады. Жапонияның жылдық хаттары Кореяны Еуропаға таныстыруға маңызды үлес қосты, ал Франциск Ксавье 1550 және 1551 жылдары Жапонияға жіберілген корей елшілерімен кездескен. Жапон миссиялары экономикалық тұрғыдан тәуелсіз болды. Нагасакидің мизерикордиялары жыл сайын үлкен қайырымдылықтар алатын бай және қуатты мекемелерге айналды. 1585 жылы бауырластыққа мүшелердің саны 100-ден асып, 1609 жылы 150-ге жетті. Нагасаки элитасының бақылауында болған және португалдықтардың ықпалына бағынбаған, онда екі аурухана (біреу мәйектілерге арналған) және үлкен шіркеу болды. 1606 жылы Мияко но Бикуни ("Киото монахтары") деп аталатын әйелдер діни ордені құрылды, ол Нагасакиде крещение алған Марина Пак сияқты корейлік жандарды қабылдады. Олар христиандардың жапон қоғамына тәртіпсіздік әкеліп отырғанын және олардың ізбасарлары "үкімет ережелерін бұзады, синтоизмді қаралайды, Шын заңға жала жабады, ережелерді жояды және ізгілікті бұзады" деп мәлімдеді. Бұл Токугаваның негізгі заңдарының бірі ретінде толыққанды жүзеге асырылып, бекітілді. Сол жылы бакуфу барлық домендердің барлық азаматтарын жергілікті будда ғибадатханасында тіркеуге міндеттеді, бұл 1666 жылы жылдық талапқа айналды, будда ғибадатханаларын мемлекеттік бақылау құралы ретінде бекітіп, күшейтті. Тыйымның тікелей себебі Окамото Дайхачи оқиғасы болды, бұл Иеясудың католик вавазорына қатысты алаяқтық, бірақ оның артында басқа да себептер жатты. Шогунат Иберия отаршылдық державаларының басып кіруінен қаушады, бұл бұрын Жаңа әлемде және Филиппинде болған. Ішкі саясатта бұл тыйым Тоётоми кланына қарсы шаралармен тығыз байланысты болды. Буддалық шіркеулер "ғибадатхана кепілдік жүйесі" (терауке сеидо) деп белгіленген әдіс арқылы адамның христиан емес екенін тексеруге жауапты болды. 1630-шы жылдары адамдардан будда ғибадатханасымен байланысты куәлікті ұсыну талап етілді, бұл олардың діни сенімін, әлеуметтік қабылдануын және режимге адалдығын растау үшін қажет болды. XVII ғасырдың ортасында шогунат барлық еуропалық миссионерлерді қууды және барлық жандарды өлім жазасына кесуді талап етті. Бұл Жапонияда ашық христиандықтың соңына белгі салды. Бакуфу бүкіл елде жол тораптары мен көпірлерде хабарлама тақталарын орнатты, олардың арасында христиандыққа қатысты қатаң ескертулер тізімі болды. 1614 жылдан бастап жүргізілген жүйелі қуғын-қырғынға қарамастан, христиандар қарсылық көрсетті, әсіресе дін қызметкерлерінің жартысынан астамы кеткеніне қарамастан. Тағы да, осы қарсылықтың басты себебі аз ғана дін қызметкерлерінің болуы емес, көптеген қауымдардың өзін-өзі ұйымдастыруы болды. Құпияға мәжбүр болған және аз ғана дін қызметкерлерімен жұмыс істеген жапон шіркеуі, жетекшілікке лайық жандарды қарапайым мүшелердің арасынан таңдауға қабілетті болды. Жапон балалары португалдықтардың құрметіне ие болды және қарсылыққа белсенді қатысқан сияқты көрінеді. Нагасаки 17-шы ғасырдың басында христиан қаласы болып қала берді, ал жалпы қуғын-қырғын кезінде басқа да қауымдар Шимабара, Кинайда құрылды, ал францискан шіркеулері Эдода пайда болды. 1582 жылы белсенді христиандардың саны шамамен 200 000 болды. Миссионерлік кезеңде шамамен 1000 шейіт болды деп есептеледі. Керісінше, христиандар шейіттік пен қуғын-қырғынға үлкен мән береді, сондай-ақ көптеген адамдар жерінен және мүлкінен айырылып, кедейлікте қайтыс болғанын атап көрсетеді. Жапон үкіметі католиктерді және оларға жақын тұрғандарды анықтау үшін фуми-э қолданды. Фуми-э – Құдай ананың немесе Исаның суреттері. Суреттерге басуға тартынған адамдар христиан ретінде танылып, Нагасакиге жеткізілді. Олар дінінен бас тартпаса, азапталды, ал бас тартқандар өлім жазасына кесілді.

Кейінгі қуғын-сүргін

1637 жылы Амакуса Широ Токисада есімді жас христианның жетекшілігімен шогунатқа қарсы Шимабара көтерілісі болды. Көтеріліс экономикалық қиындықтар мен үкімет тарапынан жасалған қысымның нәтижесінде басталды, бірақ кейін діни сипат алды. Шамамен 27 000 адам көтеріліске қатысты, бірақ ол шогунат тарапынан ұзақ соғыстан кейін басып жанылды. Екі жыл бұрын сауданы шектеу және Жапонияны оқшаулау туралы Сакоку жарлығын шығарған, биліктегі шогун Токугава Иемцу христиандарға қатысты қатаң шаралар қолданды. Көптеген жапондықтар Макаоға немесе испандық Филиппинге жер аударылды. Көптеген макаолықтар мен жапон-филиппин метистері – жер аударылған жапондық католиктердің ұрпақтары. Үкімет ресми түрде Макао мен Манилаға 400-ге жуық адамды жер аударды, бірақ мыңдаған жапондықтар өз еркімен көшуге мәжбүр болды. Манилаға шамамен 10 000 макаолық және 3 000 жапондық көшірілді. Жапониядағы католиктердің қалдығы жасырын өмірге көшті және олардың мүшелері «Жасырын христиандар» деп аталды. Кейбір дін қызметкерлері Жапонияда заңсыз қалды, олардың ішінде 18 иезуит, жеті францискан, жеті доминикан, бір августинец, бесеу зайырлы және белгісіз саны иезуит ирмао мен додзуку болды. Бұл кезең Германиядағы католиктер мен протестанттар арасындағы отыз жылдық соғыспен бірге келеді, сондықтан Еуропадағы католик билігінің әлсіреуі Жапониядағы католик миссияларына қаржы ағынын азайтуы мүмкін, нәтижесінде олар осы уақытта, ал бұрын емес, сәтсіздікке ұшырады. Эдо дәуірінде Какуре Кириштан қауымы өз дінін сақтап келді. Киелі кітаптан алынған сөздер немесе дұғалар атадан балаға ауызша берілді, ал олардың жер асты қауымдастығында балаларын кресттеу үшін жасырын орындар (мизуката) белгіленді, ал аймақтық үкіметтер христиандарды анықтау үшін үнемі фумиэ қолданды.

Қайта табу және қайта оралу

1853 жылы Мэтью Перри Жапонияны сыртқы байланыстарға ашуға мәжбүр етті. 1858 жылы Харрис шарты арқылы шетелдіктерге Жапонияда тұруға рұқсат берілді. Католик, протестант және православие шіркеулерінен көптеген дін қызметкерлері жіберілді, бірақ дін тарату әлі де тыйым салынған еді. 1865 жылы Нагасаки маңындағы Ураками ауылының тұрғындарынан бір тобы, Париждің сыртқы миссиялар қоғамы (Missions étrangères de Paris) салған, жарты ай бұрын ғана аяқталған жаңа Оура шіркеуіне барды. Топтың бір әйел мүшесі француз дін қызметкері Бернар Петижанмен сөйлесіп, олардың отбасыларының Кириштан дінін сақтап келгенін мойындады. Киришитандар Әзіз Марияның мүсінін өз көздерімен көріп, дін қызметкерінің үйленбегенін және Рим папасынан келгенін растауды қалады. Осы әңгімеден кейін көптеген Кириштан Петижанға ағылып келді. Ол олардың құпия ұйымдарын зерттеп, 250 жылдан бері еуропалық дін қызметкерлерізсіз крещение рәсімін және діни жылдарды сақтап келгенін анықтады. Петижанның есебі христиан әлемін таң қалдырды; Папа Пий IX оны керемет деп атады. Дегенмен, Эдо шогунатының христиан дінін тыйым салған жарлықтары күшінде болды, сондықтан дінге қарсы қуғын-сүргін 1867 жылға дейін, оның билігінің соңғы жылына дейін жалғасты. Жапониядағы американдық өкілі Роберт Брюс Ван Валкенбург Нагасаки билеушілеріне осы қуғын-сүргін туралы жеке шағымданды, бірақ оны тоқтату үшін көп шара қабылданбады. 1868 жылы Токугава шогунатынан билікті алған Император Мэйдзи үкіметі бастапқыда осы саясатты жалғастырды және бірнеше мың адам жер аударылды (Ураками Ёбан Кудзюре). Еуропа мен АҚШ қуғын-сүргінді айқын сынағаннан кейін, Жапон үкіметі өз мүдделерін қамтамасыз ету үшін тыйымды алып тастау қажеттігін түсінді. 1873 жылы тыйым алынды. Көптеген жер аударылғандар оралып, 1895 жылы аяқталған Ураками соборын салуға кірісті. Кейіннен Нагасаки маңындағы аймақтарда ондаған мың Кириштанның тірі қалғаны белгілі болды. Кейбіреулері Рим-католик шіркеуіне ресми түрде қайта оралды. Ал басқалары католик шіркеуінен бөлек, Какуре Кириштан ретінде қалды, өздерінің дәстүрлі сенімдерін сақтап, ұрпақтары ата-бабаларының дінін сақтайтындарын мәлімдеді. Алайда, олар үшін қауымдастықтары мен рәсімдерін сақтау қиын болды, сондықтан олар ақырында буддизмге немесе синтоизмге көшті. 1981 жылы Иоанн Павел II Нагасакиге келгенде, Какуре Кириштан отбасыларынан бірнеше жас адамдарды крещение рәсімінен өткізді, бұл сирек кездесетін оқиға еді.

Киришита тарихының христиандық көрінісі

Католик шіркеуі Шимабара көтерілісіне қатысқандарды шейіттер деп санамайды, себебі олар материалдық мүдделер үшін қару қолға алған. Жапон католик қауымдастықтарының ауызша тарихынан негіз алған Шусаку Эндоның "Үнсіздік" романы христиан қауымдастықтарының қудалануын және шіркеудің басылуын толыққанды көрсетеді.

Танымал мәдениетте

Шусаку Эндоның "Тыныштық" романы және оның 1971 және 2016 жылғы екі фильмге түсірілуі 17 ғасырда соңғы белгілі жапондық христиан қауымдарын қысымға алу туралы айтады.