Кіріспе

Эфиопиядағы испан иезуит миссионері (1595–1678)

Педро Паэз Джарамилло, С. Дж. (Pero Pais; 1564 – 20 мамыр 1622) – Эфиопиядағы испан иезуит миссионері. Көптеген эфиопия сарапшылары Паэзді Эфиопиядағы ең тиімді католик миссионері деп санайды. Ол 1618 жылғы 21 сәуірде Көк Нілдің бастауын көрген және сипаттаған алғашқы еуропалық деп есептеледі. Паэздің екі томдық "Эфиопия тарихы" (História da Etiópia) эфиопия тарихын зерттеушілер үшін оның заманына дейінгі Соломон империясы мен оның тарихы туралы ең құнды және дәл еңбектердің бірі саналады, әсіресе эфиопиялық православие шіркеуінің ұзақ сауатты монахтар дәстүрі мен императорлық жылнамаларды тұрақты түрде жинақтауына қарамастан, жергілікті авторлардың еңбектері келесі ғасырлардағы үзілісті қақтығыстар кезінде жоғалып кеткен немесе заманауи ғалымдарға белгісіз болып қалған.

Өмір

Паэз 1564 жылы Мадридке жақын жердегі Ольмеда-де-ла-Себолла (қазіргі Ольмеда-де-лас-Фуэнтес) ауылында дүниеге келді. Ол испан және португал таждардың бірігуінен он алты жыл бұрын (1580-1640 жж.) туған; бұл одақ Паэздің миссионерлік қызметінің мерзімін анықтады. Жастығында ол Куэнкадағы Белмонте иезуит колледжінде оқыды. Бастапқыда Коимбра университетінде оқыған деп есептелді, бірақ соңғы зерттеулер оның жоғары білімін Алкала университетінде алғанын көрсетті. Сол кезде ол Иса қоғамына қосылып, кейін дін қызметкері болып тағайындалды. Иезуиттік уәдесіне сәйкес, Паэз Шығыс Үндістанда қызмет етуге өзіндік үміткерлік танытты және 1588 жылы Гоаға (сол кезде португалдық Үндістанның бір бөлігі) жіберілді. Келесі жылы Испания королі Филипп II бірнеше иезуиттерді Эфиопияға, ондағы иезуит миссиясының қалған мүшелерімен байланыс орнату және Эфиопия шіркеуін Католик шіркеуімен біріктіру мүмкіндігін зерттеу үшін тікелей тапсырыс берді. Антонио де Монсеррат басшылығымен екеуі Эфиопияға аттанды. Алайда, Йеменге келген соң, оларды сапарға шығаруға міндеттелген жергілікті шенеунік сатқандықтан, олар бірнеше жергілікті басшылардың қолынан көшіп-қонып, 1590 жылдан 1596 жылға дейін шамамен жеті жыл тұтқындыққа алынды. Осы кезеңде олар Хадрамаут және Руб әл-Хали шөлдерінен өтіп, Мохада кофе ішіп, 1488 жылы Перо да Ковильян немесе 1562 жылы Франсиско Альварес сияқты тәжірибелі еуропалықтардың бірі болды. Соңында Гоадағы иезуиттер оларды құтқарып, сол қалаға қайтарды, онда олар аурудан жазылу үшін біраз уақыт өткізді. Өкінішке орай, Монсеррат толыққанды қалпына келмеді және 1600 жылы қайтыс болды. Өзі сауығып, Паэз тағы да миссияға аттанды. 1603 жылы Массаваға жетіп, Дебарваға жол тартты, онда 11 мамырда Эфиопиядағы португалдардың басшысы Джон Габриэльмен кездесті және төрт күннен кейін Эфиопиядағы иезуиттердің базасы – Фремонаға жетті. Оның ізашары Андре де Овьедодан айырмашылығы, Пол Хензе оны «жайлы, білімді, басқалардың сезімдерін ескеретін» деп сипаттайды. Жаңа император (negusä nägäst) За Денгельдің сарайына шақырылғанда, оның амхар және гез тілдерін білуі, сондай-ақ эфиопиялық әдет-ғұрыптарды білуі егеменді қатты таң қалдырды, сондықтан За Денгель копт шіркеуінен римдік шіркеуіне өтуге шешім қабылдады, бірақ Паэз оған бұл туралы тым ерте жарияламауға кеңес берді. Алайда, За Денгель сенбі күнін сақтаудағы өзгерістерді жариялаған кезде, Паэз Фремонаға қайтып, императордың өлімімен аяқталған азаматтық соғысты күтті. Бұл сақтық 1607 жылы Сусень I таққа отырған кезде Паэзге пайдасын тигізді. Сусень I оны өзінің сарайына шақырды, онда олар дос болып кетті. Сусень I Паэзге Тана көлінің солтүстік жағындағы Горгора түбегінде жер берді, онда ол 16 қаңтар 1621 жылы қасиетті орынға берілген тас шіркеуден бастап, өзінің иезуит әріптестері үшін жаңа орталық салды. 1622 жылы өлер алдында Паэз Сусень I-ді де католик дініне айналдырды. Оның жобалаған католик шіркеулерінің кейбіреулері әлі де тұр, ең маңыздысы Бахир Дар және Гондар аймақтарында, бұл 17 ғасырдың қалған бөлігіне эфиопиялық сәулет өнеріне әсер етті. Паэздің күш-жігері күткендей ұзақ мерзімді табысқа жетпеді, өйткені кейін аймаққа жіберілген басқа иезуиттер өздерінің уағыздау әдістерінде қатаң тәсіл қолданды, бұл 1633 жылы оларды аумақтан қуғынға ұшыратуға әкелді.

Жазбалар

Паэстің 1620 жылы аяқтаған Эфиопия тарихы, História da Ethiópia, өмірінде жарық көрген жоқ, бірақ Мануэль де Альмейда одан көптеген деректер алды, кейін онжылдықтар өткен соң Historia de Etiopía a Alta ou Abassia еңбегін жазу үшін пайдаланды. Шамамен үш ғасырдан кейін Паэстің тарихы Камилло Бекаридің Rerum Aethiopicarum Scriptores occidentales Inedtii (Рим, 1905–17) еңбегінің II және III томдары ретінде жарық көрді. Оның еңбегі 1945 жылы Портода Сансо, Феио және Тейшейра баспасында Pêro Pais: História da Etiópia деген атпен қайта басылды. Испан тілінде оның толық еңбегі 2014 жылы Historia de Etiopía деген атаумен жарық көрді. "História da Ethiópia" еңбегін Кристофер Дж. Tribe ағылшын тіліне аударды және 2011 жылы Hakluyt қоғамы жариялады. Паез Рим катехизисін ге'ез тіліне аударғаннан басқа, "De Abyssinorum erroribus" трактатының авторы деп саналады.