Кіріспе
Француз иезуит миссионері Қытайда, 1718–1793 Жан Жозеф Мари Амиот (8 ақпан 1718 – 8 қазан 1793) – Цинь әулеті Қытайында, Цяньлун императорының тұсында қызмет еткен француз иезуит дін қызметкері. Тулон қаласында дүниеге келген Амиот 19 жасында Иса қоғамының жаңадан кірушілеріне арналған мектепке түсті. 1746 жылы дін қызметкері болып тағайындалғаннан кейін, ол шетелде миссионерлік қызмет атқаруға ниеттенді. Соңында ол Қытайға миссионерлікке жіберілді және 1749 жылы Франциядан аттанды. 1751 жылы Пекинге келді және өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Амиот Еуропа мен Қытай ғалымдары арасында делдалдық қызмет атқарды. Оның хат алмасуы еуропалықтарға Қытай мәдениеті туралы мәліметтер берді. Ол қытай еңбектерін француз тіліне аударды. Ең танымал аудармаларының бірі – Сунь Цзының «Соғыс өнері» еңбегі, бұл шығарманы батыс тіліне алғаш рет аударған нұсқасы.
Jean Joseph Marie Amiot (; February 8, 1718October 8, 1793) was a French Jesuit priest who worked in Qing China, during the reign of the Qianlong Emperor. Born in Toulon, Amiot entered the novitiate of the Society of Jesus at the age of 19. After he was ordained in 1746, he aspired to serve in an overseas mission. Eventually, he was assigned a mission in China and left France in 1749. He arrived at Beijing in 1751 and remained there for the rest of his life. Amiot served as an intermediary between the academics of Europe and China. His correspondence provided insight on the culture of China to the Europeans. He translated Chinese works into French. Most notably, his translation of Sun Tzu's The Art of War is the first rendition of the work into a Western language.
Ерте өмір
Амио 1718 жылғы 8 ақпанда Тулонда, Тулонның корольдік нотариусы Луи Амио мен Мари Энн Серр отбасында дүниеге келді. Ол он баланың үлкені болды: бес ұл және бес қыз. Оның інісі Пьер Жюль Рох Амио Тулон адмиралтействосының генерал-лейтенанты болды, ал қарындасы Маргарита Клер Урсулин орденінің монахинясы болды. Амио олардың екеуімен де байланысын үзбеді. Тулондағы иезуит семинариясында философия және теология білімін аяқтағаннан кейін, Амио 1737 жылғы 27 қыркүйекте Авиньондағы Иса қоғамының новициатына қабылданды; ол екі жыл бойы жаңадан кіруші болып қалды. Соңынан ол Безансон, Арль, Экс-ан-Прованс иезуит колледждерінде сабақ берді, ал соңғы кезде Нимде риторикадан профессор болды (1744–1745 оқу жылы). 1745 жылдан 1748 жылға дейін Дольде теологиялық білімін аяқтады және 1746 жылғы 22 желтоқсанда дін қызметкеріне бекітілді.
Қытайға келу
Амиот сол кездегі Иса қоғамының генерал-президенті Франц Ретцтен шетелде миссионерлік қызмет атқаруын сұрады, нәтижесінде оған Қытайға миссионерлік қызмет тапсырылды. Бұған дейін ол ағасына жазған хатында осы елдегі елшілікке қызмет етуге деген ниетін білдірген еді. 1749 жылы ол Франциядан шығып, өз елдеріне қайтып келе жатқан қытай иезуиттері Пол Лю және Станислас Кангпен бірге жолға шықты. Олар Францияға оқуға жіберілген еді. Канг Қытайға жетпей, теңізде қайтыс болды. Олар 1750 жылдың 27 шілдесінде Макаоға келді. Пекин иезуиттері Амиоттың, сондай-ақ португал иезуиттері Жозе д'Эспинья және Эммануэль де Маттостың келгенін император Цянлонға хабарлады, ол оларды астанаға жеткізуге бұйырды. 1751 жылдың 28 наурызында олар Макаодан Гуанчжоуға аттанды және бес күннен кейін жетті. Олар 2 маусымда Кантоннан шығып, 22 тамызда Пекинге келді. Пекинге келгеннен кейін ол қасиетті сақшы періштелердің балалар қауымына жетекшілік етті. Бұдан бөлек, ол қытай тілін оқыды. Ол Цян Демин (錢德明) деген қытай есімін қабылдады және Қытай мәдениетіне бейімделу үшін қытай киімдерін киді. 1754 жылы Амиот Ян Я Ко Пе есімді жас қытай жігітін өзінің көмекшісі етіп тағайындады және оны еуропалық үлгіде тәрбиеледі. Янг 1784 жылы Амиотпен отыз жылдан астам уақыт бірге жұмыс істегеннен кейін дүние салды.
Иезуиттерді басу
1762 жылы Париж Парламенті Иса қоғамын таратуға және оның мүлкін тәркілеуге бұйрық берді. Бұл қоғам екі жылдан кейін Францияда король Людовик XV-нің бұйрығымен жойылды. Қытайдағы иезуит миссиясы таратылғаннан кейін біраз уақыт бойы сақталды, оны Цянлон императорының өзі қорғады. Дегенмен, соңғы соққы 1773 жылдың 21 шілдесінде Рим папасы Клемент XIV-нің "Dominus ac Redemptor" атты жарлығы болды, ол Иса қоғамын таратуға ресми түрде бұйырды. Бұл жарлық 1775 жылдың 22 қыркүйегінде неміс кармелиті Жозеф де Сент-Терезе арқылы Қытайдағы француз иезуиттеріне жетті. Пекин иезуиттері оған бағынып, Иса қоғамынан шығып, дін қызметкерлеріне айналды. Француз миссиясын сақтап қалуды қалаған король Людовик XVI оларға қаржылай көмек жіберіп, Франсуа Буржуаны олардың әкімшісі етіп тағайындады. Буржуа болмаған жағдайда Амиот оның орнына тағайындалды. Кейіннен Амиот жазу ісіне көшті. Ол Францияның сыртқы істер министрі Анри Бертенмен хат алмасып тұрды. Оның хаттары 1776 жылдан 1791 жылға дейін "Mémoires concernant l'histoire, les sciences, les arts, les mœurs et les usages des Chinois" жинағында жарияланды. Ол сондай-ақ басқа еуропалық академиялармен, оның ішінде Императорлық ғылым академиясы мен Корольдік қоғаммен де байланыс жасады.
Кейінгі өмір және өлім
1792 жылы Буржуа қайтыс болғаннан кейін Амиот иезуит достарының қабірлеріне баруын бастады, онда ол дұға жасап, ойға шомылды. Ол иезуиттердің қабірлеріне есімдерін жазды. Француз революциясының қырқысы туралы жаңалықтар оны қатты мазалады, соның салдарынан денсаулығы нашарлап, психикалық күйзеліске ұшырады, ақпан айының соңына қарай қабірлерге бара алмай қалды. 1792 жылы Ұлыбритания Джордж Макартни басқаратын дипломатиялық миссияны Қытайға жіберді. Бұл делегацияның мақсаты елмен жаңа сауда порларын ашу және тұрақты миссия құру еді. Макартни Амиотпен Бейжіңде кездесуді армандады. Бірақ Амиоттың денсаулығы нашар болғандықтан дипломатпен кездесе алмады, орнына өзінің суреті мен хатын жіберді, ол 1793 жылғы 3 қазанда жеткізілді. Амиот Макартниге кеңес беріп, Қытайды тастап кетуді ұсынды. 1793 жылғы 8 қазанда Франция королі Людовик XVI-ның өлім жазасын алғанын естіген Амиот, марқұм монарх үшін мисса өткізді. Ол сол түні, 8 қазанда, немесе келесі күні, 9 қазанда 1793 жылы қайтыс болды.
Шығармалары
1772 жылы Амиоттың Сунь Цзының «Соғыс өнері» еңбегінің аудармасы жарық көрді. Онда Юнцзэн императорының «Он қағидасының» аудармасы да бар. Амиот «Соғыс өнерін» Батыста алғаш аударған адам болды. Бұл еңбектің Батыс тіліне келесі аудармасы 1905 жылы Эверард Фергюсон Калтроптың ағылшын тіліндегі нұсқасын жариялағанға дейін жасалмады. Амиот императордың тілі – маньчжур тілінде еркін сөйлей білді. Ол 1789-1790 жылдары Бертиннің көмегімен жарық көрген маньчжур-француз сөздігін жазды; Цин императорлық отбасының мүшесі Хунгу ханзада сөздікті жоғары бағалады. Ол сонымен қатар маньчжур тілінің грамматикасын да жазды, бірақ ол жарияланбады. Амиот Қытайда жұмыс істеген кезінде ғылыми байқаулар мен тәжірибелер жүргізді. Мысалы, ол Пекиндегі ауа райының жазбасын жасады, ол 1774 жылы Шарль Мессье тарапынан жарияланды. Ол ыстық ауа шар жасауға да тырысты, бірақ Хунгу ханзада ұшудың және жаңалықты таратудың қаупінен қорқып, одан бас тартты.
Музыка
Амиот клавесин мен флейтада ойнайтын. Ол француз барокко композиторларының, соның ішінде Рамоның «Жайлаушылар» және «Циклоптар» шығармаларын орындап, қытай тыңдаушыларын өзіне тартуға тырысты. Алайда, бұл әрекеттері сәтті болмады; ол қытай музыканттарынан пікірлерін сұрағанда, олар «сіздің музыкаңыз біздің құлақтарымызға арналмаған, ал біздің құлақтарымыз сіздің музыкаңызға арналмаған» деді. Калифорния университетінің Берклидегі музыкатану профессорының ассистенті Лестер Ху осы оқиғаның растығына күмәнданады. 1754 жылы Амиот Ли Гуандидің «Қытай музыкасы туралы трактат» – «Гюйе Цзиньчжуан» (古樂經傳) еңбегінің аудармасын Парижге жіберді; кейін ол оның қателерге толы және толық емес екенін мойындады. Жан-Филипп Рамо 1760 жылы шығарған «Музыкалық практика кодексі» атты еңбегінде осы жұмысты атап көрсеткен, бірақ Рамоның қытай музыкасындағы гармония туралы түсінігі дұрыс емес еді. Амионың қытай музыкасы туралы «Қытайлардың музыкасы туралы естелік» еңбегін Пьер Жозеф Русье 1779 және 1780 жылдары екі рет жариялады. Автордың осы еңбекке қосымшалары 1997 жылға дейін жарияланбады. Ол сондай-ақ қытай музыкасы мен аспаптарының жинақтарын Францияға жіберді. 1777 жылы ол шенг аспабын жіберіп, Еуропада гармониканың дамуына үлес қосты.