Қытай ритуалдары дауы: Католик миссионерлерінің араздасуы

Кіріспе

Жоғарғы Цин дәуірінде католик миссионерлері арасындағы дау

Қытай рәсімдері дауы – 17 және 18 ғасырларда конфуциандық және қытайлық рәсімдердің діни екендігі жөніндегі католик миссионерлері арасындағы пікір келіспеушілік. Бұл пікір таласы қытайлық ата-бабаларды құрметтеу және басқа да ресми рәсімдердің діни саналамасы және осылай болса, католик сенімімен қайшы келе ме деген мәселені қамтыды. Иезуиттер бұл қытай рәсімдері белгілі шекте христиандықпен үйлесімді және оларды қабылдауға болады деп сарқырама жасады. Доминикан және францискан ордендері олармен келіспей, мәселені Римге жеткізді. 1645 жылы Римнің Иманды тарату жөніндегі қасиетті конгрегациясы доминикандықтардың жағын алып, олардың нұсқауымен қытай рәсімдерін айыптады. Бірақ 1656 жылы сол конгрегация иезуиттерді қолдап, тыйымды жойды. Бұл, Қытайда және Азияның басқа аймақтарында, соның ішінде Жапония мен Үндістанда иезуиттер мен доминикандықтар арасындағы көптеген даулардың бірі болды. Иезуиттер мен олардың қарсыластары арасындағы қақтығыс тарихи сипат алды, ал бұрынғылары еуропалықтар мен қытайлықтардың ортақ тарихы бар екенін жиі айтатын, бұл иезуиттердің қытай рәсімдерін және христиандық Құдайдың есімдерін «беделді етуіне» негіз болды. Бұл дауға Еуропаның жетекші университеттері де тартылды, сондай-ақ Канси императоры мен Климент XI және Климент XIV сияқты бірнеше папалар да мәселені қарастырды, ал Киелі Тақтың кеңселері де араласты. 17 ғасырдың соңында көптеген доминикандықтар мен францискандықтар иезуиттердің пікіріне келісіп, ұстанымдарын өзгертті, бірақ Рим оған келіспеді. 1704 жылы Климент XI бұл рәсімдерге тыйым салды. 1742 жылы Бенедикт XIV тыйымды қайта бекітіп, пікір таласын тоқтатты. 1939 жылы, екі ғасырдан кейін, Киелі Тақ мәселені қайта қарады. Пий XII 8 желтоқсан 1939 жылы қытай католиктеріне ата-бабаларға құрмет көрсету рәсімдерін сақтауға және Конфуцийді құрметтеу рәсімдеріне қатысуға рұқсат беретін жарлық шығарды. Егер мұндай дәстүрлер литургияның нағыз және шынайы рухымен үйлесімде болса, шіркеу литургиясына жергілікті дәстүрлерді енгізудің жалпы принципі Екінші Ватикан соборында (1962–65) жарияланды.

The Chinese Rites controversy was a dispute among Catholic missionaries over the religiosity of Confucianism and Chinese rituals during the 17th and 18th centuries. The debate discussed whether Chinese ritual practices of ancestor veneration and other formal rites qualified as religious, and thus incompatible with Catholic belief. The Jesuits argued that these Chinese rites were secular rituals that were compatible with Christianity, within certain limits, and should thus be tolerated. The Dominicans and Franciscans, however, disagreed and reported the issue to Rome. Rome's Sacred Congregation for the Propagation of the Faith sided with the Dominicans in 1645 by condemning the Chinese rites based on their brief. However, the same congregation sided with the Jesuits in 1656, thereby lifting the ban. It was one of the many disputes between the Jesuits and the Dominicans in China and elsewhere in Asia, including Japan and India. The conflict between the Jesuits and their opponents took on a historical dimension, with the former insisting that Europeans and the Chinese had a shared history, which was taken to legitimise the Jesuit "accommodation" of Chinese rites and names for the Christian God. The controversy embroiled leading European universities; the Kangxi Emperor and several popes, including Clement XI and Clement XIV, considered the case; the offices of the Holy See also intervened. Near the end of the 17th century, many Dominicans and Franciscans had shifted their positions in agreeing with the Jesuits' opinion, but Rome disagreed. Clement XI banned the rites in 1704. In 1742, Benedict XIV reaffirmed the ban and forbade debate. In 1939, after two centuries, the Holy See re assessed the issue. Pius XII issued a decree on 8 December 1939, authorizing Chinese Catholics to observe the ancestral rites and participate in Confucius honoring ceremonies. The general principle of sometimes admitting native traditions even into the liturgy of the church, provided that such traditions harmonize with the true and authentic spirit of the liturgy, was proclaimed by the Second Vatican Council (1962–65).

Жергілікті әдет-ғұрыпқа ерте бейімделу

Испания мен Португалия әскери күшпен басып алған Америкадан өзгеше, Еуропалық миссионерлер Азияда бұрын Еуропаның ықпалына немесе ұлттық мүдделерге ұшырамаған, біртұтас, сауатты қоғамдармен кездесті. Азиядағы Иса қоғамының инспекторы Алессандро Валигнано Жапония мысалында, өзінің "Резолюциялары" мен "Церемониялық ережелері" арқылы христиандық дәстүрлерін Азия қоғамдарына бейімдеуді ұсынған алғашқы иезуиттердің бірі болды.

Қытайдағы қабылдау

Иезуиттер ордені Қытайға еніп, император сарайында қызмет етті. Олар еуропалық астрономия және механика туралы білімдерімен қытайлықтарды таң қалдырып, тіпті Императорлық обсерваторияны басқарды. Кангси императоры Қытайда жұмыс істейтін иезуит миссионерлеріне бастапқыда жақсы қатысты. Олардың дәл әдістері оған күн тұтылуын – оның міндетті діни рәсімдерінің бірін – сәтті болжауға мүмкіндік берді. Ол астрономия, дипломатия және артиллерия жасау салаларында көрсеткен қызметтері үшін оларға риза болды. 1689 жылы Нерчинск шартының келіссөздеріне иезуит аудармашылары Жан-Франсуа Гербильон мен Томас Перейра қатысып, аудармамен көмектесті. Иезуиттер еуропалық артиллерия технологиясын тарату арқылы империяның әскери қуатына маңызды үлес қосты және түрлі калибрлі зеңбіректерді құюды ұйымдастырды. Кангси императоры өз сарайында бірнеше иезуиттерді ғалымдар мен суретшілер ретінде қалдырды. Он жетінші ғасырдың соңына қарай иезуиттер көптеген жандарды өз діндеріне өткізді. Олар өз кезегінде ханьқытайлық конфуцийшіл ғалымдардың білімі мен зиялылығына таң қалды және ежелгі қытайлық зияткерлік өмір салтына бейімделді. 1692 жылы Канси христиан дініне қатысты төзімділік туралы жарлық шығарды (t=容敎令 немесе t=正敎奉傳). Бұл жарлық христиан дінінің мемлекет тарапынан «позитивті бейтараптықпен» қарастырылуына және конфуцийшілдік ортодоксия алдында қабылдануына мүмкіндік берді.

Императорлық тыйым салу және папалық қысым

XVIII ғасырдың басында Римнің қытай ритуалдарына қарсылығы Қытайдан католик миссионерлерін қуғынға ұшыратуға әкелді. 1706 жылдың шілдесінде Папаның өкілі Чарльз Томас Майллард Де Турнон Кангси императорының наразылығын тудырды, ол Қытайда қалу үшін императорлық рұқсат алуға ниеттенген барлық миссионерлер Маттео Риччидің қағидаларын сақтайтындарын мәлімдеуі керек деген жарлық шығарды. 1721 жылы Кангси императоры Клименттің жарлығымен келіспей, Қытайдағы христиан миссияларын тоқтатты. Кангси жарлығында ол қытайлық жаңа дінге өткендер де наразылық хаттары, кітаптар, үнқатысулар және басқалар арқылы осы дауға қатысқандарын айтты. Дау-жанжал Фуцзянь провинциясындағы христиан ғалымдары мен католик епискобы (Шарль Майгро де Криссей) арасында ең қызып өтті, онда қытайлық жаңа дінге өткендер иезуиттерді қолдады, ал епископты ымыраға келмейтін ибериялық саяхатшылар (доминикандықтар мен францискандықтар) қолдады. 1724 жылы Юнчжэн императоры Аспан Мырзасы сектасын (сол кезде католицизм деп аталған) тыйым салды. Юнчжэн императорының тұсында қуғын-сүргін күшейе берді. Юнчжэн императоры иезуит Джузеппе Кастильоненің өнерін және батыс технологияларын бағалап, құрметтегенмен, 1737 жылы христианға қарсы саясатын нығайтты.