17 ғасырдағы неміс астрономы және Қытайдағы миссионері Йоханн Адам Schall фон Белл

Кіріспе

Қытайда белсенді болған неміс 17 ғасырлық иезуит астрономы Иоганн Адам Шалл фон Белл (1 мамыр 1591 – 15 тамыз 1666) – неміс иезуиті, астроном және аспап жасаушы. Ол өмірінің көп бөлігін Қытайда миссионер болып өткізді (онда оны "Тан Руован" деп еске алады) және Цин әулетінің Шуньцзи императорының кеңесшісі болды.

Өмір

Шалл фон Белл Кельн қаласында немесе жақын маңдағы Люфтельбергте (қазіргі Мекенхаймның бөлігі) абыройлы отбасында дүниеге келді. Кельндегі иезуит гимназиясын бітірген соң Римге көшіп, Collegium Germanicum-да математика және астрономия сияқты пәндерді оқыды. 1611 жылы Иса қоғамына қосылды.

Шалл фон Белл мен Джакомо Ро 1630 жылы қайтыс болған Иоганн Шректің жұмысын жалғастыру үшін Пекинге жіберілді, ол қытай күнтізбесін реформалаумен айналысқан. Сюй Гуанцзимен бірге қытай күнтізбесін өзгертуге және «Чунчжэнь күнтізбесі» деп белгілі болған күнтізбе жасауға қатысты. Мин әулетінің соңғы императоры Чунчжэньнің есімімен аталатын бұл күнтізбе күн мен айдың тұтылуын дәлірек болжауға мүмкіндік берді. Сюй қайтыс болғаннан кейін ол оның құрметіне дұға оқыды және оның денесін Шанхайға, туыстарына қайтаруды ұйымдастырды. Мин әулеті Пекиндегі Шалл фон Беллдің қорытынды зауытының қызметін пайдаланды, онда бес жүздей зеңбірек жасалған деседі. 1644 жылы Мин-Цин ауысуынан кейін Шалл фон Белл жаңадан тағайындалған Шунчжи императорына жол тауып, оның сенімді кеңесшілерінің бірі болды. Ол мандарин дәрежесіне ие болды және математика мектебінде маңызды лауазымды атқарды: Императорлық обсерваторияның және Математика трибуналының директоры. Оның лауазымы иезуиттерге шіркеулер салуға және бүкіл елде уағыз айтуға императордың рұқсатын алуға мүмкіндік берді. Осылайша, Шалл фон Беллдің еңбегінің арқасында он төрт жыл ішінде иезуит миссионерлері 500 мың қытайлықты дінге өтуге көндірді, бұл оны табысты миссионер етті. 1661 жылы Шунчжи императоры қайтыс болды, ал Шалл фон Беллдің беделі төмендеді. 1664 жылы оған Ян Гуансян мен мұсылман астрономдары қарсы шықты, олар оны бүлік ұйымдастыруға және қабірге жерлеу рәсімінің уақыты мен орнын қасақана дұрыс есептеп, Консорт Дунгоның өліміне себепкер болды деп айыптады. Шалл фон Белл және Фердинанд Вербист сияқты басқа иезуиттер түрмеге қамалды. Шалл фон Белл түрмеде инсульт алды. Сотта Вербист оны қорғап сөйледі, бірақ барлығы өлім жазасына кесілді. Алайда жер сілкінісінен кейін иезуиттер кешірілді, бірақ астрономиялық кеңседе жұмыс істейтін бес қытайлық христиан ғана өлім жазасына кесілді. Иезуиттер Макаоға жер аударылды. Шалл фон Белл босатылғаннан кейін бір жыл ішінде қайтыс болды.

Schall von Bell and Giacomo Rho were sent to Beijing in 1630 to continue the work of the deceased Johann Schreck on a reform of the Chinese calendar. With Xu Guangqi, he participated in modifying the Chinese calendar and compiling what is known as the Chongzhen calendar. Named after the Chongzhen Emperor, the last emperor of the Ming dynasty, the modified calendar provided more accurate predictions of eclipses of the sun and the moon. Upon Xu's passing, he held the requiem in his honour and oversaw the process of shipping the body back to his relatives in Shanghai. The Ming obtained the services of Father von Bell’s foundry in Beijing, which is said to have produced some five hundred cannon. After the Ming Qing Transition in 1644, Schall von Bell gained access to the newly installed Shunzhi Emperor and became one of his trusted counsellors. He was made a mandarin and held an important post in connection with the mathematical school: Director of the Imperial Observatory and the Tribunal of Mathematics. His position enabled him to procure from the emperor permission for the Jesuits to build churches and to preach throughout the country. Thus Schall von Bell is indirectly credited with 500,000 Chinese that are said to have been baptised by Jesuit missionaries within fourteen years, making him a successful missionary. The Shunzhi Emperor died in 1661 and Schall von Bell's position started to erode. In 1664 he was challenged by Yang Guangxian and the Muslim astronomers, who accused him of planning a rebellion and of having wilfully miscalculated time and place of a funeral and in that way contributed to the death of Consort Donggo. Schall von Bell and other Jesuits, Ferdinand Verbiest included, were imprisoned. Schall von Bell had a stroke in prison. At trial, Verbiest spoke in his defence, but all were condemned to death. However, after an earthquake, the Jesuits were pardoned and only five Chinese Christians working in the astronomical office were executed. The Jesuits were exiled to Macau. Schall von Bell died within one year of his release.

Қытайдағы мәдени маңыздылығының сақталуы

1992 жылы Тайвань Шал фон Беллдің туғанына 400 жыл толуына арналған естелік марка шығарды, онда «оның барлық жетістіктерімен Қытай тарихындағы орны берік» деп көрсетілген. 2013 жылы Қытайдың CCTV телеарнасы «Өмірбаяндық очерктер» сериясы аясында Шал фон Белл туралы деректі фильм көрсетті. Фильмнің соңында комментатор Шал фон Белл өңдеген Чончжэнь күнтізбесі бүгінге дейін қолданылып келе жатыр деп атап өтті. Қытай Халықаралық коммуникация орталығының ежелгі Қытайдағы алты еуропалық туралы маңызды өмірбаяндық сериясында Шал фон Беллке де орын берілді. Ол қытай теледидарындағы ең танымал жанр – сарай драмаларында да көрінеді, себебі ол Шунчжи императорына жақын болған.