Кіріспе

Археологиялық шөгінділерді зерттеу – қазіргі археологиялық теория мен практиканың маңызды тұжырымдамасы. Қазіргі қазба техникалары стратиграфиялық принциптерге негізделген. Бұл ұғым геологиялық тұрғыдан, шөгінділердің біркелкі принциптер бойынша қалыптасатыны туралы идеядан туындайды. Археологиялық табылар көбінесе жер бетінен төменде жатқандықтан, әр табылған заттың контекстін анықтау, археологқа орын туралы және оның сипаты мен пайдаланылған мерзімі туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Археологтың міндеті – қандай контексттер бар екенін және олардың қалай пайда болғанын анықтауға тырысу. Археологиялық қабаттасу немесе тізбек – стратиграфияның жеке бірліктерінің немесе контексттердің динамикалық үстіне орналасуы. Контексттер – археологиялық тізбекте немесе стратиграфияда дискретті, байқалатын із қалдыратын жеке оқиғалар немесе әрекеттер. Олар шөгінділер (мысалы, ордың артқы толтырылысы), құрылымдар (мысалы, қабырғалар) немесе "нөлдік қалыңдық беттер", кеңінен "кесімдер" деп танылады. Кесімдер – басқа қатты контексттерді, мысалы, толтырылымдар, шөгінділер және қабырғаларды жоятын әрекеттерді білдіреді. Мысалы, бұрынғы шөгінділер арқылы жасалған ордың "кесімі". Стратиграфиялық қатынастар – уақыт бойынша контексттер арасындағы қатынастар, олардың құрылған хронологиялық реттілігін көрсетеді. Мысалы, ор және оның артқы толтырылысы. "Толтырылым" контексті мен "кесім" контексті арасындағы уақытша қатынас сондай, "толтырылым" тізбекте кейінірек пайда болған; оны толтырудан бұрын ор қазу қажет. Тізбекте кейінірек орналасқан қатынас кейде тізбекте "жоғары" деп, ал ертерек орналасқан қатынас "төмен" деп аталады, бірақ бұл контекстің физикалық орналасуын міндетті түрде білдірмейді. "Жоғары" деп ойлау ыңғайлырақ, себебі ол контекстің Харрис матрицасындағы орнына қатысты, бұл орынның кеңістікте және уақытта қалыптасуының екі өлшемді бейнесі.

Түсіндіру үшін стратиграфиялық контексттерді біріктіру

Қазіргі археологияда бір орынды түсіну – олардың байланыстары негізінде жеке контекстерді үнемі үлкен топтарға біріктіру процесі. Бұл үлкен кластерлердің терминологиясы зерттеушіге байланысты өзгереді, бірақ интерфейс, кіші топ және топ терминдері жиі қолданылады. Мысалы, жерлеуді құрайтын үш контекст кіші топ болып табылуы мүмкін: қабір ойысы, дене және дене үстіне толтырылған топырақ. Кіші топтар стратиграфиялық байланыстары арқасында басқа кіші топтармен бірігіп топтарды құруы мүмкін, ал олар өз кезегінде «фазаларды» құрайды. Бір кіші топ жерлеу орны басқа кіші топ жерлеу орындарымен бірігіп зиратты құруы мүмкін, ал зират шіркеу сияқты ғимаратпен біріктіріліп «фазаны» жасауға болады. Фаза – бұл дерлік бір уақытта болған археологиялық горизонт, ол «Егер сіз X уақытына қайта оралсаңыз, не көретініңізді» көрсетеді. Фазалық түсіндірулерді жасау – стратиграфиялық түсіндіру мен қазба жұмыстарының бірінші мақсаты.

Қалдықтар мен интрузивті табылмалар

Стратиграфиялық қатынастарды пайдаланудағы бір мәселе – контексттегі артефакттардың күні контекстің өзінің күнін емес, тек осы контекст пайда болуы мүмкін ең ерте күнді көрсетеді. Егер А суретіндегі тізбекке қарасақ, 2-ші қабырғаның құрылысы үшін жасалған 5-ші контекстің кесімі 9-шы және 10-шы қабаттарды кесіп өтетінін, соның салдарынан 9-шы және 10-шы қабаттардан табылған артефакттар тізбектің жоғарырақ жағындағы, құрылыс кесігін толтырған 3-ші контекстте қайта орналасуы мүмкін екенін көреміз. Мұндай артефакттар "қалдық" немесе "қалдық табылмалар" деп аталады. Контекстің күнін анықтауда осы контекстен алынған ең соңғы даталау деректеріне сүйену өте маңызды. Сондай-ақ, егер 5-ші кесімді – 2-ші қабырға, 3-ші толтыру және 12-ші таптау – "астыңғы қазу" салдарынан қазба жұмыстары кезінде толығымен алынып тасталмаса, осы кейінгі, "жоғарырақ" 2-ші, 3-ші және 12-ші контексттерден келген қалдық емес артефакттар 9-шы және 10-шы сияқты ертерек контексттердің қазбасын бұзуы және қате даталау туралы ақпарат беруі мүмкін. Мұндай артефакттар "сырттан келген табылмалар" деп аталады.

Стратиграфиялық деректерді архивтеу

Стратиграфиялық деректер археологиялық архивтердің қажетті құрамы болып табылады, бірақ цифрлық деректер архивтері үшін үлкен мәселе туындап келеді, онда стратиграфиялық деректер көбінесе қағаз түрінде немесе матрицалық диаграммалардың сканерленген бейнекөшірмелері (PDF) түрінде сақталады. Бұл оларды келешектегі талдауларда қайта пайдалануды қиындатады. Осы мәселені шешу үшін бірқатар ұсыныстар енгізілуде.