Кіріспе

Уайатт Бетхам Крич (Wyatt Beetham Creech) (1946 жылдың 13 қазанында туған) – Жаңа Зеландияның зейнеткер саясаткері. Ол 1998 жылдың тамызынан 1999 жылдың желтоқсанына дейін Дженни Шиплинің Ұлттық партиясы үкіметінде Жаңа Зеландияның 14-ші вице-премьері қызметін атқарды.

Ерте өмір

Крич АҚШ-тың Калифорния штатындағы Оушенсайд қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Джесси Уайт Крич Солтүстік Каролинадан шыққан. Джесси 1939 жылы АҚШ Теңіз корпусына қатарына қосылған. Ол 1941 жылдың 7 желтоқсанында Перл-Харборда, 1942 жылдың маусымында Мидуэй аралы шайқасында және 1942 жылдың 7 тамызынан 1943 жылдың басына дейін Гуадалканал науқаны кезінде қатысқан 3-ші қорғаныс батальонында қызмет еткен. Кричтің анасы, Жаңа Зеландия азаматы, оның әкесімен 3-ші қорғаныс батальоны Гуадалканал науқаны сәтті аяқталғаннан кейін демалыс пен қалпына келтіру үшін Жаңа Зеландияның Мастертон қаласына орналасқанда танысқан. Крич үш айлық болғанда отбасы Жаңа Зеландияға оралып, Вайрарапа аймағына қоныстанды, онда оның әкесі қой және мал шаруашылығымен айналысты. Крич Мастертон қаласында бастауыш, ал Вангуидегі Вангуи Колледжінде орта білім алған. Алғашқыда Крич отбасылық шаруашылықта жұмыс істеді, содан кейін Масси университетінде ауыл шаруашылығы саласында білім алған.

Министрлер кабинеті

Ұлттық партия 1990 жылғы сайлауда жеңіске жеткенде, Крич төртінші Ұлттық үкімет кабинетіне ең кіші мүшесі ретінде тағайындалды. Бастапқыда оның екі негізгі лауазымы Кіріс министрі және Кеден министрі болды. Ұлттық үкіметтің үш мерзімі бойы (және 1996 жылғы сайлаудан кейін Ұлттық партия басшылық еткен кезеңде) ол бірқатар басқа да кабинеттік портфельдерді иеленді, оның ішінде Білім министрі, Денсаулық сақтау министрі, Мемлекеттік кәсіпорындар министрі, Сот министрі, Жұмыспен қамту министрі және Қаржы министрінің орынбасары. Крич зейнетақы келісімі мен жұмыспен қамту келісімін әзірлеген депутаттардың көппартиялық комитеттеріне төрағалық етті. Крич 1997 жылғы желтоқсанда премьер-министр Джим Болгерге қарсы Женни Шиплинің партиялық төңкерісін қолдады және 1997 жылғы 8 желтоқсанда Ұлттық партияның жетекші орынбасары болды.

Премьер-Министрдің орынбасары

1998 жылдың тамызында Ұлттық партия мен Жаңа Зеландия біріншілігі арасындағы коалиция бұзылып, Жаңа Зеландия біріншілігінің Уинстон Петерс вице-премьер лауазымынан алынды. Шипли Кришты бос қалған орынға тағайындады. Бірақ, бір жыл өткен соң Шипли үкіметі Лейбористер партиясынан ауыр жеңіліс тапты. Бұл сайлауға дейін Крич Уайрарапа сайлау округінде Ұлттық партияның кандидаттығынан бас тартып, тізімдік депутат болып сайланды. Ұлттық партияның қағидаларына сәйкес, оның Партия жетекшісінің орынбасары лауазымы оны Ұлттық партияның тізімінде автоматты түрде екінші орынға қойды, тіпті Ұлттық партия оппозицияға кетсе де, Парламент депутаты болып қайта сайлануын қамтамасыз етті. Ол сайлауға дейін ғана Корольдік кеңесінің мүшесі болып тағайындалды. Ұлттық партия жеңілгеннен кейін ол оппозиция жетекшісінің орынбасары және Шипли басшылығымен денсаулық сақтау министрінің көлеңкелік министрі болды. Крич 2001 жылдың ақпанына дейін партияның орынбасары қызметін атқарды, содан кейін ол өзі қызметтен бас тартты. Оның орнына Билл Инглиш келді. Крич 2002 жылғы сайлауда қайта сайлануға түспеді.

Саясатта болғаннан кейінгі мансап

Саясаттан қызметтен кеткеннен кейін Крич шағын топты басқарып, Уайкатодағы Матамата маңында орналасқан "Open Country Cheese Company" компаниясын құру арқылы сүт өнеркәсібінің дерегуляциясынан туған мүмкіндіктерді пайдаланды. Бүгінде бұл компания "Open Country Dairy Co Ltd" болып өсті, оның сүт ұнтағы және ірімшік өндірісі Уахароада (Матамата маңында), Вайкатода, Аваруада (Инверкаргилл маңында) және Вангануиде орналасқан. Алғашқы ірімшік компаниясы 2001 жылғы 28 қарашада құрылды (сол күні 2001 жылғы Сүт өнеркәсібін қайта құрылымдау туралы заңға Корольдік келісім берілді). Өндіріс 2004 жылдың қазан айында басталды. Ол 2008 жылы осы компанияның басқармасынан кетіп қалды. 2007 жылы Крич және оның серіктестері тауар өнімдерін өндіру операциясының бұтағы ретінде "Open Country" компаниясынан жаңа, ерекше ірімшік өндірісіне бағытталған "Kaimai Cheese" (жергілікті тау тізбегінің атымен аталады) компаниясын құрды және бастапқыда оның төрағасы болды. Ол 2013 жылы компанияның активтері жаңа өндірушіге сатылып кеткен кезде осы компанияның басқармасынан кетіп қалды. 2009 жылы Крич "NZ Windfarms" компаниясының басқармасына кірді және 2013 жылдың желтоқсан айында осы басқармадан кетіп қалды. Крич сонымен қатар екі жыл бойы Вайкатодағы мал азығын өндіруші "Seales Limited" компаниясының және Жаңа Зеландиядағы білім беруді қолдаушы "Cognition Education Trust" қорының басқармаларында қызмет етті. Содан кейін ол "Healthcare Holdings Limited" компаниясының басқармасына кірді (қоғамдық денсаулық сақтау қызметтерін ұсынады). 2009 жылдың қыркүйегінде Крич Жаңа Зеландияның Өртке қарсы қызмет комиссиясына төрағаның орынбасары болып қосылды. 2014 жылдың ортасынан бастап ол Жаңа Зеландияның Өртке қарсы қызмет комиссиясының және "Heritage New Zealand Pouhere Taonga" (Жаңа Зеландияның тарихи орындары трестінің орнына келген мемлекеттік орган) төрағасы, сондай-ақ "Healthcare Holdings Limited" компаниясының төраға орынбасары болып қызмет етеді. 2009-2010 жылдары Кричке Қоршаған орта және жергілікті басқару министрлері "Environment Canterbury" ұйымының жұмысын тексеруді тапсырды. Олардың баяндамасында ұйымның жұмысы мен қабілеті сынға алынды, ал ұсынылған ұсыныстар даулы болғанымен, үкімет оларды толық орындады. Крич 2001 жылғы Соломон аралдарындағы жалпы сайлауда Халықаралық сайлау бақылаушылар тобының құрамында болды. Сондай-ақ, ол 2010 жылдың тамызында Соломон аралдарында өткен жалпы сайлауда Жаңа Зеландияның сайлау бақылаушылар тобын басқарды. Ол сондай-ақ 2013 жылы Фолкленд аралдарында оның болашақ мәртебесі туралы референдумға Халықаралық сайлау бақылаушылар тобында қатысты. Крич 2004 жылдың желтоқсанынан 2006 жылдың маусымына дейін "Bluechip" инвестициялық және жылжымайтын мүлік компаниясының директоры болып қызмет етті. Ол 2006 жылдың маусым айында қызметінен кетті. Компания 2008 жылдың қарашасында банкротқа ұшырады. Бұрынғы директорлар ретінде Крич пен Джон Лакстон (2006 жылдың қазанында отставкаға кеткен) 2012 жылы инвесторларға қатысты міндеттерін бұзғаны туралы екі сотқа тартылды. Бұл талап бойынша сот ісі болған жоқ, ал 2014 жылы бұрынғы директорларға қатысты барлық заңдық талаптар тоқтатылды. 2014 жылы ол Өнер, мәдениет және мұра министрі Крис Финлейсонның тағайындауымен "Heritage New Zealand Pouhere Taonga" Басқармасының төрағасы болып тағайындалды.

Құрметтер мен марапаттар

1990 жылы Крич Жаңа Зеландияның 1990 жылды еске алу медалімен марапатталды. 2003 жылғы Жаңа жылдық наградалар салтанатында ол Парламент мүшесі ретіндегі қызметтері үшін Жаңа Зеландияның Ардагерлік орденінің серігі дәрежесіне ие болды.