Кіріспе
Лос-Анджелес округінің өзені, Калифорния, АҚШ. Техастағы өзен.
the river in Texas
Экспедицияға өзеннен көпір салу қажет болды, себебі арна тым батпақты және лайлы болғандықтан, аттар мен жабдықтарды тасымалдау қиынға соқты. Бұл аймақ "la puente" (көпір) деп аталды, содан қазіргі Ла-Пуэнте қаласының аты шықты. Калифорния 1850 жылы АҚШ штаты болды, бұл Мексика-Америка соғысынан екі жыл кейін болды. Соғыстың шешуші шайқасының бірі 1847 жылдың 8 қаңтарында Сан-Габриэль өзенінде өтті, бұл Мексиканың генерал-губернаторы Хосе Флорес басқарған Мексика Калифорниясының күштерінің соңғы қорғаныс шебі болды, олар Лос-Анджелес бекінісін қорғауға міндеттелген. Комодор Роберт Ф. Стоктон басшылығымен генерал Стивен У. Керни бастаған американдық әскерлер қатты атыс астында өзеннен өтті, бірақ тоқсан минуттан кем уақыт ішінде Калифорниялықтарды олардың қорғаныс позициясынан ығыстыра алды. Өзенді басып алғаннан кейін американдықтар 10 қаңтарда Лос-Анджелесті басып алды, ал мексикалықтар үш күннен кейін Калифорнияны тапсырды. Бұл жорық қазір Рио-Сан-Габриэль шайқасы ретінде есте сақталады.
Алтын іздеушілер
Көп жылдар бойы Калифорния АҚШ штаты болмас бұрын, Сан-Габриэль каньонында алтынды американдықтар мен испандық зерттеушілер тапқан деген әңгімелер тараған. Бірақ алтынды алғаш рет 1855 жылдың сәуір айында Сан-Габриэль өзенінің жоғарғы ағысында, Каджон асуы арқылы тауға кірген іздеушілер тобы растады. "Лос-Анджелес Стар" газеті олардың жаңалығын жариялады:
Шығыс саласы бойында бірнеше алтын өндіру лагерлері құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері Жоғарғы және Төменгі Клондайк болды. 1930 жылдары алтын өндірушілер бұрынғы алтын ағынынан қалған ұсақ бөлшектер мен шаңды табуға күш салды. Көптеген адамдар үшін бұл Ұлы депрессия кезінде табыс көзіне айналды, ал кейбіреулері үшін демалысқа мүмкіндік берді. Дегенмен, бұл тыйым көбінесе сақталмайды және көптеген пікір таласына себеп болады, әсіресе ол демалыстық және коммерциялық алтын өндіруді ажыратпайды.
Ауыл шаруашылығы және суару
Оңтүстік Калифорнияның климаты көптеген ауыл шаруашылығы түрлеріне өте қолайлы болғанымен, жауын-шашынның маусымды болуы суарусыз егін өсіруді дерлік мүмкін емес етті. Сан-Габриэль миссиясы негізделгеннен кейін, испандықтар егістіктерді суару, диірмендерді қозғау және малға су беру үшін занджалар (каналдар) және су сақтағыштар жүйесін салған және оны біртіндеп кеңейткен. Миссия үшін су бұру туралы ең алғашқы тарихи жазба 1773 жылға қарайды. Мексикалық кейбір ранчоларда да суару жүйелері салынған, мысалы, 1842 жылы Ранчо Азуса-де-Далтонның иесі Дон Луис Аренас Сан-Габриэль өзенінің сағасынан өз үйіне дейін шамамен бір миль (1,6 км) қашықтықта занджа салған. Бұл кейіннен Азуза каналына дейін кеңейтілді, ол аймақтың маңызды каналдарының бірі болды. Калифорния 1846 жылы АҚШ құрамына енгеннен кейін, мал шаруашылығы экономикасы біртіндеп ауыл шаруашылығына қарай өтті (бұл 1862 жылғы Ұлы су тасқыны және 1863-1864 жылдардағы құрғақшылықтың салдарынан жылдамдатылды, олар Лос-Анджелес округындағы малдың үштен екі бөлігін қырып салған), ал Сан-Габриэль өзені фермалар үшін маңызды су көзіне айналды. Калифорния алтын ірісі мемлекетке көптеген адамдарды әкелді, ал тағамға деген жоғары сұраныс Сан-Габриэль өзені бассейнін елдің ең өнімді ауыл шаруашылығы аймақтарының біріне айналдырды. 1876 жылы Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолы, ал 1900 жылдардың басында Одақ Тынық мұхиты темір жолы келді, соңғы желі Уиттиер тарлығы арқылы өтті; бұл Сан-Габриэль өзені аймағына ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттаудың ірі орталығы болуға мүмкіндік берді. Осылайша, жер бетіндегі судың көп бөлігі тікелей Сан-Габриэль каньонының аузынан немесе жер асты сулары қайтадан жер бетіне көтерілетін Уиттиер тарлығының жанынан алынды. Құрғақ маусымда су ағыны азайып, су жетіспеген кезде, өзен төсегінің астынан 244 метрлік туннель салынды, ол жер асты суын пайдаланып Азуза, Дуарте және Бирдсли каналдарын сумен қамтамасыз етті. 1890 жылы Сан-Габриэль өзенінің жоғарғы ағысында жұмыс істеген суару компанияларының арасында Дуарте өзара суару және канал компаниясы, Винеланд суару ауданы және Шығыс Уиттиер жер және су компаниясы болды. Көп ұзамай суару Сан-Габриэль каньонының төменгі жағындағы өзеннің барлық беткі ағынын жұтып қойды. 1854 жылы бүкіл жоғарғы Сан-Габриэль өзені иеленді, Азуза шаруалары (Сан-Габриэль өзенінің шығысында) ағыстың үштен екі бөлігіне дейін, ал қалған үштен бірі Сан-Габриэль өзенінің батысында орналасқан Дуарте шаруаларына тиді. Фермерлер сондай-ақ Уиттиер тарлығындағы бұлақтардан шығатын барлық суды иеленді, бұл жерден төменгі өзенді құрғатып жіберді. 1907 жылы Сан-Габриэль өзені "Оңтүстік Калифорнияның ең өнімді цитрус аймақтарын" суғарады деп хабарланды. Сан-Габриэль өзенінен алыс емес Сан-Димас қаласындағы Тиг тоғайы бір кезде 250 мыңға жуық ағашпен әлемдегі ең үлкен цитрус бақтарының бірі болған. Сан-Габриэль өзенінің суына қатысты жанжал 1880 жылдары шиеленістің шыңына жетті, ондағы қатал сот процестері "Сан-Габриэль өзенінің шайқасы" деп аталды. Бұл 1889 жылы "Сан-Габриэль өзенінен суды қауіпсіз және сенімді жеткізуді қамтамасыз ету және комитет мүшелерінің атынан өзендегі құқықтар мен мүдделерді қорғау" мақсатымен Сан-Габриэль өзені су комитетін (Тоғыздық комитет) құруға әкелді. 1889 жылғы Келісім шарты бойынша, ол әлі де күшінде, Тоғыздық комитетке Сан-Габриэль өзенінің суларын жылдық 500 мың тоннаға дейін бөлу құқығы берілді. Бұл мөлшерден артық барлық су ағыстарын Сан-Габриэль алқабының қорғау қауымдастығы басқарады.
20 ғасыр
1900 жылдардың басында өсіп келе жатқан Лос-Анджелес қаласы сумен қамтамасыз ету үшін Сан-Габриэль өзеніне көз жүгірді. Алайда, бастапқы жоспарлар қабылданбады, себебі судың бәрі фермерлер тарапынан қолданылып, қыста ғана су тасқыны болды. Сол кезде Сан-Габриэль өзенінің лайлы, су тасқынына бейім екендігіне байланысты, осы дауылдық суды сақтау үшін қауіпсіз немесе тиімді бөгеттер салу мүмкін емес деп есептелді. Осы кезеңде Сан-Габриэль өзені аймағына жаңа өнеркәсіптер көшіп келді, бұл аймаққа көбірек қала тұрғындарын тартты. Салынысы кезінде бұл Оңтүстік Калифорнияда салынған ең үлкен көпір болды. 1914 жылы Сан-Габриэль өзені күшті тасып, өзен бойындағы қалалар мен шаруашылықтарға ауыр зиян келтірді. Сол жылы Лос-Анджелес округінің су тасқынын бақылау туралы заңы қабылданды және округ Сан-Габриэль өзені мен оның салалары бойында он төрт бөгет салу бағдарламасын бастады. Кейінгі тергеулер бақылаушыларды өрескел немқұрайлылыққа кінәлі деп тапты және "округтік үкіметте парақорлық пен сыбайлас жемқорлық болған" деп мәлімдеді. Келесі жылы Морис бөгеті су тасқынын бақылау округіне сатылды. (Лос-Анджелес округінің су тасқынын бақылау округі ақырында округтік инженерлік бөлімшесімен және жол бөлімшесімен бірігіп, Лос-Анджелес округінің қоғамдық жұмыстар департаментіне айналды, ол осы бөгеттерді күтіп ұстауды бүгінге дейін жалғастыруда.) Ең үлкен бөгет – Сан-Габриэль – бастапқы Форкс бөгеті орнынан екі миль (3.2 км) төмен орналасқан. Ол 1938 жылғы Лос-Анджелес су тасқыны алдында, Оңтүстік Калифорния тарихындағы ең ауыр су тасқыны кезінде аяқталды. 1938 жылдың ақпан айының соңы мен наурыз айының басындағы дауылдар Сан-Габриэль тауларына бір жылдық жауын-шашынды бір апта ішінде түсірді, нәтижесінде Лос-Анджелес бассейніндегі өзендер жарып, 100-ден астам адам қаза тапты және 1,3 миллиард доллардан астам (2016 доллары) мүлік жойылды. Сол кезде Сан-Габриэль өзені Оңтүстік Калифорниядағы су тасқынын бақылауға арналған бөгеттері бар жалғыз ірі өзен болды. Жаңа бөгеттер су тасқынының құлпыратын күшін шамамен азайтып, Сан-Габриэль аңғарының үлкен бөлігін зақымданудан сақтады. Дегенмен, кейбір жерлерде, әсіресе Сан-Габриэль өзенінің төменгі ағысында, салалардан келген су тасқынынан ауыр зиян келді. 1930 жылдары қалалану қарқыны артты, бұл шаңды дауылдан қашқан және Үлкен Лос-Анджелеске қоныстанған Орта Батыс отбасыларының үлкен үлесіне байланысты болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ұсынылған жол қорғаныс мақсатында маңызға ие болды және ядролық шабуыл жағдайында Лос-Анджелестен эвакуациялауға арналған балама жол ретінде қарастырылды. 1950 және 1960 жылдары Шоумейкер каньоны жолы шығыс саласынан жоғары орналасқан жерде жартылай аяқталды, бірақ оның құрылысын қысқы дауылдардың салдарынан болған балшық құлдыраулары мен эрозия қиындатты. Екінші әрекет те тоқтатылды және қазір "Жерсізге апаратын жол" деп белгілі. 1890 жылдардың басында жергілікті тұрғындар таулы аймақтарды тұтас су жинау алаптары ретінде де, демалыс үшін де сақтау қажеттігін мойындады. 1891 жылы Лос-Анджелес сауда палатасы Конгреске "Лос-Анджелес, Сан-Габриэль және Сьерра тауларындағы басқа да өзендердің су жинау алаптарына кіретін барлық мемлекеттік жерді сатудан алып тастау туралы" өтініш жасады, осылайша таулар болашақта жалпы жұртшылыққа үлкен саябақ ретінде қызмет ете алады. 1892 жылы Анжелес ұлттық орманның алдағысы болған Сан-Габриэль Тимберленд қорығы федералды үкімет тарапынан құрылды. Алтын іздеушілер кеткеннен кейін тыныш болған каньондар жазда Сан-Габриэль өзенінің салалары бойында құрылған көптеген курорттардың арқасында қайтадан қозғалысқа толы болды. 1890 мен 1938 жылдар аралығында жаяу серуендеу "аймақ тұрғындары арасында өте танымал болды". Басты курорттардың бірі – Бонито лагері, ол алғашқы Эльдорадовиллдің орнында орналасқан, "керемет тротуар ағындарымен, бұғылардың мекенімен және әдемі айналасымен" танымал болды. Бонито лагеріне Азузадағы Pacific Electric темір жолынан Эльдорадовилл сатысымен бірдей бағыт бойынша поездар қызмет көрсетті. Басқа тау курорттарына Колд Брук лагері (Кристалл көлінің аймағында, Солтүстік саласында) және Батыс саласындағы Опидс лагері мен Камп Ринкон кірді. Холдвотер каньонында (Шығыс саласының саласы) орналасқан Вебер лагері Сан-Антонио тауының ең биік нүктесіне жол бойындағы танымал тоқтау орны болды. Бастапқыда Сан-Габриэль өзенінің жоғарғы ағысына тек жаяу немесе атпен ғана кіруге болатын. 1893 жылы ашылған тау-теңіз темір жолы туристерді Сан-Габриэль өзенінің батыс саласынан жоғары орналасқан Вильсон тауының басына жақын алып келді. Мұнда Вильсон тауы обсерваториясының жанында қонақ үй құрылды; осы жерден жаяу жолдар Ред Бокс �...
Су тасқынын бақылау
1900 жылдардың басына дейін Сан-Габриэль өзенінің су алабы көбінесе ауыл шаруашылығы және мал өсіру үшін пайдаланылды; өзеннің ара-ара тасқындауы кезінде адам өмірі мен мүліктік шығындар шектеулі болды. Өзеннің Whittier Narrows төмендегі бағытының өзгеруі осы жерде тұрақты елді мекендер құруды қиын етіп берді. 1860 жылдардың көп бөлігінде Сан-Габриэль өзені оңтүстік-батысқа қарай ағып, Лос-Анджелес өзенімен қосылып, Сан-Педро шығанағына құйды. Бірақ 1868 жылғы тасқын өзенді оңтүстікке қарай, қазіргі Аламитос шығанағына бұрып, Галлатин қаласын су басып, қиратты. Ескі батыс арнасы бүгінгі Рио-Хондо ("терең өзен") болып табылады. Whittier Narrows бөгеті қажет болған жағдайда Сан-Габриэль өзені мен Рио-Хондо арасындағы артық суды басқа бағытқа бұра алады. Бұл Сан-Габриэль және Cogswell бөгеттерімен қамтамасыз етілген қорғауды күшейтеді, мұнда Лос-Анджелес округінің қоғамдық жұмыстар департаменті әр қыстың басында су тасқынынан қорғану үшін белгілі бір көлемде су сақтауға ұмтылады.
Сумен жабдықтау
Сан-Габриэль өзені өзен алабындағы 35 қала мен басқа да елді мекендер үшін маңызды су көзі болып табылады; Солтүстік Калифорния және Колорадо өзенінен су тасымалдауды қажет ететін құрғақ климатқа қарамастан, Сан-Габриэль жергілікті тұтынуға кететін судың шамамен үштен бірін қамтамасыз етеді. Когсвелл, Сан-Габриэль және Моррис тоғандары Лос-Анджелес округінің Қоғамдық жұмыстар департаменті (LADPW) басқаруында болып, жаңбыр мен қар суының ағынын ұстап, сақтай алады. Жоғарғы Сан-Габриэль аңғарының муниципалды су округі орташа жылда Сан-Габриэль өзені жүйесінен ағып келетін жауын-шашын суының 95-99 пайызы сақталып, тікелей қолданылып немесе жер асты суларын толықтыру үшін жиналады деп есептейді. Калифорнияның Су ресурстары департаменті Сан-Габриэль өзенін "толық игерілген" өзен деп санайды, яғни жаңа су құқықтары берілмейді. Сан-Габриэль өзені алабының астында екі ірі жер асты суы немесе су жинағышы бар, олар өткізбейтін тау жыныстары мен жарықтар аймақтарымен бөлінген. Жер асты сулары Сан-Габриэль өзені жүйесінің негізгі, ұзақ мерзімді су сақтағышы болып табылады, себебі су жинағыштары жер бетіндегі су қоймаларына қарағанда әлдеқайда көп су сыйымдылығына ие. Сан-Габриэль алқабының жалпы ауданы және жер асты суын сақтау көлемі 10,8 миллион акр-футқа (13,3 км³) жетеді. Орталық алқап одан сәл ірі, ауданы және сақтау көлемі 13,8 миллион акр-футты (17,0 км³) құрайды. Жердің суды сіңіру жылдамдығы шектеулі болғандықтан, су тарату алаңдарын жер үсті су қоймаларымен бірге пайдалану қажет, олар қыста үлкен жауын-шашын суларын қабылдап, құрғақ маусымда суды біртіндеп босатады. Біріккен Сан-Габриэль / Рио-Ондо жүйесі жеті су тарату алаңымен қамтамасыз етіледі – Сан-Габриэль каньоны, Санта-Фе, Пек-Роуд, Сан-Габриэль аңғары, Рио-Ондо Жағалауы, Сан-Габриэль Жағалауы және Монтебелло алқабы – жалпы ауданы . Сан-Габриэль аңғарындағы су таратылуын Басты Сан-Габриэль алқабының Су басқарушысы реттейді, ол әр пайдаланушыға (көбінесе қалалық су агенттіктері) берілетін су мөлшерін, су жинағышқа толықтырылатын су мөлшерін және су жинағыштан сорғыланатын су мөлшерін анықтайтын кеңес. "Жылдық қауіпсіз өнімділік" – бұл су жинағыштан сенімді түрде алына алатын жер асты суының мөлшері, ол Су басқарушысы жылдық жауын-шашын мен ағын су мөлшеріне сүйене отырып анықтайды. 1973 және 2002 жылдар аралығында бұл көрсеткіш шамамен құрады. Орталық алқаптың Су басқарушысы Орталық алқаптың су жинағышы үшін де осындай мақсатта қызмет етеді және жылына шамамен сорғылауға рұқсат береді.
Water distribution in the San Gabriel Valley is adjudicated by the Main San Gabriel Basin Watermaster, a board which determines the amount of water to be delivered to each user (mostly municipal water agencies), recharged into the aquifer, and pumped from the aquifer. The "operating safe yield" is the amount of groundwater that can be reliably extracted from the aquifer and is determined by the Watermaster based on annual rainfall and runoff. Between 1973 and 2002, this averaged approximately The Central Basin Watermaster serves the same purpose for the Central Basin aquifer and allows pumping of roughly per year.
Су электр қуаты
Өзенде Азузаның солтүстігінде орналасқан бір гидроэлектр станциясы бар. Бастапқы Азуса гидроэлектр стансасын 1898 жылы Сан-Габриэль электр компаниясы (ол 1917 жылы Оңтүстік Калифорния Эдисонға біріктірілді) салды. 30 маусымда электр қуатын өндіру басталды, бастапқы қуаты 2000 киловатт (кВт) құрады. 1900 жылдардың басында ол негізінен Лос-Анджелес аймағындағы Тынық мұхиты электр (қызыл вагон) және Лос-Анджелес теміржолы (сары вагон) жүйелеріне қуат беру үшін қолданылды. 1930 жылы зауыт Пасадена қаласы сатып алды, себебі қаланың жоспарлаған Моррис бөгетіне бейімделу үшін құрылымдық өзгерістер қажет болды. 1940 жылдары ескі зауытқа іргелес жаңа 3000 кВт-тық станция салынды. Электр станциясы 9 километрлік Азуза арнасы арқылы сумен жабдықталады, ол Сан-Габриэль бөгетінің төменгі жағындағы өзеннен су тартады және Сан-Габриэль каньонының шығыс жағымен Сан-Габриэль каньонының тарату алаңына жақын Азузаның солтүстігіндегі нүктеге дейін созылады. Диаметрі бар құбыр 390 метр (119 м) биіктіктен таудан төменге құлап, электр станциясына жетеді. 1996 жыл мен 2014 жыл аралығында станция жылына орташа есеппен 4 миллион киловатт-сағат электр энергиясын өндірді. Өзен суын электр энергиясын өндіру үшін пайдалану мәселелі, себебі суды бұру арнаны құрғатып, балықтардың мекендеу ортасын азайтуы мүмкін.
Құм және қиыршық тас кендері
Сумен қамтамасыз етуге тікелей қатысы болмаса да, Сан-Габриэль өзенінің арнасы – жүздеген, кейде мыңдаған фут тереңдікке дейін ірі және ұсақ шөгінділермен толтырылған – құрылыста қолданылатын агрегаттық материалдардың (шағыл және құмның) маңызды көзі болып табылады. Ирвиндейл аймағындағы Сан-Габриэль алқабы АҚШ-тағы ең ірі агрегаттық кен өндіру аймақтарының бірі. Ескі арнадан миллиард тоннадан астам материал алынып, Лос-Анджелес округіндегі құрылыс жобаларын қамтамасыз етті. Лос-Анджелестегі көптеген автожолдар Сан-Габриэль өзенінің арнасынан алынған агрегаттарды пайдаланып салынған. Ирвиндейлде әртүрлі өлшемдегі он жеті шағыл кеніші бар, бірақ олардың бәрі қазылмайды. Сан-Габриэль өзеніндегі ең ірі агрегаттық компания – Vulcan Materials Company. Кейбір пайдаланылмаған кеніштерді коммерциялық, бөлшек сауда және өнеркәсіптік дамыту үшін қайта толтыру немесе оларды саябақтарға немесе су сақтау қоймаларына айналдыру ұсынылып жатыр. Рұқсат етілген ең тереңдік 61 метр (200 фут) құрайды, және көптеген кеніштер осы тереңдікке жеткендіктен, кеншілер осы шекті тағы 46 метрге (150 фут) ұзартуға тырысуда. Бұл қауірсіндікке себеп, өйткені беткейдің тұрақсыздығына қауіп бар. Бұл материалдың көп бөлігі агрегат ретінде қолдануға жарамсыз және оны белгіленген шөгінділерді орналастыру орындарына тастау қажет. Тасталған шағыл карьерлерін толтыру үшін Ирвиндейлге су қоймасының лайын тасымалдау ұсынылып отыр. Өзеннің жоғарғы бөлігі, дамымаған болса да, көптеген демалыс орындарына ие және қоқыс, қалдықтар, фекальді колиформдар және ауыр металдардың әсеріне ұшырайды. 2007 жылғы зерттеуде төменгі Сан-Габриэль өзенінің негізгі саласы – Койота өзенінің пестицидтер мен өнеркәсіптік химиялық заттардан "күрт және созылмалы уыттылық" көрсеткені анықталды, ал Сан-Габриэль өзенінің негізгі арнасы, Уолнат және Сан-Хосе өзендеріндегі уыттылық деңгейі 1995 жылғы деңгейден суды тазарту жүйелерінің жақсартылуына байланысты "қарқынды түрде төмендегені" байқалды.