Кіріспе

Жаңа Испания мен Мексиканың бұрынғы провинциясы – тарихи саяси бірлік.

Альта Калифорния («Жоғарғы Калифорния»), басқа атауларының ішінде Нуэва Калифорния («Жаңа Калифорния») деп те белгілі, 1804 жылы ресми түрде құрылған Жаңа Испания провинциясы. Баха Калифорния түбегімен бірге бұрын Лас Калифорния провинциясын құраған, бірақ 1804 жылы жеке провинция (Нуэва Калифорния деп аталды) болып бөлінді. 1824 жылы Альта Калифорния деп аталды. Бұл аумаққа АҚШ-тың Калифорния, Невада және Юта штаттарының барлығы, сондай-ақ Аризона, Вайоминг және Колорадо штаттарының бір бөлігі кірді. 1836 жылы Мексиканың «Жеті заң» конституциялық реформасында бұл аумақ Баха Калифорниямен (бір департамент ретінде) қайта біріктіріліп, оған көбірек автономия берілді. Алайда, бұл өзгеріс 1846 жылы кері қайтарылды, бірақ 1848 жылғы Мексика-Америка соғысының нәтижесімен мәнсіз болды. Соғысты аяқтаған шарт бойынша Альта Калифорния құрамына кірген аумақтардың көп бөлігі АҚШ-қа берілді. 1850 жылы Калифорния 31-ші штат ретінде одаққа қосылды. Испандықтар салған Эль-Камино Реал жолы Мексика қаласынан батысқа қарай Санта-Феге және Калифорнияға, ал шығысқа қарай Флоридаға дейін созылды. Оңтүстік-шығысында, шөлдер мен Колорадо өзенінен әріде Аризонадағы испан елді мекендері орналасқан. Испандық сарбаздар, қоныс аударушылар және миссионерлер Калифорнияның, Ұлы Аңғардың және Пуэбло халқының иеліктеріне басып кірді, осылайша Альта Калифорния құрылды. Альта Калифорнияның іздері Лос-Анджелес, Сакраменто, Сан-Бернардино, Сан-Диего, Сан-Франциско, Сан-Хосе, Санта-Ана және Санта-Роза сияқты американ қалаларының көптеген испандық атауларында сақталған.

Колонизация жоспарлары (1697 1769)

Еусебио Кино әкесі 1687 жылдан 1711 жылы қайтыс болғанға дейін Пимерия Альта аймағында миссионерлік қызмет атқарды. 1697 жылы иезуиттердің Калифорнияға кеңеюіне қаржы жұмсалды және сол жылы Миссия де Нуэстра Сеньора де Лорето Кончо миссиясы құрылды. 1715 жылы Хуан Мануэль де Оливан Ребольдоның жоспарлары 1716 жылы Баха-Калифорнияны жаулауды кеңейту туралы жарлыққа әкелді, бірақ ол жоспар іске аспады. Хуан Баутиста де Анса 1737 жылы Сонорадан экспедиция ұсынды, ал Индия Кеңесі 1744 жылы қоныстар салуды жоспарлады, алайда бұл жоспарлар іске асырылмады. Дон Фернандо Санчес Сальвадор бұрынғы ұсыныстарды зерттеп, Гила және Колорадо өзендері аймағын француздар немесе ағылшындардың "Монтерейді басып алуына және Кармель өзенінің сағасындағы Калифорнияның көрші жағалауларына шабуыл жасауына" тосқауыл қоятын бекіністер немесе президиолар салуға қолайлы жер ретінде ұсынды. Алта Калифорнияға Жаңа Испаниядан жету қиын болды: құрлық жолдарын шөлдер және басқыншылыққа қарсы тұрған жергілікті халықтар кесіп тастады. Теңіз жолдары алыс солтүстік-батыс Тынық мұхитының ағыстарына қарсы бағытталған. Нәтижесінде, Жаңа Испанияда мұндай алыс солтүстік бекініске қоныстану үшін экономикалық ресурстар мен халық жеткіліксіз болды. Келесі онжылдықтарда Аляскадағы орыс отарлауы және теңіз тері саудасы туралы хабарлар, сондай-ақ 1768 жылғы Пётр Креницын мен Михаил Левашовтың теңіз экспедициясы испан үкіметін алаңдатты және Гальвес көзқарасын негіздеуге көмектесті.

Испанияның отарлауы (17691821)

Портола экспедициясы қазіргі Калифорния аймағына еуропалықтардың алғашқы құрлыққа жасаған экспедициясы болды. Миссионерлер мен әскерлер аймақтағы көптеген жергілікті халықтармен кездесті, олар Бажа Калифорния мен Бажа Калифорния-Сурде құрылған иезуит және францискан миссияларының негізгі субъектілеріне айналды. Экспедиция алғаш рет Кумейяай ауылының Коса’аай орнында Сан-Диего президиосын құрды, ол қазіргі Калифорния штатындағы еуропалықтардың алғашқы қонысы болды. Алғашқы кезде ауыл тұрғындары экспедицияға азық-түлік пен су берді, олар цинга және су тапшылығынан зардап шекті. Осы жылы Сан-Диего де Алкала ауылының жанында алғашқы Альта-Калифорния миссиясы құрылды. Бұл миссия орнына ұқсас, кейінгі миссиялар мен президиолар көбінесе жергілікті ауылдардың орнында салынды. Сан-Габриэль-Аркангел миссиясы Тонгва ауылы Товисангада, ал Лос-Анджелес қаласы Яанга ауылында құрылды. Лос-Анджелестің алғашқы тұрғындары африкалық және мулат католиктер болды, оның ішінде жақында қайта ашылған Лос-Побладос тұрғындарының кем дегенде он адам бар еді. Сан-Хуан Капистрано миссиясы Ачахемен ауылында, ал Сан-Фернандо миссиясы Ачоокоменгада салынды. Испандықтар мен бейбіт тұрғындар жергілікті жерлерге еніп, олардың әскерлері мен қоныс салушыларының күшімен қолдауға алынған салдарынан өз әдеттерін, меншік туралы түсініктерін және дінін таңу арқылы жергілікті халықтар испан миссиялары мен қоныстарына қарсы көтеріліс ұйымдастырды. 1785 жылы Сан-Габриэль миссиясындағы ірі көтеріліске әйел дәрігер Тойпурина жетекшілік етті. Миссиялардан қашу оқиғалары жиі болатын, онда зорлық-зомбылық, дұрыс тамақтанбау және тым көп жұмыс істеу күнделікті өмірдің жалпы белгілері болды. Қашқандар кейде алыс ауылдарда пана тапты, мысалы, қашқандардың бір тобы Ванюме ауылының Вапиатта баспана тапты, оның басшысы оларды беруден бас тартты. Көптеген балалар миссияларда жасөсперім шағында қайтыс болды. Бір миссионер Сан-Габриэль миссиясында дүниеге келген әр төрт баланың үш еуі екі жасқа толғанға дейін қайтыс болғанын хабарлады. Калифорнияның отарлауға дейінгі жергілікті халқының саны шамамен 340 000 адамды құрады деп есептеледі, олар мәдени және тілдік жағынан әртүрлі болды. 1769-1832 жылдар аралығында кем дегенде 87 787 шомылдыру рәсімі өткізіліп, 63 789 жергілікті халық қайтыс болды, бұл Альта-Калифорниядағы миссиялардағы өлім-жітімнің жоғары деңгейін көрсетті. Альта-Калифорниядағы жергілікті халықтар отарлаушы миссиялардағы христиан дінін қабылдауға көбінесе қарсылық көрсетті. Бұл аймақтағы көптеген миссионерлер жергілікті халыққа католик дінін үйретудегі қиындықтары туралы жазды. Көптеген жергілікті халықтар өздерінің мәдени және діни салдарынан сақтау үшін миссиялардағы діни талаптарды күрделі әлеуметтік мінез-құлықпен басқаруды үйренді. Испания, кейіннен Мексика үкіметтері зейнеткер әскерлерге ірі қара мал мен қой өсіру үшін үлкен жерлерді берді. 19 ғасырдың ортасына дейін Калифорнияның негізгі экспорты малдың терісі мен майы болды. Миссияларға ұқсас, осы кең егістіктердегі құрылыс, мал шаруашылығы және үй шаруасы негізінен испан тілін үйренген және жылқыға мініп жүрген жергілікті халықтармен жасалды. Испания мен Мексика билігінде ранчолар өркендеп, өсті. Rancheros (мал шаруашылары) және pobladores (қала тұрғындары) бірегей калифорниялық мәдениетке айналды. Заң бойынша, миссияның жері мен мүлігі он жылдан кейін жергілікті халыққа берілуі керек еді, содан кейін жергілікті халық испандықтарға бағынатын еді. Аралық кезеңде францискандар жерді жергілікті тұрғындарға сеніп тапсырған миссиялық әкімшілер ретінде әрекет етуі керек еді. Францискандар, алайда, Альта-Калифорнияны Испаниядан тәуелсіз Мексикаға бергеннен кейін де миссияға бақылауын жалғастырды және 1833 жылдан бастап секуляризацияланғанға дейін миссияны жалғастырды. Францискандар тұсында мүлік ешқашан ауыстырылмады. Альта-Калифорнияға испан қоныстанушыларының саны өскен сайын, миссиялық мүліктің шекаралары мен табиғи ресурстары дау тудырды. Патша мен шіркеу арасында жер мәселесі бойынша даулар туды. Мемлекеттік және шіркеулік бюрократия миссияның өкілеттігі туралы пікір алмасты. Санта-Клара-де-Асис миссиясының францискандық діни қызметкерлері 1782 жылы губернаторға өтінішхат жіберді, онда миссиялық үндістердің жері мен малы бар екендігі және жақын маңдағы Сан-Хоседегі испандықтардың малдары үндістердің егістеріне зиян келтіріп жатқаны және малдары миссиялық үндістердің малдарымен араласып, шығынға алып келіп жатқаны туралы мәлімдеді. Олар жергілікті халыққа мүлікке ие болуға және оны қорғау құқығына ие болуға рұхсат беруді ұсынды.

Альта-Калифорния провинциясы

1804 жылы жаңа солтүстік елді мекендерде испан халқының саны артуына байланысты Лас Калифорния провинциясы Сан-Диегоның оңтүстігінде, миссия президенті Франсиско Палоудың доминикандық және францискандық билік аймақтарын бөлуі бойынша екіге бөлінді. Губернатор Диего де Борика Алта (Жоғарғы) және Баха (Төменгі) Калифорния арасындағы шекараны Палоудың бөлгенімен анықтады, ал бұл бөліс Алта Калифорнияның бірінші губернаторы болған Хосе Хоакин де Аррильяга басшылығымен саяси шындыққа айналды. Жаңа Испанияның кортесі (парламенті) 1813 жылы Америкадағы барлық миссияларға әсер еткен және он жыл немесе одан астам уақыт бойы жұмыс істеген барлық бекіністерге қатысты, кем дегенде жартылай секуляризация туралы жарлық шығарды; алайда, бұл жарлық Калифорнияда ешқашан күшіне енбеді. 1819 жылғы АҚШ пен Испания арасындағы Адамс-Онис шарты Альта-Калифорнияның солтүстік шекарасын 42° солтүстік ендікте белгіледі, ол бүгінгі күнге дейін Калифорния, Невада және Юта (оңтүстікке қарай) штаттары мен Орегон және Айдахо (солтүстікке қарай) штаттары арасындағы шекара болып табылады. Мексика 1821 жылы тәуелсіздік алды, ал келесі жылы Альта-Калифорния Мексиканың аймағына айналды.

Тәуелсіз Мексика (1821-1846)

Мексика 1821 жылғы 24 тамызда Испаниядан тәуелсіздік алды, он жылдық Мексика Тәуелсіздік соғысының аяқталуымен. Жаңа Испания вице-корольдігінің мұрагері ретінде Мексика Альта Калифорния және Баха Калифорния провинцияларын аумақтары ретінде автоматты түрде қосты. Альта Калифорния жаңа мексикалық мемлекетке адалдық серт берді және Мексика қаласына жіберілетін өкілді сайлады. 1822 жылғы 9 қарашада Калифорнияның алғашқы заң шығару органы құрылды. Дегенмен, бұл өзгеріс алыс жатқан Альта Калифорнияда көп әсер етпеді. Альта Калифорнияның астанасы Монтерей болып қала берді, себебі ол 1769 жылы Портола экспедициясы алғаш рет әскери/азаматтық үкімет құрғаннан бері солай болды, ал жергілікті саяси құрылымдар өзгеріссіз қалды. 1836 жылы Монтерейде туған Хуан Баутиста Альварадо 1836 жылғы конституцияға қарсы көтеріліс ұйымдастырып, Николас Гутьеррестен Монтерейді басып алғанда, бұл шиеленіс шегіне жетті. Альварадоның әрекеттері Лос-Анджелесте орналасқан адал күштермен азаматтық соғысқа ұқсас жағдайға әкеліп соқты, бірақ келісімге қол жеткізілді. Біраз уақыттан кейін Альварадо 1839 жылғы конституцияны қолдауға келісті, ал Мексика қаласы оны 1837 жылдан 1842 жылға дейін губернатор етіп тағайындады. Одан кейін Карлос Антонио Каррильо және Пио Пико сияқты басқа Калифорния губернаторлары қызмет етті. Соңғы Калифорниялық емес губернатор Мануэль Михельторена 1845 жылы болған тағы бір көтерілістен кейін қуылды. Михельторенаның орнын Калифорнияның соңғы мексикалық губернаторы Пио Пико басты, ол 1846 жылға дейін қызмет етті, сол кезде АҚШ әскери оккупациясы басталды.

Мексика-Америка соғысы (1846-1848)

Мексика билігінің соңғы онжылдықтарында американдық және еуропалық иммигранттар келіп, бұрынғы Альта-Калифорнияға қоныстанды. Оңтүстік Калифорниядағылар негізінен құрылған жағалау елді мекендері мен олардың маңында қоныстанды және калифорниялықтармен некелесіп кетті. Солтүстік Калифорнияда олар негізінен ішкі аймақта, әсіресе Сакраменто аңғарында жаңа қоныстар құрды. Бұл иммигранттар тері аулау және шаруашылықпен айналысты, калифорниялықтардан бөлек өмір сүрді. 1846 жылы Техастың АҚШ-қа қосылуы туралы хабарлардан кейін Солтүстік Калифорнияның ішкі аймағындағы американдық қоныс салушылар қаруға көтеріліп, мексикалық гарнизондық қаласы Сономаны басып алды және онда Калифорния Республикасы деп тәуелсіздік жариялады. Сол кезде АҚШ пен Мексика арасында соғыс басталды, АҚШ Әскери-теңіз күштері Альта-Калифорнияға кіріп, солтүстік порты қалалары Монтерей мен Сан-Францисконы басып алды. Калифорния Республикасының күштері АҚШ Әскери-теңіз күштерімен кездесіп, Мексика мен АҚШ арасындағы соғыс жағдайы туралы білгеннен кейін тәуелсіздіктен бас тартып, АҚШ күштеріне Альта-Калифорнияның қалған бөлігін бағындыруға көмектесті. Калифорния Республикасы ешбір мемлекет тарапынан мойындалмады және бір айдан кем уақыт өмір сүрді, бірақ оның туы ("Айғыр туы") Калифорния штатының туы ретінде сақталды. АҚШ Әскери-теңіз күштері Оңтүстік Калифорния қалаларын басып алғаннан кейін, калифорниялықтар Лос-Анджелесті қоршауда жеңіске жетті, ал АҚШ армиясы келгеннен кейін Сан-Паскуаль шайқасында және Домингес ранчо шайқасында шайқасты. Бірақ калифорниялықтар кейінгі шайқастарда, Рио-Сан-Габриэль және Ла-Меса шайқастарында жеңілді. Оңтүстік Калифорниялықтар 1847 жылдың 13 қаңтарында Кахуэнга шартына қол қойылып, ресми түрде бас берді. Тәуелсіз Мексиканың құрамында жиырма жеті жыл өткеннен кейін, Калифорния 1848 жылы Гвадалупе-Идальго шартына қол қойылып, АҚШ-қа берілді. АҚШ Мексикаға берілген жерлер үшін 15 миллион доллар төледі.

Алта Калифорния провинциясының халық статистикасы

Бұл кестедегі деректер Калифорния, Невада, Юта және Аризона, Колорадо және Вайомингтің бір бөліктерін қамтиды. ЖылХалықИспандықтар/Мексикалықтар/Криолло% халықМетистер, Кастизолар және басқа да касталар% халықАмерикандықтар% халықЖалпы халықШақырымдағы адам саны1769 + 300 (испандық Калифорниядағы алғашқы негіз)1779 50017831,000 N/A (1780-ші жылдардың соңында Альта Калифорнияда 1137 испандық болған)2,052 300,00089.9% (1793)N/AN/AN/AN/AN/AN/A1810 2,000 (басқа дереккөздер 1846 жылы 11500 калифорниялықтың испан немесе мексикалық тегінен болғанын көрсетеді)N/AN/AN/A150,000N/AN/AN/A

Өңірлер (1850 жылғы санақ)

ӨңірХалық Мексика/Криолло% халықМетизо, кастизо және басқа касталар% халықТүпкілікті халық% халықЖалпы халықШақырымдағы тұрғындар саныЛос-Анджелес 3,480 Монтерей1,853 Санта-Барбара1,147Мәлім емесМәлім емесМәлім емес Сан-Диего 757 Сан-Хосе500Мәлім емесМәлім емесМәлім емес Напа405 Сан-Луис-Обиспо335Мәлім емесМәлім емесМәлім емес Сан-Франциско 186Мәлім емесМәлім емесМәлім емес Барлығы8,663Мәлім емесМәлім емесМәлім емесМәлім емес

Танымал мәдениетте

XIX ғасырдың екінші жартысында Сан-Францискода "The Daily Alta California" (немесе "The Alta Californian") атты газет шықты. Марк Твеннің ең көп таралған алғашқы кітабы "Шетелдегі Тәуелсіздер" осы басылымға жазылған хаттардың өңделген жинағы еді. 1998 жылғы "Зорроның бетпердесі" фильмінде, құрамындағы жері тарихи Альта-Калифорнияға ұқсас тәуелсіз республика құру үшін Мексикадан осы аймақты сатып алуды жоспарлаған, ойдан шығарылған бұрынғы губернатор Дон Рафаэль Монтеро көрсетілген. Карл Баркс комиксі "Ескі Калифорниядағы Дональд Дак!" калифорниялықтардың өміріне бір көз тастау жасады.