Кіріспе
Тілдік байланысты тілдерді немесе диалектілерді салыстыру жүйесі
Диалектология саласында диасистема немесе полилектальдық грамматика – бұл байланысты тілдердің құрылымдық айырмашылықтарын көрсететін тәсілмен кодтау немесе бейнелеу үшін жасалған лингвистикалық талдау. Диасистема терминін лингвист және диалектолог Уриэль Вайнрайх 1954 жылы жарияланған мақаласында, тілдік диалектілер арасындағы тілдік өзгерісті түсіндіру үшін структуралистік тіл білімі теориясының жетістіктерін диалектологияға қалай кеңейту керектігін зерттеу бастамасының бір бөлігі ретінде енгізді. Вайнрайхтың мақаласы 1950-ші жылдардың соңында осы ұсынысты тексеру үшін зерттеулерге түрткі болды. Дегенмен, зерттеулер көп ұзамай оның, кем дегенде структуралистік теория тұрғысынан, тұрақты еместігін көрсетті. 1960-шы жылдары генеративтік теорияның пайда болуымен зерттеушілер диасистемдік түсіндірмелерді жасауда генеративтік тәсілді қолдануға тырысты, бірақ бұл да сәтсіз аяқталды. Кейбір жетекші социолингвистердің пікірінше, тілдік теорияға өзгерістерді енгізу үшін диасистема идеясы Уильям Лабовтың тілдік айнымалы ұғымымен ығыстырылды. Осылайша, бұл концепция ешқандай маңызды тіл білімі теориясының құрамына кірмеген және термин тіл білімінде шектеулі қолданысқа ие.
Тұжырымдаманың пайда болуы
Ол акценттерді олардың тарихи дамуын салыстырудың орнына, синхрондық жағдайлары бойынша салыстыруды алғаш ұсынды. Ол диалекттер арасындағы дыбыстық айырмашылықтарды үш түрге жіктеді:
Фонологиялық: фонемалар тізімі және диалекттер арасында өзгеруі мүмкін контексттік шектеулер. Мысалы, кастиль испан тілінде сөйлейтіндерде және фонемалары бар, ал Батыс жартышар испан диалекттерінде тек соңғысы ғана кездеседі. Фонетикалық: фонемалардың фонетикалық жағынан қалай іске асырылатыны. Мысалы, ағылшын тілінің көптеген диалекттерінде «парк», «құрал» және «мысық» сияқты сөздерде күшті аспирация байқалады, бірақ кейбір Солтүстік ағылшын акценттерінде мұндай аспирация болмайды. Этимологиялық таралу: бірнеше диалектілердегі сөздердің лексикалық сәйкестік жиынтығындағы фонемалардың таралуы. Мысалы, ағылшын тілінің көп бөлігінде және фонемалары қарама-қарсы қойылады, бірақ кейбіреулері «ванна» және «шөп» сияқты сөздерде біріншісін, ал басқалары екіншісін қолданады. Трубецкойдың ұсынысына қарамастан, лингвистер грамматика құрастыру зерттеуінің шеңберінен тыс сорттар арасындағы айырмашылықты қарастыруды жалғастырды; олардың пікірінше, әрбір сортты тек оның өзіндік ерекшеліктерімен зерттеу керек. Трубецкойдан шабыттанған ол, әртүрлі сорттар арасындағы тұрақты сәйкестіктерді сипаттау үшін грамматиканың структуралистік тұжырымдамасын қолдану арқылы лингвистикалық география мен сипаттамалық лингвистиканы синтездеуді ұсынды; ол диасистема деп атаған суперграмма, барлық диалекттердің жеке грамматикасына сәйкес келер еді. Диасистема – жоғары деңгейдегі жүйе және оның құрамына кіретін талдау бірліктері жеке жүйелердің талдау бірліктерінен гөрі жоғары деңгейдегі абстракциялар болар еді. Яғни, жеке сорттағы фонемалар абстрактіл фонемалар болып топтастырылғандай, сорттар тобындағы фонемалар одан да абстрактіл диафонемалар болып топтастырылуы мүмкін. Вайнрайх диасистемдік тәсілді идиш тілінің үш диалектісіндегі фонема сәйкестіктерінің формулалық түрде ұйымдастырылуы арқылы көрсетті, дауыстыларға баса назар аударды, бірақ бұл принцип тілдің басқа да аспектілері үшін де қолданылуы мүмкін екенін дәлелдеді. Вайнрайх диасистемдік тәсілді толыққанды түсіндірмегенімен, сақтану керек кейбір теориялық қиындықтарды атап өтті. Ол диалекттердегі әртүрлі нәтижелерге әкелетін фонемалық бірігулер мен бөлінулер диасистема құруда қиындық тудыратынын мойындады; ол барлық мүше жүйелерді құру жұмысы (мысалы, фонемизация жұмысы) аяқталмаған кезде диасистеманы құрудан сақтандырды; және , фонологиялық тізім мен этимологиялық таралудағы айырмашылықтар диасистема құруда қиындық тудыруы мүмкін екенін атап өтті.
Phonological: the inventory phonemes and contextual restrictions, which may vary between dialects. For example, speakers of Castilian Spanish have the phonemes and , whereas Western Hemisphere dialects of Spanish have just the latter. Phonetic: how phonemes are realized phonetically. For example, most dialects of English have strongly aspirated in words like park, tool, and cat, but some Northern English accents do not feature such aspiration. Etymological distribution: the distribution of phonemes among member words in an interdialectal lexical correspondence set. For example, most English varieties contrast and , but some use the former in words like bath and grass and others use the latter. Despite Trubetzkoy's proposal, linguists continued to consider variation between varieties outside of the scope of inquiry of grammar construction; each variety, in their thinking, should only be studied on its own terms. Inspired by Trubetzkoy, proposed a synthesis of linguistic geography and descriptive linguistics by applying the structuralist concept of grammar to the description of regular correspondences between different varieties; a resulting supergrammar, which he called a diasystem, would be consistent with the individual grammars of all the member dialects. A diasystem is a higher order system and its component units of analysis would accordingly be abstractions of a higher order than the units of analysis of the individual systems. That is, just as the phones present within an individual variety are grouped together into abstract phonemes, the phonemes present within a group of varieties could be grouped together into even more abstract diaphonemes. Weinreich exemplified the diasystemic approach by a formulaic arrangement of phoneme correspondences in three dialects of Yiddish, focusing on the vowels but arguing that the principle could work for other aspects of language. Although Weinreich did not elaborate the diasystemic approach, he did consider some theoretical pitfalls to be avoided. He recognized that phonemic mergers and splits with dissimilar results across dialects would pose a difficult challenge for the construction of a diasystem; he cautioned against positing a diasystem when the work of creating all the member systems (e. g. the work of phonemicization) was yet incomplete; and, following the lead of , he noted that the differences in phonological inventory and etymological distribution might prove problematic in the construction of diasystems.
Пайдаланылған әдебиеттер
Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final Kazakh translation.