Кіріспе
Иіс жасыратын өнімдер. Ауа тазартқыштар – жабық кеңістіктегі жағымсыз иістерді азайтуға, жағымды хош иістер енгізуге немесе екеуін бірге жасауға арналған өнімдер. Олар көбінесе иістерді жасыру үшін хош иіс шығарады, бірақ ауадағы иіс тудыратын қосылыстарды сіңіру, байланыстыру немесе химиялық өзгерту, иіс шығаратын микроорганизмдерді өлтіру немесе жағымсыз иістерді сезінуді азайту үшін иіс сезу қабілетін бұзу сияқты басқа да әрекет ету тәсілдерін қолдануы мүмкін. Ауа тазартқыштардың көптеген түрлері бар, олар белсенді ингредиенттерін әртүрлі жолдармен жеткізеді, оның ішінде: спрейлер, шамдар, гельдер, пассивті және белсенді булану диффузорлары, атомизаторлар, автоматты дозаланған аэрозоль диспенсерлері, электр желдеткішті ауа тазартқыштар және розеткаға қосылатындар. Ауа тазартқыштар тұрмыстық және коммерциялық жағдайларда, кішкентай және үлкен кеңістіктерде қолданылады. Кейбір ауа тазартқыштар нақты кеңістіктер мен иістер үшін жасалған, мысалы, автомобильге арналған жаңартушылар және дәретхана иіссіздендіргіш блоктары. Кейбір ауа тазартқыштар құрамында аллергия және астма симптомдарын тудыратын немесе уытты заттар болуы мүмкін. Ауаны тазарту үшін табиғи және күнделікті тұрмыстық заттарды да қолдануға болады.
Air fresheners are products designed to reduce unwanted odors in indoor spaces, or to introduce pleasant fragrances, or both. They typically emit fragrance to mask odors, but may use other methods of action such as absorbing, bonding to, or chemically altering compounds in the air that produce smells, killing organisms that produce smells, or disrupting the sense of smell to reduce perception of unpleasant smells. There are many different types of air fresheners which deliver their active ingredients in different ways, including sprays, candles, gels, passive and active evaporating diffusers, atomizers, automatically timed metered aerosol dispensers, electric fan air fresheners, and plug ins. Air fresheners are used in domestic and commercial settings and in both small and large spaces. Some air fresheners are produced for specific spaces and odors, such as car fresheners and urinal deodorizer blocks. Some air fresheners contain ingredients that provoke allergy and asthma symptoms or are toxic. Air freshening also can involve the use of organic and everyday household items.
Тарих
Иіссіздендіргіштер ежелгі заманнан бері жағымсыз иістерді жасыру үшін қолданылып келеді. Соңғы екі мың жылда ішкі кеңістіктерде жағымды хош иіс тудыру немесе жағымсыз иістерді жою қабілетіне ие әртүрлі әдістер мен қоспалар пайдаланылды. Бұл көбінесе рухани немесе діни амалдармен (мысалы, құрбандық шалу) немесе денсаулық және гигиена туралы ұғымдармен байланысты болды. Ауаны иіссіздендіруге арналған тұтыну тауарлары 1800 жылдардың соңында пайда бола бастады, бұл алғашқы синтетикалық хош иістердің пайда болуымен бірге келді. Дегенмен, ауаны иіссіздендіруге арналған тұтыну тауарлары 1940 жылдары ғана кең танылды. 1939 жылы Air Wick Америка Құрама Штаттарында құрылды, бастапқыда түрлі хош иісті сұйық иіссіздендіргіштерді шығарды, олар фитильдің көмегімен булану арқылы жұмыс істеді. Бұл өнімдер хлорофиллдің көмегімен иістерді жоятынын, жасырмайтынын мәлімдеді. 1953 жылы ғалымдар сол кезде денеге жағылатын немесе жараларға қолданылатын хлорофиллдің кеңістікті иіссіздендіруге жарамдылығына күмән келтірді. Бірінші желдеткішпен жұмыс істейтін иіссіздендіргіш 1946 жылы ойлап табылды және 1948 жылы Surco компаниясы Air Scent таңбасымен шығарды. АҚШ-та 1948 жылы коммерциялық аэрозольді спрейлер енгізілді, олар инсектицидтерді шашуға арналған әскери технологияға негізделген. Бұл өнім ауада ұзақ уақыт сақталайтын хош иісті қоспалардың майда тамшыларын шығарды. 1950 жылдары көптеген компаниялар хош иісті құрамына иістерге қарсы химиялық заттар қоса бастады. Иістерді бейтараптандыруға немесе жоюға арналған бұл химиялық заттарға қанықпаған эфирлер, преполимерлер және ұзын тізбекті альдегидтер кірді. 1980 жылдары ауаны иіссіздендіру нарығы аэрозольдерден бас тарды, себебі хлорфторкарбондар (ХФҚ) озон қабатының бұзылуына себеп болатын, олар жанармай ретінде қолданылды. Орындық астындағы иіссіздендіргіштер, хош иісті шамдар, қамыс диффузорлары, құрғақ гүлдер және жылу шығаратын өнімдер сияқты көптеген басқа иіссіздендіру әдістері де танымал болды.
Негізгі қағидалар
Ауа жақсарғыштар ішкі кеңістіктердің ауасына хош иіс тамшылар түрінде немесе иіс заттарының молекулалары тікелей буға айналып, тарату арқылы енгізеді. Хош иіс ауаға таралып, басқа жағымсыз иістерді жасыруға немесе белгілі бір иістің пайда болуына себеп болады.
Жеткізу: үздіксіз немесе бірден әрекет ету
Жоғарыда көрсетілген ауа жаңартқыш механизмдерін жеткізу екі негізгі санатқа бөлінеді: үздіксіз және жедел әрекет. Үздіксіз әрекет ететін өнімдерге хош иісті шамдар мен иіс заттарын шам жалыны немесе басқа жылу көзі арқылы қыздырып, буландыратын құрылғылар, құрылыс шамдары, иіс заттарын буландыру үшін немесе оны аэрозольге айналдыру үшін пьезоэлектр технологиясын пайдаланатын розеткаға қосылатын құрылғылар, иіс заттарын гельге сіңіріп, гель буланып, кейде электр желдеткіштің көмегімен иіс шығаратын гельдер, иіс заттарын сіңіріп, булану арқылы иіс шығаратын таяқша және қамысты диффузорлар, сондай-ақ еденге жағылатын шайыр, қағаз, пластик, ағаш сияқты иіс заттарын сіңіріп, газ тәрізді шығаратын материалдар жатады. Соңында, сұйық иіс заттарын жылуды пайдаланбай, суық процесте буға айналдыратын тұманды жүйелер де бар. Жедел әрекет ететін жүйелер негізінен аэрозольдік немесе атомуайзерлі спрейлер болып табылады. Аэрозольдік спрейде иіс заттары мен ұшқыш заттар металл ыдысқа қысыммен салынған. Актуаторды басып, ыдыстың клапанын ашқанда, иіс заттары спрейлік мүндерден өтіп, иіс тамшыларының тұманын құрайды. Бұл тамшылардың диаметрі 30-дан 50 микрометрге жетеді. Жақында жасалған "клапанды қапшық" аэрозолі ауа жаңартқышты ыдыстағы қапшыққа орналастырады. Ыдыс қысыммен толтырылған ауамен толтырылады, ол қапшықты қысып, актуатор басылғанда өнімді шығарады. Атомуайзер де ұқсас жұмыс істейді, бірақ актуатор – иіс заттарын ыдыстан түтік арқылы актуаторға және спрейлік мүндерге сорып алатын қысымды тудыратын сорғы болып табылады. Ыдыс үнемі қысымда болмағандықтан, оны шыныдан, пластиктен де, металдан да жасауға болады. Бұл тұман 50-ден 150 микрометрге дейін диаметрі бар тамшылардан тұрады.
Құрамында бар заттар
Жоғарыда аталған хош иістендіргіштерден, адсорбенттерден, тотықтырғыштардан, беттік белсенді заттардан және дезинфекциялық заттардан басқа, ауа тазартқыштар құрамында аэрозольді итергіштер, сақтаушылар және еріткіштер де болуы мүмкін.
Дәмдеуіштер
Ауа тазарту құралдары синтезделген және табиғи иіс заттарды қолданады. Көбінесе лирал және цитронеллал сияқты иіс заттар пайдаланылады. Дайындамаларға жиі лимонен сияқты терпендер қосылады.
Еріткіштер, эмульгаторлар және беткі белсенді заттар
Бұл заттар ингредиенттерді еріту немесе эмульсияға айналдыру арқылы біріктіруге көмектеседі. Ауа жақсарғыштарда қолданылатын еріткіштерге этанол, минералды май немесе 2-бутоксиэтанол және тридецет-4 сияқты гликол эфирлері жатады.
Уыттылығы мен қауіптілігі
Ауа тазартқыштардың құрамындағы зиянды ингредиенттер, ингредиенттердің басқа заттармен химиялық әрекеттесуінен түзілген қосымша заттар, аллергия тудыратын компоненттер, қате пайдалану және жазатайым жарақаттар сияқты факторларға байланысты денсаулыққа кері әсер ететіні туралы әртүрлі алаңдаушылықтар туындады.
Зиянды ингредиенттер мен қосалқы заттар
Көптеген ауа тазартқыштарда канцерогендер, ұшпалы органикалық қосылыстар және белгілі токсиндер, мысалы фталатты эфирлер қолданылады. Табиғи ресурстарды қорғау кеңесінің (NRDC) үйде қолданылатын 13 ауа тазартқышты зерттеуінен байқалғандай, зерттеуге қатысқан өнімдердің көпшілігіне астманы күшейтетін және репродуктивті дамуға әсер ететін химиялық заттар қосылған. NRDC өндірушілер мен олардың өнімдерін қатаң қадағалауды талап етті, олар қауіпсіз деп есептеледі: Зерттеуде хош иісті спрейлер, гельдер және ауа тазартқыштар бағаланды. Тәуелсіз зертханалық зерттеулер 14 өнімнің 12-інде, оның ішінде "барлығы табиғи" деп белгіленген өнімдерде нәрестелер мен кішкентай балаларға ерекше қауіп төндіретін фталаттар немесе гормонды бұзатын химиялық заттар бар екенін растады. Бұл өнімдердің бірде-біреуінде осы химиялық заттардың атауы көрсетілмеген. 2007 жылдың 19 қыркүйегінде, Sierra Club, Alliance for Healthy Homes және National Center for Healthy Housing бірлесе отырып, NRDC АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігі мен Тұтынушы өнімдерінің қауіпсіздігі жөніндегі комиссиясына өтінішхат тапсырды. Колорадо университеті зерттеулері кейбір ауа тазартқыштарда бар парадихлорбензол (ПХБ) мен нафталиннің канцерогендік сипатын көрсетті. Пестицидтер негізінен мольға қарсы қолданылатын заттарда, сонымен қатар бөлме спрейлері мен дәретхана жиегі блоктарында пайдаланылды. Бристоль университетінің "Авон" ата-аналар мен балаларды ұзындық бойына зерттеу (ALSPAC) үйде ауа тазартқыштар мен басқа да аэрозольдерді жиі қолдану арқылы ұшпалы органикалық қосылыстарға ұшырау сәбилерде құлақтың ауыруы мен диареяның, аналарда депрессия мен бас ауруының көбеюіне байланысты екені анықталды. 2008 жылы Вашингтон университетінің профессоры Энн Стайнеман ең көп сатылған ауа тазартқыштар мен кір жуу өнімдерін зерттеуді жариялады. Ол барлық сыналған өнімдер федералды заңдар бойынша уытты немесе қауіпті деп саналатын химиялық заттарды, оның ішінде қауіпсіз әсер деңгейі жоқ канцерогендерді шығаратынын анықтады, бірақ бұл химиялық заттардың ешқайсысы өнімнің этикеткасында немесе материалдың қауіпсіздік парақтарында көрсетілмеген. Химиялық заттардың қатарына бояуларды жұқартқыш пен тырнақ лактарын кетіруші заттардың белсенді ингредиенті ацетон, нейротоксикалық және тыныс алу жолдары үшін токсикалық хлорметан, сондай-ақ канцерогендер ацетальдегид пен 1,4 диоксан кіреді. Ауаны тазарту құралы 20 түрлі ұшпалы органикалық қосылыстардан тұрады, олардың үштен бірі федералды заң бойынша улы немесе қауіпті деп саналады. Тіпті "органикалық", "жасыл" немесе "эфир майы" бар деп аталатын ауа тазартқыштар да қауіпті химиялық заттар, соның ішінде канцерогендер шығарады. 2005 жылы Еуропалық тұтынушылар одағы бюросы (BEUC) шығарған есептен көптеген ауа тазартқыш өнімдер бензол, формальдегид, терпен, стирол, фталат эфирлері және толуол сияқты аллергендер мен уытты ауа ластаушы заттарды шығаратынын анықтады. 2020 жылдан бастап АҚШ-та ауа тазартқыштар (одан басқа автомобильдерді тазалау үшін қолданылатын тазарту ерітінділері мен өнімдері) Калифорнияның 2300 зиянды химиялық заттар тізіміне енгізілген кез келген ингредиенттерін тізімге енгізуі керек, бұл 2017 жылы қабылданған Калифорния заңына негізделген. 2006 жылы Калифорнияда жүргізілген зерттеуде ауа тазартқыштарда кездесетін терпендердің озонмен реакциясының негізгі өнімдері формальдегид, гидроксил радикалдары және екіншілік ультранегізгі бөлшектер екендігі анықталды. Өндірушілерге ингредиенттер емес, қолдану кезінде пайда болатын және адам денсаулығына әсер етуі мүмкін химиялық заттарды тізімге енгізу қажет болатыны белгісіз.
The study assessed scented sprays, gels, and plug in air fresheners. Independent lab testing confirmed the presence of phthalates, or hormone disrupting chemicals that may pose a particular health risk to babies and young children, in 12 of the 14 products—including those marked 'all natural.' None of the products had these chemicals listed on their labels. On September 19, 2007, along with the Sierra Club, Alliance for Healthy Homes, and the National Center for Healthy Housing, the NRDC filed a petition with the U. S. Environmental Protection Agency and the Consumer Product Safety Commission to report the findings. Research at the University of Colorado at Boulder revealed the carcinogenic nature of paradichlorobenzene (PCDB) and naphthalene, present in some types of air fresheners. The pesticide substances were mainly used in mothballs but also in room sprays and toilet rim blocks. The University of Bristol's Avon Longitudinal Study of Parents and Children (ALSPAC) found that exposure to volatile organic compounds through frequent use of air fresheners and other aerosols in the home was found to correlate with increased earaches and diarrhea in infants, and with increased depression and headaches in their mothers. In 2008, Anne C. Steinemann of the University of Washington published a study of top selling air fresheners and laundry products. She found that all products tested gave off chemicals regulated as toxic or hazardous under federal laws, including carcinogens with no safe exposure level, but none of these chemicals were listed on any of the product labels or Material Safety Data Sheets. Chemicals included acetone, the active ingredient in paint thinner and nail polish remover; chloromethane, a neurotoxicant and respiratory toxicant; and acetaldehyde and 1,4 dioxane, both carcinogens. A plug in air freshener contained more than 20 different volatile organic compounds, with more than one third classified as toxic or hazardous under federal laws. Even air fresheners called "organic," "green," or with "essential oils" emitted hazardous chemicals, including carcinogens. A report issued in 2005 by the Bureau Européen des Unions de Consommateurs (BEUC) found that many air freshener products emit allergens and toxic air pollutants including benzene, formaldehyde, terpenes, styrene, phthalate esters, and toluene. In the United States, since 2020 air fresheners (as well as cleaning solutions and products used to clean cars) have been required to list any of their ingredients which are on California's list of 2,300 harmful chemicals, based on a California law passed in 2017. A California study in 2006 found that the prominent products of the reaction of terpenes found in air fresheners with ozone included formaldehyde, hydroxyl radical, and secondary ultrafine particles. It is not clear if manufacturers will need to list such chemicals which are not ingredients, but form during deployment and are thus able to affect human health.
Аллергендер мен қоздырғыштар
2009 жылы Батыс Джорджия университетінің профессоры Стэнли М. Каресс және Вашингтон университетінің профессоры Энн Стайнеман ауаны жаңартушыларға (air fresheners) байланысты денсаулыққа тигізетін әсерлерді зерттеген екі ұлттық эпидемиологиялық зерттеудің нәтижелерін жариялады. Олар жалпы халықтың шамамен 20 пайызының және астмамен ауыратындардың 34 пайызының ауаны жаңартушыларға немесе дезодораторларға (deodorizers) ұшырағанда бас ауру, тыныс алу қиындықтары немесе басқа да денсаулық проблемалары пайда болатынын анықтады.
Қате пайдалану және кездейсоқ зақымдану
Кейбір газ баллондары бар ауа тазартқыш аэрозольдерді жұмалап тартуға пайдалануға болады. Ауа тазартқыштарды аэрозольдік күйдіруге де қолданған жағдайлар бар. Сирек кездесетін жағдайларда, ауа тазартқыш баллондарының жарылуынан аэрозольдік күйіктер тіркелген.
Иіс шығаратын ауа тазартқыштарға балама
Жағымсыз иістің көзін жою, оны адамдардың сезіп алу ықтималдығын азайтады. Ауаны желдету үй ішіндегі ауа сапасын сақтау үшін де маңызды және жағымсыз иістерді жоюға көмектеседі. Ақ сирке су, сода сияқты қарапайым тазартқыштар, сондай-ақ белсендірілген көмір мен цеолит сияқты табиғи сіңіргіштер иістерді тиімді түрде кетіреді. Басқа да шешімдер әртүрлі иіс түрлеріне қарай қолданылады. Кейбір үй өсімдіктері ғимараттардың ішкі кеңістігіндегі ауадан зиянды заттарды кетіруге де көмектеседі.