Кіріспе
Мозамбик саясаткері Эдуардо Чивамбо Мондлане (20 маусым 1920 жыл – 3 ақпан 1969 жыл) 1962 жылдан бастап, ФРЕЛИМО Танзанияда құрылған жылдан 1969 жылы қаза тапқанға дейін Мозамбик Азаттық Фронтының (ФРЕЛИМО) президенті болды. Мозамбикте туған ол антрополог мамандығы бойынша жұмыс істеді және 1963 жылы Мозамбикке оралғанға дейін Сиракуза университетінде тарих және әлеуметтану профессоры болып қызмет етті.
Eduardo Chivambo Mondlane (20 June 1920 – 3 February 1969) was the President of the Mozambican Liberation Front (FRELIMO) from 1962, the year that FRELIMO was founded in Tanzania, until his assassination in 1969. Born in Mozambique, he was an anthropologist by profession, and worked as a history and sociology professor at Syracuse University before returning to Mozambique in 1963.
Ерте өмір
Тсонга тілінде сөйлейтін банту тайпасының басшысы Эдуардо Чивамбо Мондланның 16 ұлының төртіншісі 1920 жылы Португалияның Шығыс Африкасы (Мозамбик) аймағындағы Газа провинциясының Мандалакази ауданындағы Н'уахани қаласында дүниеге келген. Ол 12 жасына дейін малшы болып жұмыс істеді. Бірнеше бастауыш мектептерді бітірген соң, Маньяказе қаласының жанындағы швейцариялық-пресвитериан мектебіне түсті. Дегенмен, орта білімін сол ұйымның шіркеу мектебінде, Оңтүстік Африканың Трансваал (Лимпопо провинциясы) аймағындағы Елим ауруханасының үстіндегі ауылдағы Лемана колледжінде аяқтады. Кейін ол Йоханнесбургтегі Витватерсранд университетіне түсуге дейін Ян Х. Хофмейр әлеуметтік жұмыс мектебінде бір жыл оқыды, бірақ 1949 жылы апартеид үкіметі билікке келгеннен кейін бір жылдан соң Оңтүстік Африкадан қуылды. 1950 жылдың маусым айында Мондлан Португалияның астанасы Лиссабон қаласындағы Лиссабон университетіне қабылданды. Мондланның өтініші бойынша ол АҚШ-қа ауыстырылды, онда 31 жасында Огайо штатындағы Оберлин колледжінде Phelps Stokes стипендиясы бойынша оқыды. Мондлан 1951 жылы Огайо штатының Оберлин қаласындағы Оберлин колледжінде оқуын кіші курсқа қабылдап бастады және 1953 жылы антропология мен социология салалары бойынша диплом алды. Оқуын Иллинойс штатының Эванстон қаласындағы Солтүстік-Батыс университетінде жалғастырды. Мондлан 1955 жылы магистр, ал 1960 жылы Мелвилл Дж. Херсковицтің жетекшілігімен "Рольдік қақтығыс, анықтамалық топ және нәсіл" тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. 1956 жылы ол Индиана штатынан шыққан америкалық ақ нәсілді әйел Джанет Рей Джонсонға үйленді, оны ол методист жастар конференциясында танысты.
Антропологиядағы мансап
Мондлейн 1957 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Қамқоршылық департаментінде ғылыми қызметкер болып жұмыс істей бастады, бұл оған Африкаға саяхат жасап, Солтүстік-Батыс университетінде докторлық диссертациясын дайындауға мүмкіндік берді. Герсковитстің ғылыми жетекшілігімен жазылған диссертациясы Франц Боасқа тән "либералдық" бағытты ұстанды. Ол 1960 жылы докторлық диссертациясын қорғап, 1961 жылы саяси қызметке қатысу үшін Біріккен Ұлттар Ұйымындағы лауазымынан кетті. Осы жылы ол Сиракуз университетінде оқытушы болып жұмыс істей бастады және Шығыс Африканы зерттеу бағдарламасын дамытуға көмектесті. 1963 жылы Сиракуздағы қызметінен босап, Танзанияға көшіп, Фрелимоның азаттық күресіне қатысты, және 1962 жылғы маусымда оның президенті болып сайланды.
Саяси белсенділік
Мектепті бітіргеннен кейін Эдуардо Мондлейн Біріккен Ұлттар Ұйымының қызметкері болды. Антонио де Оливейра Салазардың ең маңызды кеңесшілерінің бірі, саяси ғылым профессоры және Португалияның Теңізартқылы министрі (Ministro do Ultramar) лауазымына тағайындалған Адриано Морейра, Мондлейнмен Біріккен Ұлттар Ұйымында кездесті, екеуі де сол жерде жұмыс істеп жатқанда, оның қабілеттерін бағалап, Португалияның Мозамбик әкімшілігінде қызмет ұсынып, оны өз жағына тартуға тырысты. Бірақ Мондлейн бұл ұсынысқа көп қызығушылық танытпады, кейіннен Танзаниядағы Мозамбик тәуелсіздік қозғалысына қосылды, онда сенімді басшы болмады. 1962 жылы Мондлейн жаңа құрылған Мозамбик Азаттық фронтының (Frente de Libertação de Moçambique немесе FRELIMO) президенті болып сайланды, ол кішігірім тәуелсіздік топтарының өкілдерінен құралған. 1963 жылы ол FRELIMO штаб-пәтерін Мозамбиктен тыс, Танзанияның Дар-эс-Салам қаласына көшірді. FRELIMO бірнеше батыс елдерінің, КСРО-ның және көптеген африкалық мемлекеттердің қолдауымен 1964 жылы Португалиядан Мозамбиктің тәуелсіздігін алу үшін партизан соғысын бастады. FRELIMO-ның алғашқы жылдары басшылықта бөлініс болды: Мондлейн басқаратын топ тек тәуелсіздік үшін ғана емес, социалистік қоғам құру үшін де күресуді қалаған, ал дос Сантос, Машел, Чиссано және партияның Орталық комитетінің көпшілігі осы пікірді қолдады. Олардың қарсыластары, соның ішінде Нкавандаме мен Симанго, тәуелсіздікті қалаған, бірақ әлеуметтік қатынастарда түбегейлі өзгерістерді қаламаған. 1968 жылдың шілдесінде өткен партияның екінші съезінде социалистік бағыт бекітілді, Мондлейн партия президенті болып қайта сайланды және халықтың, әсіресе шаруалардың қолдауына негізделген, ұзаққа созылатын соғыс стратегиясы қабылданды (жедел төңкеріс әрекетінен гөрі).
Өлім
1969 жылы ФРЕЛИМО штаб-пәтерінде, Танзанияның Дар-эс-Салам қаласында Эдуардо Мондлейнге бомба салынған кітап жіберілді. Ол американдық досы Бетти Кингтің үйіндегі жәшікті ашқанда жарылып, оны қаза тапты. Оның қанына әртүрлі тараптар кінәлі болуы мүмкін, олардың ішінде ФРЕЛИМО ішіндегі қарсыластар, танзаниялық саясаткерлер, португалиялық құпия қызмет және Aginter Press бар. Бұрынғы Халықаралық және Мемлекеттік қорғаныс полициясы (ПИДЕ) агенті Оскар Кардосо Эдуардо Мондлейнді өлтірген бомбаны ПИДЕ агенті Казимиро Монтейро орналастырғанын айтады.
Мұрасы мен құрмет
1969 жылы Мондленнің өліміне аза тұтылды, оның жерлеу рәсіміне Оберлиндегі сыныптасы және досы, пастор Эдвард Хоули қатысты. Ол рәсімде Мондленнің "адамның қадір-қасиет пен өз тағдырын өзі шешу үшін жаратылғаны туралы шындық үшін өмірін қиғашқанын" айтты. 1970-ші жылдардың басында ФРЕЛИМО-ның 7 мыңнан астам партизандық күштері Мозамбиктің орталық және солтүстік аймақтарындағы бірқатар ауылдық жерлерді португалдық биліктен тартып алды. Тәуелсіздік үшін күресіп жатқан партизандар шамамен 60 мыңдық португалдық әскермен қақтығысты, олардың көп бөлігі португалдық әкімшіліктің 1960 жылдардан бері қарқынды дамытып жатқан көптеген құрылыстардың бірі – Қахора Бассадағы ірі гидроэлектр стансасының құрылысын аяқтауға шоғырланған еді. 1974 жылы Лиссабондағы солшыл әскери төңкерістен кейін Португалияның биліктегі режимі құлатылып, Португалияның теңізартқы провинцияларына қатысты саясатында күрт өзгеріс болды. 1975 жылдың 25 маусымында Португалия билікті ФРЕЛИМО-ға тапсырды, соның нәтижесінде Мозамбик тәуелсіз мемлекетке айналды. Мондленнің әйелі Джанет Рей Джонсон түрлі мемлекеттік қызметтерде болды, ал оның қызы Нелетий Мондлен жастар және спорт министрі, кейіннен гендерлік теңдік, балалар және әлеуметтік қорғау министрі болды.
Эдуардо Мондлан университеті
1975 жылы португалдар құрған және Португалияның Мозамбик теңізасты провинциясының астанасы Лоуренсу Маркес (қазіргі Мапуту, Мозамбик) атымен аталып келген Лоуренсу Маркес университеті Эдуардо Мондлейн университеті немесе Эдуардо Мондлейн атындағы университет деп қайта аталды. Ол тәуелсіз Мозамбиктің астанасында орналасқан және қазірге дейін сол жерде жұмыс істеп келеді.
Эдуардо Мондланның лекциялар сериясы
Сиракуз университетінің Африка бастамасы Эдуардо Мондлейн атындағы «қоңыр қап» лекциялар сериясын ұйымдастырады, оған әлемнің түкпір-түкпірінен спикерлерді африка тану саласында сөз сөйлеуге шақырылады.
Шығармалары
Эдуардо Мондлейн, Мозамбик үшін күрес. 1969, Хармондсворт: Пингвин кітаптары. Хелен Китчен, "Эдуардо Мондлейнмен сұхбаттар", "Африка туралы баяндама" журналы, № 12 (1967 жылғы қараша), 51-бет. Джордж Робертс. “Эдуардо Мондлейннің қазасы: ФРЕЛИМО, Танзания және Дар-эс-Саламдағы эмиграция саясаты”. Суық соғыс тарихы 17:1 (2017 жылғы ақпан): 1–19. DOI: http://dx.doi.org/10.1080/14682745.2016.1246542. Роберт, Фарис, Мозамбиктегі азат ету миссиясы. Эдуардо Мондлейннің өміріндегі иман және революция, Юджин, ОР: Пиквик, 2014.