Кіріспе

Солтүстік-Батыс Қытайдағы географиялық субөңір

Жунгария (/ˈdʒuŋˈɡɑːriə/; моңғол тіліндегі züün gar сөзінен, "сол қол" деген мағынаны білдіреді), сондай-ақ Солтүстік Шыңжаң немесе Бейжiң деп те аталады, Солтүстік-Батыс Қытайдағы географиялық субөңір, Шыңжаңның солтүстік жартысын құрайды. Солтүстікке Алтай тауларымен, оңтүстікке Тянь-Шань тауларымен шектелген Жунгария шамамен аумақты алып жатыр және батысында Қазақстанмен, шығысында Моңғолиямен шектеседі. 18 ғасырдың ортасына дейінгі, джунгар геноцидіне дейінгі контексте "Жунгария" термині Ойраттар басқарған Джунгар хандығымен шектесетін ауданды қамтуы мүмкін еді. Дзунгария географиялық, тарихи және этникалық тұрғыдан Тарым бассейнінен немесе Оңтүстік Шыңжаңнан (Нанцзянь) ерекшеленсе де, маньчжулық Цин әулеті екі аймақты да бір провинция – Шыңжаңға біріктірді. Жунгария – Шыңжаңның ауыр индустрия орталығы, аймақтың жалпы ішкі өнімінің көп бөлігін өндіреді және оның саяси астанасы – Урумчи (Ойрат тілінде "әдемі жайылым" деген мағынаны білдіреді) қаласы орналасқан. Осылайша, Жунгария өз қалаларына провинция ішінде және провинциялар арасында көші-қонды тартуды жалғастыруда. Тарым бассейнінен айырмашылығы, Жунгария теміржол және сауда байланыстары арқылы Қытайдың қалған бөлігімен салыстырмалы түрде жақсы байланысқан.

Өмірбаян

Синьцзян дәстүрлі түрде екі географиялық және этникалық жағынан ерекше аймаққа бөлінген: Тянь-Шань тауларының солтүстігінде орналасқан Жунгария және таулардың оңтүстігінде орналасқан Тарым алабы. 1759 жылы Цин империясы Синьцзянды басып алған кезде Жунгарияда көшпелі, далалық тіршілікке бейім, тибет буддасы дзунгарлар басым тұрды, ал Тарым алабында негізінен оазисте тұратын, отырықшы, түркі мұсылман шаруалары қоныстанды, бұл қазір ұйғырлар деп аталады. Цин үкіметі екі аймақтың тұрғындары арасындағы айырмашылықты жақсы білгендіктен, бастапқыда оларды жеке әкімшілік бірліктер ретінде басқарды. Бірақ, 1760 жылы Цин әскері Тарым алабындағы соңғы қарсылықты басып тастағаннан кейін, Цин үкіметі Жунгария мен Тарым алабын «Синьцзян» деп аталатын бір аймақ ретінде сипаттауға көшті. Цин үкіметі 1884 жылы Жунгария мен Тарым алабын «Синьцзян провинциясы» деп аталатын бір саяси бірлікке біріктірді, бірақ кейбір шенеуніктер бұл шешімге қарсы болды, олардың пікірінше, екі аймақты бөлек қалдыру тиімдірек болар еді. Синьцзянның географиялық тұжырымы Цин үкіметінің құралы болды; 1912 жылы Цин билігі аяқталған кезде Синьцзянның жергілікті халқы әлі де ерекше аймақтық өзіндік сананы қалыптастыра алмады. Дегенмен, Цин үкіметінің 150 жылдық саясаты, Синьцзянды Орталық Азияның қалған бөлігінен саяси оқшаулау және Хань мен Хуэйлерді аймаққа қоныстандыру арқасында аймақтық сәйкестіктің негізі қаланды. Бұл саясат Қытайдың және Орталық Азияның қалған бөліктерінен өзгеше мәдени өзіндік сананы дамытуға ықпал етті.

Тарих

XXI ғасырға дейін аймақтың толық немесе бір бөлігі Хьонну империясы, Хан әулеті, Сяньбэй мемлекеті, Руран қағанаты, Түрік қағанаты, Тан әулеті, Уйғыр қағанаты, Енисей қырғыз қағанаты, Ляо әулеті, Қара Хитан қағанаты, Моңғол империясы, Юань әулеті, Чағатай қағанаты, Моғолстан, Қара Дел, Солтүстік Юань, Төрт Орат, Дзунгар қағанаты, Қумул қағанаты, Цин әулеті, Қытай Республикасы, Екінші Шығыс Түркістан Республикасы тарапынан биленген немесе бақылауда болған. 1950 жылдан бері Қытай Халық Республикасының бақылауында.

Этимология

Жуңгария атауы 17-18 ғасырларда Орталық Азияда болған Жуңгар хандығынан келген. Жуңгария немесе Зунгария, жуңгар халқының атынан шыққан, ол моңғол тіліндегі "Зүүн Гар" немесе "Жүүн Гар" (моңғол диалектісіне қарай) деген сөздерден туындаған. "Зүүн" (немесе "Жүүн") – "сол", ал "Гар" – "қол" деген мағынаны білдіреді. Атаудың шығу тегі – Моңғол империясы шығыс және батыс моңғолдарға бөліне бастағанда, батыс моңғолдар (ойраттар) сол жақта орналасқан деген ұғымға байланысты. Осы бөліністен кейін батыс моңғол ұлты Зуун Гар деп аталды.

Қазіргі заманға дейінгі дәуір

Бұл аймақты мекендеген алғашқы адамдар – үнді-еуропалық тілдерде сөйлейтін халықтар, мысалы, тохарлар және б.з.д. бірінші мыңжылдықта Юши патшалығы. Дзунгария аймағының ең алғашқы есімдерінің бірі Хан әулеті батысқа қарайғы жерлерді зерттеу үшін барлаушы жіберген кезде айтылады. Бұл барлаушы шамамен ұзындығы бар ең солтүстік Жібек жолымен жүрді, ол ежелгі Қытай астанасы Сианьды батысқа қарай Ушао Линг асуы арқылы Вувейге, содан кейін Кашгарға жалғастырды. Гөктүрік Истами VI ғасырдың екінші жартысында әкесі қайтыс болғаннан кейін Дзунгария жерлерін мұра етіп алды. Жунгар билігі 17 ғасырдың екінші жартысында, Галдан Бошугту хан батыстағы қазақтардың істеріне бірнеше рет араласқан кезде, өркендеді, бірақ ол 1757–1759 жылдары Цин империясымен толығымен жойылды. Бұл Моңғолия тарихында маңызды рөл атқарды және моңғол тайпаларының батысқа қарай үлкен көші-қонына ықпал етті. Оның ең кең шегі Қашғар, Яркенд, Хотан, Тянь-Шаньның барлық аймағы және Орталық Азияның 35°–50° солтүстік ендігі және 72°–97° шығыс бойындағы бөлігінің көп бөлігін қамтыды. Бүгінде сауданың көп бөлігі таулардың солтүстігінен (Илі өзені аңғарындағы Дзунгария қақпасы мен Хоргас) өтеді, себебі Таримнің батысындағы таулардан аулақтауға болады және Ресей қазіргі уақытта көбірек дамыған.