Кіріспе
Испан гуманисі (1490–1573) Хуан Хинес де Сепульведа (1490 – 17 қараша 1573) – испан гуманисі, философы және испандық Ренессанс дәуірінің теологы. Ол ең көп танымал болғаны – 1550–1551 жылдары Испанияның Вальядолид қаласында Бартоломе де лас Касаспен өткен атақты пікірсайысқа қатысқандығымен. Пікірсайыс испан империясының Американы жаулап алуы мен отарлауының заңдылығы және жергілікті американдықтарға қатысты қарым-қатынас мәселелеріне арналған еді. Хуан Хинес де Сепульведаның негізгі философиялық көздері Аристотель, Әйіпті Томас Аквинский, рим құқығы және христиан дінтануы болды. Осы ықпалдар оған жаулап алу кезеңінде испандардың жергілікті американдықтардан мәдени жағынан басымдығын және үстемдігін дәлелдеуге мүмкіндік берді.
Juan Ginés de Sepúlveda (1490 – 17 November 1573) was a Spanish humanist, philosopher, and theologian of the Spanish Renaissance. He is mainly known for his participation in a famous debate with Bartolomé de las Casas in Valladolid, Spain, in 1550–1551. The debate centered on the legitimacy of the conquest and colonization of America by the Spanish Empire and on the treatment of the Native Americans. The main philosophical referents of Ginés de Sepúlveda were Aristotle, Saint Thomas Aquinas, Roman law and Christian theology. These influences allowed him to argue for the cultural superiority and domination of the Spanish over the Native Americans during the period of the conquest.
Өмірбаян
Сепульведа 1490 жылы Испанияның Кордова провинциясындағы Позобланко қаласында дүниеге келген. Ол қарапайым отбасынан шыққан, оның ата-анасы шебер Гинес Санчес Мелладо және Мария Руис болған. 1510 жылы ол Алькала-де-Энарес университетінде философия мен грек тілін оқыды. 1513 жылы Сан-Антонио-де-Сигуенца колледжінде теологияны зерттей бастады. Содан кейін 1515 жылдың ақпан айында кардинал Сиснерос арқылы Италияның Болонья қаласындағы каноникалық құқық және теология саласындағы білімімен танымал Испанияның беделді колледжіне оқуға шақыру хаты алды. 1515 жылдың қыркүйегінде Сепульведа испан колледжіне қабылданды, онда теология мен философияны оқыды. Пьетро Помпонаццидің жетекшілігімен ол Аристотельдің еңбектерін өмір бойына бағалай білді және оларға шеберлік танытты. Болоньяда ол Карпи князі Альберто Пиомен достық қарым-қатынас орнатты және оның қамқорлығын сезінді. Екеуі де Сепульведаны Аристотельді зерттеуге ынталандырды. Келесі бірнеше жылда ол философтың бірнеше еңбегін грек тілінен латын тіліне аударды, соның ішінде Parva Naturalia (1522); De ortu et interitu (1523); De mundo (1523); және Meteorum (1532). 1523 жылға қарай Сепульведа өнер және теология ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Ол сонымен қатар діни уәде беріп, доминикандық діни қызметкер болды. 1523 жылы Медичи папа Климент VII болғаннан кейін Сепульведа Римдегі папалық курияда қызмет етті, онда ол ғылыми еңбектерімен және шешендік дағдыларымен танылды. Ол заманауи діни дау-дамайларға қатысты бірнеше қысқа еңбектер жазды. 1526 жылы Мартин Лютерге қарсы De fato et libero arbitrio, 1531 жылы Генрих VIII-нің ажырасу ісіне қарсы De ritu nuptiarum және 1532 жылы Эразмға қарсы Antapologia атты еңбектер жазды. Ол Лютерді жек көріп, оның теологиялық көзқарастарымен келіспесе де, Сепульведа Эразмды құрметтеді және келіспеушіліктеріне қарамастан, олар көп жылдар бойы хат алмасып тұрды. 1529 жылы ол өзінің шешендік қабілетін Ad Carolum V атты еңбекті жазу үшін пайдаланды, онда Габсбург императоры Карл V-ті христиандық Еуропаны біріктіруге және түріктермен күресуге шақырды. Democrates (1535) еңбегінде ол табиғи заңға негізделген әділ соғыс христиан дінімен үйлесімді деген тұжырымды қорғады. Ол 1550 жылы Вальядолид даусында Бартоломе де лас Касастың қарсыласы болды, бұл дау испандықтардың Үндістанды жаулап алуын ақтауға қатысты. Сепульведа испан империясының жаулап алу, отарлау, со-аталған Жаңа әлемде мәжбүрлеп дін аудару құқығын қорғады және отарлау құлдығын қолдады. Ол табиғи құқық философиясының негізінде аргументтер келтірді және Франсиско де Виторияның бейнесімен танымал Саламанка мектебінің ұстанымынан өзгешеленетін позицияны қалыптастырды.
Американы Испанияның отарлауы
Сепульведа Аристотель философиясымен, әсіресе оның табиғи иерархия және адамның басқа түрлерден басымдығы туралы идеяларымен шабыттанды. Ол осы ұғымдарды қолданып, американдықтардың табиғатынан "варварлыққа" және "жабайылыққа" бейім екенін, демек испан империясының оларды бағындыруы әділ екенін дәлелдеді. Сепульведа қасиетті Тома Аквинскийдің теологиясы мен философиясына да сүйенді, ол кемелдіктің түрлі деңгейлері бар екенін және кейбір адамдар табиғатынан басқалардан жоғары тұратынын айтты. Сепульведа осы қағидаларды испан империясының американдықтарды билеуін ақтау үшін пайдаланды. Сепульведа Рим құқығынан, әсіресе әділ соғыс теориясы және жаулап алу құқығы тұжырымдарынан пайдаланып, Испания империясының Американы отарлауы заңды және моральдық тұрғыдан дұрыс екенін көрсетті. Сепульведа Киелі кітап пен христиандық теологияға да жүгінді, өзінің пікірін қолдау үшін Киелі кітаптың аяттары мен христиандық доктриналарын түсіндірді. Вальядолид дебатын король Карл V Американы испандықтардың отарлау кезеңінде американдықтардың өзін-өзі басқаруға қабілеттілігіне жауап беру үшін ұйымдастырды. Сепульведа Америкаға ешқашан бармағанына қарамастан, отарлаушылардың позициясын қорғады, кейбір американдықтар Аристотельдің "Саясаттың" бірінші кітабында сипаттағандай "табиғи құлдар" екенін мәлімдеді. "Олардың жағдайы денелерін пайдаланумен сипатталады және олардан артық нәрсе күтуге болмайды, олар, мен айтамын, табиғаттың құлдары. Олар үшін осылай басқарылуы жақсы". Ол бұл тумаларды "балалар ата-аналарына, әйелдер ер адамдарға, қатыгез адамдар мейірімді адамдарға ұқсайды" деді. Бұл тұжырымдар кейбір, бірақ барлық американдықтарға қатысты емес, "Демократтар alter de justis belli causis apud Indos" (Екінші Демократтар: үндістермен соғыстың әділ себептері туралы), Рим, 1550 ж. еңбегінде жазылған. Аристотель Сепульведаның аргументтерінің негізгі көзі болғанымен, ол Киелі кітапты қоса алғанда, түрлі христиандық және басқа классикалық көздерден де материалдар алды. Лас Касас өзінің қарсы аргументінде дәл осы көздерді пайдаланды. Бартоломе де лас Касастың айтуынша, Құдай әлемдегі барлық адамдарға, тіпті христиандық туралы естімегендерге де билік ете алады. Алайда, ол христиандықты тума халыққа міндетті емес, діни таңдау ретінде ұсыну керек деп ойлады, Сепульведа сенгендей. Лас Касас американдықтардың кез келген басқа халық сияқты еркіндіктің құқығына ие болуы керек екенін айтты, өйткені оның пікірінше, американдықтардың ешқайсысы өзін-өзі басқару қабілетінен мүшкелдік тартпады.