Кіріспе
Мавсолус (Μαύσωλος немесе Μαύσσωλλος, Мауśоλ) – б.з.д. 377 жылдан б.з.д. 353 жылға дейін Карияның сатрапы болған. Ол Әхеменид империясының сатрапы және әкесі Геккатомнның (К̂tmño) құрған ықпалды лауазымы арқасында патша немесе династия мәртебесіне ие болды. Геккатомн – Геккатомнидтер әулетінен шыққан Карияның тұңғыш сатрабы. Мавсолус Кариямен қатар Ликияны, Ионияның бір бөлігін және Додеканез аралдарын да биледі. Ол ең әйгілісі – монументалды қабірі және Ежелгі әлемнің жеті кереметінің бірі – Халикарнас мазары. Бұл мазардың құрылысы дәстүрлі түрде оның әйелі және қарындасы Артемизияға жатқызылады.
Mausolus (Μαύσωλος or Μαύσσωλλος, Mauśoλ) was a ruler of Caria (377–353 BCE) and a satrap of the Achaemenid Empire. He enjoyed the status of king or dynast by virtue of the powerful position created by his father Hecatomnus ( K̂tmño), who was the first satrap of Caria from the hereditary Hecatomnid dynasty. Alongside Caria, Mausolus also ruled Lycia and parts of Ionia and the Dodecanese islands. He is best known for his monumental tomb and one of the Seven Wonders of the Ancient World, the Mausoleum at Halicarnassus, the construction of which has traditionally been ascribed to his wife and sister Artemisia.
Атауы
Мавзолус есімі грек тілінде ғана белгілі (Μαύσωλος немесе Μαύσσωλλος). Дегенмен, ол әрине Кариялық текті, және *𐊪𐊠𐊲𐊸𐊫𐊦 (*Mauśoλ) немесе осыған ұқсас түрде жазылған болуы мүмкін. Бұл есім, шамасы, «көп қадірленген» деген мағынаны білдіреді. Оның алғашқы бөлігі, *Ma, иероглифтік лувия тіліндегі сол сөз сияқты, «көп» дегенді білдіруі мүмкін. Олар Каунос қаласынан табылған бірнеше мүсіндерде де бірге бейнеленген. Алайда, Мавзолус билік құру кезеңінен бұрын қандай да бір нақты немесе рәсімдік лауазымды атқарды ма, жоқ па, ол болжам ғана. Мавзолус әкесі Гекатомн 377/6 ж. қайтыс болғаннан кейін сатрап болды. Ол әйелімен бірге билік жүргізді, ол сонымен қатар оның қарындасы Артемизия (бұрынғы Артемизия I Лыгдамиспен шатасудан сақтану үшін Артемизия II деп аталды). Олардың балалары болмағандықтан және Карияда мұндай инцест кездеспегендіктен, олардың ерекше некесі толыққандай символдық мағынаға ие болған деп саналады.
"Гелендеу" және Иониялық қайта өрлеу
Мавзолус грек мәдениетін белгілі бір деңгейде қабылдады. Карияның оның басшылығымен "еллиндікке", "кариялыққа" немесе екеуінің күрделі үйлесіміне (мысалы, креолизация) ұшыраған-ұшырамағаны талқыланып жүр. Галикарнастағы барлық бастапқы құрылыстар Иондық қайта өрлеу деп аталатын ерекшелікпен ерекшеленді, оны Геккатомнидтер өз аумақтарында қолдады, ал ол Приен сияқты жерлерде ерте эллиндік кезеңде де жалғасты. Мавзолус пен оның отбасының тікелей демеушілігімен Карияда және оның төңірегіндегі көптеген қалалар мен діни орталықтар Иондық қайта өрлеудің белгілерін көрсетеді.
Галикарнасс кесенесі
Мавзолус ең алдымен өзінің монументалды қабірімен танымал: Халикарнас мазары. Дәстүр бойынша, ол қайтыс болғаннан кейін әйелі мен қарындасы Артемизияның бұйрығымен салынған және оның құрметіне аталған. Қабір оның өлімінен кейін ғана аяқталды. Бір күдік жоқ, құрылыс Мавзолус тірі кезінде басталған, және ол Артемизиямен бірге оны қадағалаған. Бұл қабір ежелгі заманда да әйгілі болған. Мавзолей (Μαυσωλεῖον) Мавзолусқа арналған болғанымен, «мавзолей» термині кез келген үлкен жер үсті қабірін білдіру үшін қолданылатын жалпы атауға айналды. Бұл ежелгі дәуірде де болған; Марциал бұл терминді Август мазарына сілтеме жасағанда қолданған (б.з. 14 жылы қайтыс болған). Сидондық Антипатр Мавзолейді Ежелгі Әлемнің жеті кереметінің бірі деп атады. Мавзолей орны мен оның қалдықтарын бүгінде түрік қаласы Бодрумда (көне Халикарнас) көруге болады. Қазір сақталған мүсін элементтерінің көп бөлігі Британ мұражайында сақталады, оларды 1850 жылдары Чарльз Томас Ньютон алып келген. Мавзолей орнын қазу жұмыстарын, Бодрумдағы көне Халикарнастың басқа археологиялық ескерткіштерімен бірге, Дания археологиялық жобасы Бодрум су асты археологиясы мұражайымен бірлесіп жүргізіп келеді.
Өлім
Мавзолус Лабраундтағы сәтсіз қастандықтан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Диодор Сицилийскийдің мәлімдемесінше, ол б.з.д. 353/2 жылы дүниеден озған. Қазіргі ғылыми консенсус осы датамен келіседі, себебі Мавзолус Әлеуметтік соғысқа (б.з.д. 357–355 жж.) қатысқандығы белгілі, бірақ Демосфеннің «Родостықтардың бостандығы туралы» сөзін жазған кезде ол тірі болмаған. Археологиялық дәлелдер Мавзолусқа табыну шамамен б.з.д. II ғасырдың ортасына дейін жалғасқандығын көрсетеді. Артемизия Мавзолусқа зәулім жерлеу рәсімін өткізді, оған көптеген белгілі гректер қатысқан ойындар мен салтанаттар ұйымдастырылды. Олардың көпшілігі Изократтың шәкірттері болды, олардың өзі Геккатомнидтердің ықпалындағы грек қалаларынан шыққан. Бұл сол кезде өте қарт болған Афиналық Изократ емес, Аполлониялық Изократ болуы мүмкін. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның қарындасы Артемизия өзі қайтыс болғанға дейін (б.з.д. 353–351 жж.) қысқа мерзімге жалғыз билік жүргізді. Содан кейін оның орнын ағасы мен апасы Идрий мен Ада иеленді, олар өзара үйленді. Артемизияның Ахеменид империясының сатрапы емес, жергілікті династия өкілі болғанына ешқандай дәлел жоқ. Біздің білуімізше, тек Геккатомнид әулетінің өкілдері ғана сатраптар деп аталған. Демек, Артемизия Мавзолустың орнын шын мәнінде басса да, сатрап лауазымына оның мұрагері, әйелдің інісі Идрий болғанға ұқсайды. Мавзолус қайтыс болғаннан кейін көп ғасырлар өткен соң, Самосаттық Лукиан қайтыс болған сатрап пен философ Диоген Циник арасындағы әңгімені жазды, олар өмірден өткеннен кейін сөйлеседі. Мавзолус сатрап ретінде кең аумақты билегенімен, өмірінде бай болған және Халикарнаста керемет мазар қалдырған болса да, Диоген оны қысымға алады, себебі олар екеуінің де өлімінен кейін ештеңе қалмады.