Кіріспе

Австриялық психолог Фриц Хайдер (19 ақпан 1896 – 2 қаңтар 1988) – австриялық психолог, оның еңбектері Гештальт мектебімен байланысты. 1958 жылы ол теңгерім теориясы мен атрибуция теориясын дамыта түскен «Адамдар аралық қарым-қатынастар психологиясы» атты еңбегін жариялады. Бұл кітап адамның әлеуметтік қабылдауына ықпал ететін тұжырымдамалық құрылым мен психологиялық процестердің кең ауқымды талдауын ұсынады (Malle, 2008). Оны аяқтауға 15 жыл кетті; аяқталуына дейін ол әлеуметтік психологтардың шағын тобы арасында таралды.

Өмірбаян

Хайдер 1896 жылдың 19 ақпанында Венада дүниеге келді, бірақ Грацта өсті. Бала кезінде Хайдер көзге ауыр жарақат алды, бұл оның жасөспірім шағында ұяң және тартымсыз болуына себеп болды. Жарақат салдарынан ол Бірінші дүниежүзілік соғыста әскерге шақырылудан жалтарды. Әкесінің ынтасымен Хайдер Грац университетінде сәулет өнерін оқуға түсті. Сәулетті оқып жалыққаннан кейін Хайдер Грацта заңгерлік мамандықты да оқуға тырысты, бірақ екі саладан да көңілі тоймады. Білім алуға деген құштарлығы зор болғандықтан, ол әкесімен келісімге келіп, университетте төрт жыл бойы тыңдаушы болып сабақтарға қатысты. 24 жасында Хайдер қабылдаудың себептік құрылымын зерттеудегі жаңалықтары үшін, соның ішінде қабылдау психологиясы бойынша "Зат және Орта" еңбегі үшін Граз университетінен докторлық диссертациясын қорғады. Содан кейін ол Берлинге барып, Психология институтында лекциялар тыңдады. Онде Хайдердің зерттеулері Вольфганг Кёлер, Макс Вертхаймер және Курт Левиннің гештальт психологиясына бағытталды. 1927 жылы Хайдер Гамбург университетінде қызметке орналасты, оның құрамында психолог Уильям Стерн және Эрнст Кассирер болды, ғылымдағы теорияның рөлі туралы ойлары Курт Левинге маңызды әсер етті. 1930 жылы Хайдерге Нортгемптондағы Смит колледжімен байланысты Кларк саңыраулар мектебінде зерттеу жүргізу мүмкіндігі ұсынылды. Бұл мүмкіндік оған әсіресе тартымды болды, өйткені психологияның гештальт мектебінің негізін қалаушылардың бірі Курт Кофка Смит колледжінде жұмыс істеді (Хайдер, 1983). Ол Нортгемптонда әйелі Грейспен (туған аты Мур) танысты. Грейс Хайдердің АҚШ-та танысқан алғашқы адамдарының бірі болды. Кофканың ассистенты ретінде ол Хайдерге Нортгемптонда пәтер табуға көмектесті және оны айналамен таныстырды (Хайдер, 1983). Олар 1930 жылы үйленді, олардың некесі 50 жылдан астам уақытқа созылды. Олардың үш ұлы болды: Карл, Джон және Стефан. Ұлы Карл Хайдер визуалды антропология және этнографиялық фильмдерге маңызды үлес қосты, ал ұлы Джон "Лидерлік даосы" атты танымал кітапты жазды. 1948 жылы Хайдер әлеуметтік психолог Роджер Баркердің шақыруымен Канзас университетіне қабылданды (Хайдер, 1983). Ол өмірінің соңына дейін Канзаста тұрды. 1983 жылы Хайдер өзінің жеке және мансаптық дамуы мен жетістіктерін "Психологтың өмірі: Автобиография" атты автобиографиясында баяндады. "Адамдар арасындағы қарым-қатынас психологиясы" аттрибуция теориясының алға басушысы болды. Әлеуметтік психологияның ірі тұлғасы Хайдердің аз студенттері болды, бірақ оның әлеуметтік қабылдау туралы кітабы көп оқырмандарға жетті және оның әсері XXI ғасырда да жалғасуда, ол 26 000-нан астам рет сілтеме жасалған. Хайдер 1944 жылғы екі мақаласына сәйкес келетін екі теорияны ұсынды: атрибуция теориясы және когнитивтік тепе-теңдік. "Адамдар арасындағы қарым-қатынас психологиясы" наив немесе қарапайым саналы психологияға қарағанда күрделі тәсілді ашады. "Адамдар арасындағы қарым-қатынас психологиясында" Хайдер әлеуметтік қабылдау физикалық объектілерді қабылдаудың көптеген ережелеріне сәйкес келеді және объектілерді қабылдаудағы ұйым әлеуметтік қабылдауда да кездеседі деп дәлелдеді. Объектілерді қабылдаудағы бұрмалаулар кейде қателіктерге әкеледі (мысалы, оптикалық иллюзиялар), сондықтан әлеуметтік қабылдаудағы бұрмалаулар да қателіктерге әкелуі мүмкін (мысалы, әлеуметтік факторлардың рөлін төмен бағалау және мінез-құлық пен көзқарастардың әсерін жоғары бағалау). Хайдер сонымен қатар қабылдауды ұйымдастыру психологиялық тепе-теңдік ережесін ұстанады деп дәлелдеді. Бұл идеяны толыққанды түсіндіру қиын болса да, оның мәні жағымды және жағымсыз сезімдерді екіұштылықты азайту және адамды қарапайым, тікелей және тиімді бейнелеу үшін ұсыну қажеттігінде жатыр. Ол: "Адамның оң және теріс қасиеттері бар деп ойлау үшін күрделірек көзқарас қажет; бұл адамның құндылығы әртүрлі болып табылатын кіші бөліктерге бөлінуін талап етеді (1958, 182-бет)" деп жазды. Бірақ "Адамдар арасындағы қарым-қатынас психологиясындағы" ең ықпалды идея – мінез-құлықтың себептерін адамдар қалай көретіні және олар оны түсіндіру үшін қандай түсіндірмелер жасайтыны, яғни Хайдер "атрибуция" деп атаған нәрсе. Атрибуция теориясы (әлеуметтік қабылдаудың үлкен және күрделі Хайдерлік есебінің бір бөлігі ретінде) адамдардың басқалардың және өздерінің мінез-құлқын қалай түсіндіретінін (атрибуция жасауды) сипаттайды. Мінез-құлыққа бейімділік (мысалы, жеке қасиеттер, мотивтер, көзқарастар) немесе жағдайлар (мысалы, сыртқы қысым, әлеуметтік нормалар, құрдастардың ықпалы, ортаның кездейсоқ оқиғалары, құдайдың істері, кездейсоқ жағдайлар және т.б.) жатқызылуы мүмкін. Хайдер алғашқы болып адамдардың ішкі, бейімділік себептерін сыртқы себептерге қарағанда артық бағалауға бейім екенін айтты, бұл кейіннен негізгі атрибуция қатесі (Росс, 1977) немесе сәйкестік бұрмалауы (Fiske & Taylor, 1991; Jones, 1979, 1990) деп белгілі болды. Ол басқа ештеңе жарияламаса да, ол психология туралы ойларымен толтырылған көп томдық күнделіктерді сақтап қалды. Бұл күнделіктер Хайдердің бұрынғы студенті болған Марижана Бенеш Вайнердің өңдеуімен алты томдық жинақ ретінде жарық көрді, ол оны жариялау үшін ұйымдастыруға көмектесті (Хайдер & Бенеш Вайнер, 1987a, 1987b, 1988, 1989a, 1989b, 1990).

Таным мен эмоцияның байланысы

Фриц Хайдердің жазбаларында эмоциялар туралы нақты теория болмаса да, оның жазбаларында таным мен эмоция арасындағы байланысқа және барлық эмоциялық күйлердің негізінде жатқан логикаға қатысты оның сенімдерінің дәлелі бар. Хайдер сондай-ақ, кейбір адамдарда эмоциялардың танымдық күйлерге әсер ететіні немесе оларды өзгертетінін атап көрсетті. Хайдер эмоциялық күйлердің көптеген анықтамаларын және осы күйлерге тән негізгі қасиеттерін ұсынды. Хайдерді ерекше қызықтырған эмоциялар – ашу мен кек, қайғы мен аяныш, алғыс, махаббат, қызғаныш және өсек сияқты адамдар аралық қарым-қатынастармен байланысты эмоциялар. Сонымен қатар, 1989 жылы Майлз Хьюстонның жариялаған еңбегі және 2007 жылы "Жалпы психология шолуы" журналында жарияланған мақала да бар.

Марапаттар

Ол көптеген құрметті наградаларға ие болды, оның ішінде Америка Психологиялық Ассоциациясының (АПА) Ерен Еңбегі үшін сыйлығы, Америка Психологиялық Қорының психологиялық ғылымдағы ғылыми жетістіктері үшін берілетін Алтын медалі және Америка Өнер және Ғылым Академиясының мүшесі сайлануы бар.

Негізгі жұмыстар

Хайдер, Ф. (1958). Адамдар аралық қарым-қатынастар психологиясы. Нью-Йорк: Джон Уайли және Ұлдары. Хайдер, Ф. (1983). Психологтың өмірі: автобиография. Лоуренс, К.С.: Канзас университетінің баспасы. Хайдер, Ф., және М. Бенеш Вайнер. (1987–1990). Фриц Хайдер: Жазбалар - 1-6 томдар. Springer.