Кіріспе

Венгр психоаналитигі (1873–1933)

Сандор Ференци (7 шілде 1873 – 22 мамыр 1933) – венгр психоаналитигі, психоанализ мектебінің маңызды теоретигі және Зигмунд Фрейдтің жақын әріптесі.

Өмірбаян

Барух Френкель мен Роза Эйбеншюцтің (екеуі де поляк еврейлері) ұлы, Сандор Френкель кейіннен өзінің тегін Ференци деп өзгертті. Психиатриялық жұмысының нәтижесінде ол пациенттерінің бала кезіндегі сексуалдық зорлыққа ұшырағаны туралы айтқандарының шындыққа сәйкес екеніне сенді, себебі сол отбасының басқа пациенттері де осыны растады. Бұл оның Зигмунд Фрейдпен туындаған дау-жанжалдарының басты себебі болды. Осы тұжырымға келгенге дейін ол психоаналитик ретінде ең қиын жағдайдағы пациенттермен жұмыс істегенімен және психоаналитикалық тәжірибедегі әдеттегіден белсендірек араласу теориясын жасағанымен көзге түсті. 1920 жылдардың басында Фрейдтің «классикалық» бейтарап интерпретация әдісін сынап, Ференци Отто Ранкпен бірлесіп «мұнда және қазір» психотерапиясын жасады, ол Ранктің жекелеген ықпалы арқылы американдық Карл Роджерсті тұлғаға бағытталған терапия тұжырымдамасын жасауға итермеледі. Ференци қазіргі заманда Жак Лаканның ізбасарларының және АҚШ-тағы қарым-қатынастық психоанализшілердің арасында қолдау тапты. Қарым-қатынастық талдаушылар Ференциді өзаралыққа (интимділікке), интерсубъективтілікке және талдаушының қарсытәуелділігінің маңыздылығына басымдық беретін өздерінің клиникалық көзқарастарын болжаған ретінде қарастырады. Ференцидің жұмысы американдық психоанализдің тұлғааралық қатынас теориясының теориясы мен тәжірибесіне зор әсер етті, оны Уильям Алансон Уайт институтының психоанализшілері көрнекті етіп көрсетті. Ференци 1918-1919 жылдары Халықаралық психоаналитикалық қауымдастықтың президенті болды. Фрейдтің өмірбаянын жазған Эрнест Джонс Ференциді өмірінің соңында «ақыл-сақасынан ауытқыған» деп сипаттады, оның 1933 жылы қайтыс болған қатерлі анемиямен күресін елемеді. Сол кезде емдеуге келмейтін ауруға шалдыққан Ференци өзінің ең танымал «Тілдердің шатасуы» атты мақаласын 1932 жылдың 4 қыркүйегінде Германияның Висбаден қаласында өткен 12-ші Халықаралық психоаналитикалық конгресске жеткізе алды. Ференцидің беделі 2002 жылы «Жоғалу және қайта тірілу: психоанализ тарихындағы Сандор Ференци» кітабы жарық көргеннен кейін қайта жанданды. Кітаптың бір бөлімі Фрейд пен Ференци арасындағы қарым-қатынастың мәніне арналған.

Психоаналитикалық терапиядағы қызмет

Фрейдтің терапиялық тынығу туралы пікіріне қайшы, Ференци аналитик белсендірек рөл атқаруды жақтады. Мысалы, пациентті еркін ой түйіндеуге ынталандыратын, тыңдаушы аналитиктердің салыстырмалы "бейтараптығының" орнына, Ференци анализистің берген жауаптарын – ауызша да, ауызша емес те, – шектеу арқылы, жасырылған ойлар мен сезімдердің бетке шығуына мүмкіндік жасады. Ол бір жағдайда қалайша психоаналитикалық терапияда осы кезде сирек кездесетін мінез-құлықты белсендіруді (behavioral activation) қолданғанын сипаттады: сахналық қорқыныштан зардап шегетін опера әншісінен терапия сеансы барысында "өнер көрсетуін" сұрап, осылайша оның қорқыныштарымен күресуіне көмектесті.

Психоанализдегі клиникалық эмпатия

Ференци емдеу кезіндегі эмпатиялық жауапты клиникалық өзара әрекеттесудің негізі деп есептеді. Ол өзінің араласуын талданушының жеке тәжірибесіне жауап беруге негіздеді. Егер дәстүрлі пікір бойынша аналитик дәрігер рөлінде болып, психопатологияны диагностикалық бағалау негізінде пациентке ем тағайындаса, Ференци талданушының терапиялық жұптық қарым-қатынас арқылы туындаған кездесуге серіктес болуын қалады. Емдік кездесуде эмпатиялық өзара байланысқа жасалған бұл баса назар психоанализдің дамуына маңызды үлес қосты. Ференци сондай-ақ аналитик өзін-өзі ашуының маңызды емдік жаңару күші екеніне сенді. Терапевттің жеке ерекшеліктерін емдеуге енгізу тәжірибесі өзара кездесу идеясының қалыптасуына әкелді: терапевт өзінің өмірінен және ойларынан терапияға қатысты мазмұнды талқылауға құқылы. Бұл Фрейдтің терапиялық тартымдылыққа қатысты ұстанымына қайшы келеді, онда терапевт жеке өмірін емдеумен араластырмауы және бейтарапты сақтауы керек. Өзара кездесу екі адамдық психологияның психоаналитикалық теориясының алғышарты болып табылады.

"Тілдерді шатастыру" теориясы

Ференци балалық шақтағы созылмалы артық стимуляцияның, жетіспеушіліктің немесе эмпатиялық сәтсіздіктің (Хайнц Кохут одан әрі дамытқан термин) тұрақты травматикалық әсері невротикалық, мінездік, шекаралық және психоздық бұзылыстарға себеп болады деп сенді. Осы тұжырымдамаға сәйкес, жарақат ата-ананың немесе биліктегі тұлғаның балаға жыныстық тартымдылық танытуының нәтижесінде пайда болады. Тілдің шатасуы баланың ата-анасының жұбайы рөлін ойнауын қалауымен жүзеге асырады. Патологиялық ересек бұл балалық және әдемі ойынды өзінің ересек "күшті тілімен" түсіндіреді, содан кейін баланы өзінің құштарлық тіліне бейімдеуге мәжбүрлейді. Ересек бала білмейтін тіл қолданады және баланың әдемі ойынын (оның балалық тілін) өзінің бұрмаланған көзқарасымен түсіндіреді. Мысалы, әкесі кішкентай қызымен ойнап жатыр делік. Олардың бірлескен ойыны барысында ол оған күйеу рөлін ұсынады және ол анасымен ұйықтағандай, онымен де ұйықтауын қалайды. Патологиялық әке бұл балалық ұсынысты дұрыс түсінбейді және олар бірге төсекте жатқанда қызына тиісті емес әрекеттер жасайды. Мұнда бала өзінің әдемі балалық тілімен сөйледі, ал әкесі оның ұсынысын өзінің құштар, ересек жыныстық тілімен түсіндірді. Сондай-ақ, ересек балаға оның құштарлығының шын мәнінде баланың аңсаған махаббаты екеніне сендіруге тырысады. Ференци травма туралы идеяны эмоционалдық бейжайлыққа, физикалық зорлық-зомбылыққа және эмпатиялық жетіспеушілікке кеңейтті. Бұл бұзылыстардың ең айқын көрінісі – жыныстық зорлық. 2018 жылы Мигель Гутьеррес Пелаес Ференцинің "Тілдердің шатасуы" еңбегіне лаканиялық тұрғыдан жасалған талдауын жариялады. Ралука Сореану психикалық жіктелу теориясы үшін "Тілдердің шатасуы" клиникалық күнделігінің метапсихологиялық маңызын зерттеді.

Регресс жатынға

Таласса: Жыныстық теориясы (Versuch einer Genitaltheorie, 1924) еңбегінде Ференци аналық жатынға (регресс ad uterum) және оның амниотикалық сұйықтығының қорғаныш сезімін беруі, өмірдің бастауы – теңізге қайта оралу тілегін бейнелейді деп ұсынды. Бұл "жатырлық және талассалық регрессия" идеясы Будапешт мектебі деп аталатын мектептің ерекшелігіне айналды, тіпті оның шәкірті Майкл Балинттің 1937 жылғы "Бірінші [Объект] Махаббаты" атты жұмысына дейін созылды. Ференцинің пікірінше, адамның барлық қызметтері, әсіресе сексуалдық қатынас, жатыр ішіндегі сезімдерді қайта жаңартуға жасалған әрекеттер еді – бұл теория архитектор Ричард Нейтрамен келісімде болды және Нейтраның жатыр ішіндегі тоқтатуға деген қызығушылығын күшейтті немесе толықтырды. Сонымен қатар, "Таласса" популярлы биологияның тұжырымдамаларымен байланысты, оларды Ференци психоаналитикалық модельдерді пайдалану арқылы жаңаша түсіндірді. Психоаналитикалық парадигманы нығайту үшін ғана емес, Эрнст Геккель, Вильгельм Бёльше және пост-Ламаркизмге сүйену арқылы, Ференци евгеникалық жобаларға әсер ете бастаған кезде осы танымал тұжырымдамаларды жаңаша қарастырды.