Кіріспе
Ирланд мифологиялық мәтіні «Тохмарк Этайне» («Этайн/Эадаойнды ұсыну») – Ирландия мифологиялық циклының ерте мәтіні. Онда Ольстер циклы мен Падишалар циклының кейіпкерлері де кездеседі. Мәтіннің бір бөлігі шамамен 1106 жылға жатқан «Лебор на хуйре» қолжазбасында, ал толық нұсқасы шамамен 1401 жылға жатқан Леканның сары кітабында сақталған. Кітаптағы тіл 8-немесе 9-ғасырға тән деп саналады. Онда Улайдтың әдемі әйелі Этайннің өмірі мен махаббаты, сондай-ақ Туатха Де Дананнанның Энгус және Мидирмен араласуы туралы айтылады. Бұл мәтін орта ғасырлық ағылшын «Сэр Орфео» туындысының бастапқы көзі болуы мүмкін деп жиі айтылады. Гарвард профессоры Джеффри Ганц бұл мәтінді ирланд құқық қоғамындағы «заңның поэтикалық сезімін» көрсететін туынды деп сипаттайды.
Tochmarc Étaíne, meaning "The Wooing of Étaín/Éadaoin", is an early text of the Irish Mythological Cycle, and also features characters from the Ulster Cycle and the Cycles of the Kings. It is partially preserved in the manuscript known as the Lebor na hUidre (c. 1106), and completely preserved in the Yellow Book of Lecan (c. 1401), written in language believed to date to the 8th or 9th century. It tells of the lives and loves of Étaín, a beautiful mortal woman of the Ulaid, and her involvement with Aengus and Midir of the Tuatha Dé Danann. It is frequently cited as a possible source text for the Middle English Sir Orfeo. Harvard professor Jeffrey Gantz describes the text as displaying the "poetic sense of law" in Irish legal society.
Өлең
Қолжазбалар бұл мәселеде толыққанды нақтылықты көрсетпесе де, редакторлар Бест пен Бергин «Tochmarc Étaíne» (TE) еңбегін үш кіші тарихтамаға бөлді: TE I (§§ 10), TE II (§§ 11–14) және TE III (§§ 14–26).
ТЕ I
Бұл оқиға Элькмардың әйелі Боанд пен Дагданың Энгусты дүниеге келтіруімен басталады. Энгус Мидирдің тәрбиесінде өседі, ал бой жеткен соң Брюг на Бойнне жерін Элькмардан иеленеді. Мидир Энгусқа келеді, бірақ Брюгте ойнап жүрген балалар лақтырған қасиетті жиде бұтағынан соқыр болады. Дәрігер Диан Сехт оны емдегеннен кейін, Мидир Энгустан өтемақы талап етеді: басқа нәрселермен қатар, Ирландиядағы ең әдемі әйелдің қолына ие болуды сұрайды. Ол бұл әйелдің кім екенін біледі: ол – Улайд патшасы Айлильдің қызы Этаин. Мидир үшін оны жеңіп алу үшін Энгус Айлильге түрлі тапсырмаларды орындауы керек, жазықтарды тазалау, өзендерді өз бағытына бұру, сондай-ақ оның салмағына тең алтын мен күміспен төлеуі тиіс. Мидир Этаинды әйелі ретінде алып кетеді. Алайда Мидирдің бірінші әйелі Фуамнах, қызғаныштан, оны су тоғанға айналдырады, ал тоған суы буланып, әдемі күлгілт қызыл түсті шыбық пайда болады. Мидир бұл шыбықтың Этаин екенін біледі, және ол қайда барса да оны іздеп жүреді. Бірақ Фуамнах дауыл шақырып, шыбықты ұшырып жібереді, ол жеті жыл бойы желмен ағысып, Ангус киіміне қонады, шаршап-шалқап. Ангус оған денсаулығы қалпына келгенше өзімен бірге алып жүретін кристалдан жасалған гүлзар салады. Фуамнах тағы бір дауыл шақырып, оны Ангус жанынан ұшырып алады, тағы жеті жылдан кейін ол Конхобар мак Несса заманында Улайдтың батыры Этардың әйелінің қолындағы алтын кәсеге түседі. Этардың әйелі кәседен ішіп, шыбықты жұтып қояды, содан кейін жүкті болады. Этаин алғаш дүниеге келгеннен кейін 1012 жыл өткен соң қайта туылады. Осы уақытта Ангус Фуамнахты іздеп табады және оның басын кесіп алады.
ТЕ II
Ирландияның Жоғарғы Королі Эочу Айрем әйел іздеп жүр, себебі провинциялық корольдер патшайымсыз патшаға бағынбайды. Ол елшілерін Ирландияның ең әдемі әйелін табуға жібереді, олар Этаинді табады. Ол оған ғашық болып, үйленеді, бірақ оның інісі Айлиль де оған ғашық болады және кері махаббаттан мұңайып, денсаулығы нашарлайды. Эочу Тарадан Ирландияны аралап шығу үшін кетеді, Этаинді өліп бара жатқан Айлильмен қалдырады. Айлиль оған ауруының себебін айтады және ол сөз берсе, жазылатынын мәлімдейді. Этаин оған жақсы болып кеткенін тілейді, ол жақсара бастайды, бірақ толық жазылу үшін үйдің үстіндегі төбеде онымен кездесуге келісуі керек дейді, патшаның алдында ұятқа қалмау үшін. Ол үш рет келіседі, бірақ әр кездесуде Айлильдің орнына Мидир кездеседі, ол Айлильді ұйықтатып, оның сыртқы түрін алған болатын. Үшінші рет Мидир өзінің кім екенін ашып, Этаинге кім екенін айтады, бірақ Этаин оны танымайды. Соңында ол Мидирмен бірге кетуге келіседі, бірақ тек қана Еочу оны жіберуге рұқсат берсе ғана.
ТЕ III
Кейіннен, Айлиль толық сауығып, Эоху үйге оралғаннан кейін, Мидир Тараға келіп, Эохуға ежелгі ирланд ойыны фидхелл ойнауға шақырады. Олар күннен-күнге арттыра беретін салымдарға ойнайды. Эоху үнемі жеңіске жетеді, ал Мидир оған тиіс ақысын төлейді. Мұндай ойындардың бірі Мидирді Мойн Лámридж батпағы арқылы жол салуға мәжбүр етеді: Лонгфорд округіндегі батпақ арқылы салынған ағаш жол – Корлея жолы, дендрохронология бойынша б.з.б. 148 жылға дейін салынған, осы аңыз жолының нақтырақ нұсқасы болып табылады. Соңында Мидир Этайннан сүйіс және құшақтау үшін ойнауды ұсынады, бұл жолы ол жеңіп шығады. Эоху Мидирге бір жылдан кейін жеңісі үшін оралуын айтады және Тарадағы ең жақсы жауынгерлерін жинап, оның келуіне дайындалады. Қатаң күзетке қарамастан, Мидир үйдің ішіне кіріп келеді. Эоху Мидирдің Этайнды құшақтауына келіседі, бірақ ол құшақтағанда, екеуі төбеден ұшып кетеді, сол кезде аққуға айналады. Эоху өзінің адамдарына әйелі қайтарылғанша Ирландиядағы барлық сидтерді (фаэри топырақ үйінділерін) қазуға бұйырады. Ақырында, олар Бри Лейттегі Мидирдің сидін қазып жатқанда, Мидир пайда болады және Этайнды қайтаруға уәде береді. Бірақ белгіленген уақытта Мидир елу әйелді алып келеді, олардың барлығы бір-біріне ұқсайды, және Эохуға қайсысы Этайн екенін таңдауды айтады. Ол әйелі деп ойлаған әйелді таңдап, үйіне алып кетеді және онымен жатады. Әйел жүкті болып, оған қыз туып береді. Кейін Мидир келіп, Этайнды алған кезде жүкті болғанын, ал Эоху таңдаған әйелдің Мидирдің сидінде туған оның қызы екенін айтады. Ұяттан Эоху осы зинадан туған қызын тастап жіберуге бұйырады, бірақ оны малшы мен оның әйелі тауып алып тәрбиелейді, кейін Эохудың мұрагері Этерсселге үйленеді және Жоғары патша Коньер Мордың анасы болады (Тогаил Бруидне Да Дергада ол Месс Буахалла деп аталады және Этайн мен Эоху Феидлехтің қызы). Оқиға Эохудың Мидирдің немересі Сигмалл Каелдің қолынан қаза табуымен аяқталады.
Ықпал
"Сэр Орфео" атты рыцарлық роман Орфейдің әйелін пери патшасынан құтқару туралы оқиғаны қайта баяндайды және бұл ертегімен ортақ көптеген мотивтерді көрсетеді, сондықтан ол "Сэр Орфео" романына маңызды ықпал еткен болуы мүмкін.
Қолжазбалар
H 2.16 немесе Леканның сары кітабы (YBL), 876–877 бб. (= факс. 175а–б) (Даблин, Тринити колледжі кітапханасы). Ортаңғы бөлігі. G 4 ((Даблин, Ирландия Ұлттық кітапханасы). Леканның сары кітабының басты бөлігіне бұрын жатқан Веллум фрагменті) 985–97 бб. Эгертон қолжазбасы 1782, 106r–108v бб. (Лондон, Британ кітапханасы). Togail Bruidne Da Derga құрамына енген ортаңғы бөлігі. 23 E 25 немесе Lebor na hUidre (LU), 10636–10707; 10790–10915 (Даблин, Корольдік Ирланд академиясы). H 3.18, 605–606 бб. (Даблин, Тринити колледжі кітапханасы). Глоссаланған үзінділер.
23 E 25 or Lebor na hUidre (LU), 10636 10707; 10790 10915 (Dublin, Royal Irish Academy). H 3.18, p. 605–606 (Dublin, Trinity College Library). Glossed extracts.
Басылымдар мен аудармалар
Мюллер, Эдвард (ред. және ауд.). "Екі ирландтық әңгіме. 2. "Айлль мен Этеннің тарихы". Revue Celtique 3 (1878): 351–60 [Эгертон 1782]. Виндиш, Эрнст (ред.). "Точмарк Этайн: "Этен үшін күрес"". "Ирланд тіліндегі мәтіндер, аудармалар және сөздік" 1 (1891): 113–133. Эгертон және LU нұсқалары. Стерн, Людвиг Кристиан (ред. және ауд.). "Этайнның әні". Zeitschrift für celtische Philologie 5 (1905): 523–36. LU және H 3.18-ден алынған түсіндірмелер. Бергин, Осборн және Р. И. Бест (ред.). "Точмарк Этайн". Ériu 12 (1934–38): 137–96. G4 және YBL деректеріне сүйене отырып. Турнейсен, Рудольф (ауд.). "Этайн және Аилил Ангуба". R. Турнейсеннің ред. "Ескі Ирландияның әңгімелері" кітабында. Берлин, 1901. 77 және одан кейінгілер. YBL және LU-дан алынған II редакцияға негізделген. Лихи, Артур Герберт (ред. және ауд.). "Этенге құда түсу". Ирландияның батырлық романстары 2 томдық. Лондон, 1905–06. 1-том: 1–32 (кіріспе және LU мен Эгертоннан аударма), 2-том: 143–61 (LU қорытындысынан редакция және аударма). Диллон, Майлс. "Точмарк Этайн". Ирландия сағалары. Дублин, 1959. 11–23. Әртүрлі дереккөздердің комбинациясына негізделген. Гюонварк, Кристиан Ж. (ауд.). "Этенге құда түсу". Celticum 15 (1966): 283–327. (Француз тілінде)
Ганц, Джеффри (ауд.). "Этенге құда түсу". Ирландияның ертедегі мифтері мен сағалары. Лондон, 1981. 39–59. Әртүрлі дереккөздердің комбинациясына негізделген. Тиггс, Вим (ред.). Точмарк Этайн: Көне ирландтық повесть. Лейден/Гаага, 2015. Бергин және Бесттің жұмысына негізделген. Кіріспе, толық мәтін (стандартталған), түсініктеме және сөздік қамтылған.
Gantz, Jeffrey (tr.). "The Wooing of Étaíne." In Early Irish myths and sagas. London, 1981. 39 59. Based on a combination of sources. Tigges, Wim (ed. ), Tochmarc Étaíne: An Old Irish Narrative. Leiden/The Hague, 2015. Based on Bergin and Best. Contains introduction, full text (standardized), commentary and glossary.