Кіріспе

Уэльден темір өнеркәсібі Англияның оңтүстік-шығысындағы Уэльд аймағында орналасқан. Бұл бұрынғыда маңызды өнеркәсіп болды, 16 ғасырда Англияда өндірілген темірдің көп бөлігін, сондай-ақ 1770 жылға дейін британдық зеңбіректердің басым бөлігін жасады. Уэльдте темір өндіру үшін түрлі сазды топырақтардан темір кені қолданылды және тығыз орманды ландшафттағы ағаштардан жасалған көмірмен отын қамтамасыз етілді. Аймақта қолжетімді емес көмірден жасалған кокспен темір өндірісі жүргізіле бастаған кезде Уэльдтегі өнеркәсіп төмендеді.

Ресурстар

Темір рудасы, сидерит түрінде, көбінесе темір тас немесе тарихи түрде кеніш деп белгілі, Велдтің бор кезеңінің сазды топырақтарында жапсырмалар немесе жолақтар түрінде кездеседі. Тәжірибелі балқытушылар ең жақсы нәтиже алу үшін әртүрлі сападағы руданы бөліп, араластыратын. Римге дейінгі және Рим дәуірінен ашық карьерлердің іздері сақталған, бірақ орта ғасырларда руданы өндіру көбінесе диаметрі шамамен бес метр және тереңдігі он екі метрге дейінгі шұңқырларды қазу арқылы жүргізілді. Материалды ағаш тіреуіштерге ілген тостармен көтеріп алатын. Бұл жерді аз бүлдірді, себебі бір шұңқырдан шыққан қалдықтар алдыңғы шұңқырды толтыру үшін пайдаланылып, жерді пайдалануды жалғастыруға мүмкіндік берді. Балқыту үшін отын ретінде көмір қолданылды, оны балқыту орындарына мүмкіндігінше жақын жерде өндіру қажет болды, өйткені көмірді көлікпен тасығанда бұзылып, ұсақ түйіршікке айналуы мүмкін. Руданы ашық отта алдын ала қыздыру үшін де ағаш қажет болды, бұл процесте руданың ірі кесектері немесе түйіндері бұзылып, карбонат оксидке айналды. Велд аймағында кең аумақты ормандық жерлер болды, ал орманды күтіммен ұстау ағаш ресурстарын тұрақты түрде қамтамасыз ете алатын. Орта ғасырдан кейінгі доменді пештер үшін көмір өндіру үшін пештің 5 километр радиусынан ағаш өндіру қажет болды. Доменді пештерден және бұталы пештерден алынған темірді пісіру және өңдеу үшін де көп көлемде көмір қажет болды, және бұл жұмыс көбінесе бөлек орында жүргізілді. Су энергиясы орта ғасырдың соңында доменді пештер мен финьерлік пештердің енгізілуімен маңызды рөл атқарды. Доменді пештер мүмкіндігінше үздіксіз жұмыс істеуі керек еді, сондықтан су доңғалағын тұрақты түрде қозғау үшін аңғарларда бірнеше тоғандар салынды. Өндіріс циклы, әдетте қазан айынан көктемнің соңына дейін жалғасты, осы уақытқа дейін өзендер тартылып, су азайды. Бірақ 1740 жылдары Тейза өзенімен жұмыс істеген Ламберхерст пештері үш жылдан астам үздіксіз жұмыс істеді. Финьерлік пештерде, желдеткіштер мен балғаларды қозғау үшін үш немесе төрт су доңғалағы болды, оларға пештерге қарағанда көбірек су қажет болды, бірақ үздіксіздік соншалықты маңызды емес еді. Егер екі пеш бір аңғарда орналасса, финьерлік пештер пештен төмен орналастырылатын. Тоғандар, көбінесе жол ретінде де қызмет ететін, «тоған иегі» деп аталатын бөгет салу арқылы құрылды, және олар толқынды Велден ландшафтындағы көптеген аңғарлардың арасымен өтетін. 1754 жылы бір пеште құрғақшылыққа байланысты басқарушысы дөңгелекті қолмен айналдыру үшін жұмысшыларды жалдауды қарастырды. Ыңғайлы су энергиясын қамтамасыз ету, бу машинасымен сорғылап алынған сумен қозғалатын су доңғалағын жасауға, яғни суды қайтарушы қозғалтқыштың дамуына түрткіс болды.

Тарихқа дейінгі темір жасау

Қазірге дейін темір Римдіктер шапқанға дейін өндірілген екі ондай жер ғана анықталды, олардың көпшілігі Шығыс Сассекс және Кент аңғарында шашырап орналасқан. Бродфилдтегі (Кроули) ірі орын – темір балқытудың ең батыс нүктесі болып табылады, алайда батыс Уилдтегі Нортчепельге жақын Пайперс Копстағы Темір ғасырының қоршауымен байланысты болуы мүмкін тағы бір орын бар. Темір ғасырынан ерте Рим дәуіріне дейінгі керамика стилінің сақталуы көптеген орындарды Рим жаулап алуға дейін немесе кейін нақты мерзімдеуді қиындатады. Көміртектік талдау Хардфилдтегі Каллингхерст Вудтағы бір орынды б.з.д. 350-750 жылдар аралығында деп анықтады. Юлий Цезарь б.з.д. 55 және 54 жылдары Ұлыбританияға жасаған шапқыншылықтарында жағалау маңында темір өндірісін байқаған, бұл, мүмкін, Гастингстегі Седлескомб және Кроухерст Паркі сияқты белгілі орындарда болған.

Римдік темір жасау

Бопорт Парк гольф алаңының 13-ші жолының көрінісі, оның астында римдік темір зауытының қалдықтары жатыр. Бопорт паркінде Рим империясының үшінші ең ірі темір зауыты болған деген деректер табылды. Римдіктер Велд аймағындағы қоңыр және сары-қызыл түсті тастарды толыққанды пайдаланды, ал олардың көптеген жолдары кенді тасымалдау үшін қолданылып, темір балқытудан қалған шлакпен жапсырылған. 113 балқыту пешінің орны римдік деп анықталды, көбінесе Шығыс Сассексте. Осы кезеңде Велд Рим Британиясындағы ең маңызды темір өндіруші аймақтардың бірі болды. Кейбір қазба жұмыстары кезінде Classis Britannica плиткалары табылды, бұл олардың осы римдік флотқа темірмен қамтамасыз еткенін немесе олардың басқаруында болғанын көрсетеді. Темірдің жалпы өндірісі жылына 750 тоннаға бағаланды, бірақ 250 жылдан кейін жылына 200 тоннадан аспады.

Орта ғасырлар

Саксондардың Велдке басып кіруі мен қоныстануы Романо-Британияның темір өнеркәсібін толығымен тоқтатқан сияқты. Рим үкіметінің аяқталуынан кейін тоғызыншы ғасырға дейін темір балқытуға қатысты ешқандай дәлел табылған жоқ, ол кезде Ашдаун орманындағы Миллбрукте гүлдерді қайта қыздыруға арналған шағын ошағы бар қарапайым гүлдеу пеші салынды. Бұл орынның мерзімі радиокөміртектік және археомагниттік әдістермен анықталды. Онда қолданылған технология Шығыс Нидерландыда қазылған сәл ертерек пешке ұқсас болды, бұл Романо-Британиялық әдістер туралы білімнің толығымен жойылғанын және оның орнына саксондардың өз әдісінің енгізілгенін көрсетеді. Оңтүстік Даунсқа жақын елді мекендерде темір гүлдерін өңдеудің іздері басқа, әлі табылмаған орындарда балқыту жүргізілген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Даунс бойында шоғырланған елді мекендердің жазғы мал жаю үшін Велдте шеткі жерлері болуы қалыпты жағдай еді. Күдіксіз, балқыту жұмыстары жазда жүргізіліп, темір гүлдері қыста жұмыс істеу үшін негізгі елді мекенге әкелінген. Барлығы Велдте шамамен 30 қуатсыз ортағасырлық гүлдеу пешінің орны белгілі, бірақ олардың көпшілігінің мерзімі анықталмаған. 14 ғасырдың ортасында Тонбриджге жақын Тюдлидегі бір пештің жұмыс істегені туралы мәліметтер сақталған.

Қуатты гүлдер

XIV ғасырдан бастап су энергиясы балқыту пештеріне қолданыла бастады, бірақ мұндай орындардың оннан да аз болғандығы күдікті.

Жоғары пештің пайда болуы

ХV ғасырда қазіргі Бельгияның Намур аймағында темір өндірудің жаңа тәсілі ойлап табылды. Бұл Нормандияның шығыс шекарасындағы Брей аймағына, содан кейін Велдке тарады. Жаңа балқыту процесінде үрлеме пеш және тазарту пеші қолданылды. Ол шамамен 1490 жылы Букстед қауымындағы Куинстокте енгізілді. Шамамен 1540 жылдан бастап темір өндіріс орындарының саны күрт өсті.

Жетілген сала

Бұл процеске барлығы 180-ге жуық нысан қолданылды, олардың ішінде 15-18 ғасырлар аралығында пеш, ұстахана немесе екеуі де болды. Су энергиясы балқыма пештеріндегі балғаларды, сондай-ақ, жақсы ұстаханалардағы балғалар мен соққыштарын іске қосу үшін пайдаланылды. Уэльд аймағында әлі де кездесетін «Пештің көлі» немесе «Соққыш көлі» деп аталатын көптеген көлдер шашырап жатыр. Темір тұрмыстық ыдыстар, шегелер және иінтіректер жасауға, сондай-ақ зеңбіректерді құюға қолданылды. Алғашқы балқыма пеш 1490 жылы Бюкстедте құрылған. Өнеркәсіп Елизавета I патшалық құрған кезеңде өркендеді. Көптеген кәсіпорындар шағын болғанмен, Бренчлидегі бір темір ұста 200 адамды жұмысқа алды. Олардың көпшілігі кен өндірумен және ағаш кесумен (көмір үшін) айналысты, себебі темір зауытында аз жұмыс күші қажет болды. Генрих VIII патшаның билік кезеңіндегі соғыстар қару-жараққа деген қажеттілікті арттырды, ал Уэльд қару-жарақ өнеркәсібінің орталығына айналды. Темірден жасалған зеңбіректер 1543 жылы Букстедтегі Ральф Хогге өзінің күтпеген тапсырыс берушісі үшін – корольге қару жасаушы болған Сассекс викарі үшін – алғашқы темір зеңбірегін құйған кезде жасалды. 16-шы және 17-шы ғасырларда Уэльд Лондон қаласының темірмен жабдықталуының маңызды көзі болды, 1590 жылдары жылына 9000 тоннадан астам темір өндірілді. Алайда, 1650 жылдан кейін Уэльд өндірісі көбінесе зеңбіректерді жасауға бағытталды, ал темір таяқшалар тек жергілікті тұтыну үшін өндірілді. Бұл құлдырау 1610 жылдары, Мидленд аймағынан Лондонға темір бұйымдары сатыла бастаған кезде басталған болуы мүмкін. Әрине, Реставрациядан кейін швед темірінің көп көлемде импортталуымен Уэльд темір таяқшалары Лондон нарығында бәсекелесе алмады. Зеңбірек өндірісі Жеті жылдық соғыс аяқталғанға дейін Уэльдте маңызды қызмет болып табылды, бірақ Арсенал кеңесі төлеген бағаның төмендеуі бірнеше Уэльд темір ұсталарын банкротқа ұшыратты. Олар Шотландияның Каррон компаниясының, отыны кокс болған, әлдеқайда төмен бағасымен тең келе алмады. Бірнеше темір зауыттары өте шағын көлемде жұмыс істеді. Жергілікті минералдық көмірдің жетіспеуіне байланысты Уэльд темір өнеркәсібі өнеркәсіптік революцияның кокспен жұмыс істейтін жаңа темір зауыттарымен бәсекелесе алмады. Ашбернхамдағы ұстахана соңғы болып жабылды. Пештер мен ұстаханалардың ғимараттарының көп бөлігі сақталмаған, бірақ Уэльд аймағында әлі де көптеген балға және пеш көлдері шашырап жатыр. Уэльдте болат өндірісі кеңінен таралған емес, жоғары сапалы болат көбінесе Испаниядан, Таяу Шығыстан немесе Германиядан импортталып келді. 1505 жылы Ашдаун орманында Ньюбридж пешінен жоғары қарай болат құю зауыты салынды, бірақ 1539 жылы өндіріс тоқтатылды. Сидней отбасы Робертсбридж ұстаханасында және Кенттегі Сандхерсте болат өндірді, бірақ неміс жеткізушілерінің күшті бәсекелесуіне тап болды. 17-шы ғасырда Суссекстегі Уорблтон қаласында болат құю зауыты болды.

Қасиетті Пауыл соборы

Ламберхурст құю зауыты 1710-14 жылдары Англияда жасалған ең алғашқы құйма темір қоршаулардың бірін жасаған деп саналады, оларды Кристофер Реннің қарсылығына қарамастан, Санкт-Пол соборы үшін жасады. Рен собордың айналасына қоршау салынғанын қаламайтын, ал егер салу керек болса, құйма емес, соғылған темірден жасалуын талап еткен. Бұл қоршау соборды және оның ішіндегі жеті қақпаны қоршап тұрды. Оның салмағы екі жүз тоннаны құрады және бір фунті алты пенске бағаланды. Құйма темір қоршаулардың басқа да ерте мысалдары Кембридж университетінің Сенат үйінде және Лондонның Сент-Мартин-ин-зе-Филдс шіркеуінде қолданылды.