Кіріспе

Суба (Абасуба) – Кениядағы әртүрлі банту тобы. Бұл топтың негізгі тайпалары Ганда, Лухья және Сога болып табылады. Суба тілі Ганда тіліне өте ұқсас, бірақ кейбір сөздер Луо тілінен алынған. Олардың саны 157 787-ге жуық деп есептеледі, көптеген адамдар осы тілде еркін сөйлейді. Олар Угандадан Кенияға көшіп келіп, Виктория көліндегі Русинга және Мфангано аралдарында қоныстанды, ал басқалары Гембе, Гваси, Суба Оңтүстік және Мигоридің Каксингри сияқты құрлықтағы аймақтарда қоныстанды. Олар Кенияда қоныстанған соңғы тайпа деп саналады. Бүгінгі Субаландқа көшіп келгендердің тегі Ганда, Лухья, Сога және Луо халықтарына жетеді. Бұған дәлел – кейбір Суба топтарының луганда, лусога және лухья тілдеріне ұқсас тілдерде сөйлейтіні. Суба тайпаларының тегі Кения тайпаларында, ал кейінірек Угандадан келген топтарда сақталған. Олардың саны көп және ықпалды. Угандадан келген топтар негізінен Русинга және Мфангано аралдарында шоғырланған, ал құрлықтағы Кенияда олардың аз тобын кездестіруге болады. Тілдік тұрғыдан алғанда, Суба тіліне көршілес Луо тілінің ықпалы зор, тіпті құрлықтағы Субаның көп бөлігінде тіл алмасу орын алған. Осының салдарынан олардың тілі жоғалуға жақын тілдердің қатарына енген. Бұл тіл алмасуға қарамастан, Суба өздерінің ерекше этникалық ерекшеліктерін сақтап қалған. Әр жылдың желтоқсан айында Суба мәдениеті мен тілін сақтау мақсатында Русинга фестивалі өткізіледі. Русинга аралының мәдени, діни және өнер фестивалі (RICRAF) – Русинга аралының жергілікті Абасуба халқының мәдени мұрасын, аралдың археологиялық маңыздылығын атап өтетін және арал тұрғындарына мәдени өнер мен өнеркәсібін көрсетуге мүмкіндік беретін жылдық қоғамдық шара. Абагиранго (Суна Жиранго) – Суба Оңтүстік және Суба Солтүстік Абасубасымен қате топтастырылатын топ. Олар өздерін Абасуба деп атайды, себебі Жирангоның Мусуба (Суба) деген ұлы болған және Мусубаның басқа бауырларына қарағанда баласы көп болған (мысалы, Теги және Гире). Сондықтан Мусубаның ұрпақтары өздерін Абасуба деп атайды, яғни Мусубаның халқы. Сунадағы Суба тайпаларына Симбете, Света және Вига жатады. Олардың тегі Мысырдан Қызыл теңізден келген ата-бабаларына дейін жетеді: Рагве < Сиора < Монтея < Жиранго < Мусубабс. Олардың тілі де ерекше және Хома шығанағы округіндегі Абасубалар сөйлейтін Олусуба тілінен өзгеше. Суна халқы Экисуба/Эгесуба тілінде сөйлейді, бұл тіл Танзаниядағы Суба халқының да сөйлейтін тілі. Қазіргі уақытта Экисуба тілінде сөйлейтіндер іс жүзінде икикурия (бунчар диалектісі) тілінде сөйлейді, бұл Экисуба/Эгесуба тілімен бірдей, тек атауы ғана ерекше.

Жалпы ақпарат

Танзанияда (Тариме, Мусома және Рория аудандары, Мара аймағы) өздерін Суба деп атайтын адамдар да бар, және олардың тілі мен мәдени мұрасы бірдей болғандықтан, Абагирангоның бір бөлігі болып табылады. Суба аралдарына қоныс аударған халықтар аралдықтарды білдіретін Элузинга немесе 'Чула' деп аталатын кішігірім руларды қамтиды. Бұл топқа келесі рулар кіреді: Ваваре, Авакиванга (Касанга), Ваньяма, Вареги, Авамасенгере (Камасенгере), Васаки және Авангозе (Нгоде), ал басқалары Авибуангано / Аваивуангано (Мфагано / Фангано) деп аталды. Бұл топқа Авакиимба (Какиимба), Ависоколова және Ваозимен туысқан Вакула, Васамо, Вагимбе, Вирамбалар кіреді. Басқа топтар да Мфаганоға қысыммен түсті, Луос Орталық Ньянзада, әсіресе Имбо Ная аймағында алға жылжыды. Олар Мфаганода қоныстанды, олардың ішінде: Уайокия, Вакисаиси / Авакисори, Вакиара / Вакиала. Басқалары - Камерри, Каянджа және Ваондо, олар Мирунда Гембе Суба Солтүстігінде кездеседі. Халық аралдарға кеңірек тараған кезде басқа рулар пайда бола бастады. Мысалы, жаңа географиялық орналасуымен ерекшеленетін басқа рулар бар. Көлге ең жақын және ірі субтоп болып табылатын ру – Авигасси немесе Гваси деп аталатын халық, олар Гваси төбелерінде тұрады. Гваси мен Вакула туыс, өйткені олардың ата-бабалары Кибои мен Уайтве бауырлар болған, Баганда патшалығындағы көтерілістен кейін шығысқа қашқан. Ваваре де осы күреске қатысты. Тауда тұратын басқа топтар – Уреги, олар Ньянза провинциясындағы қала Мэридің Уреги төбелерінде, сондай-ақ Унгое төбелерінде тұратын Аванго. Авакуне немесе Каксингри руы көл бойында Гингодан Синдо деп аталатын шағын балық аулау ауылына дейін, Рагве мен Нгериге дейін қоныстанған, және олар ата-бабалары бір үйден шыққандықтан, Уреги төбелерінде тұратын Урегимен тығыз байланысты. Бүгінде көлге жақын аралдар мен таулы жерлерде тұратын көптеген адамдар әлі де Ганда тілімен тығыз байланысты Олусуба диалектін сақтайды, сондай-ақ Лусога тілін де сақтайды, бірақ кейбір аймақтарда өзара әрекеттесу арқылы үлкен Дхолуо мен Курияның әсеріне ұшырайды. Осы өзара әрекеттесудің нәтижесінде Олусуба тілі Дхолуо мен Куриядан түпнұсқа Луганда диалектісінде болмаған лексикалық элементтердің көп мөлшерін алды. Нигер-Конго тілдері Африкадағы ең көп диалекттерге ие болғандықтан, олардың таралуы туралы қосымша ақпарат әлі де толыққанды белгілі емес. Әр түрлі диалектілерді ажырату қиын, өйткені олардың барлығы негізінен есімдер класы жүйесін қолданады. Осыған байланысты Суба халқының Кенияға қаншалықты терең барып келгені белгісіз болып отыр, өйткені тілдің Луо тіліне ұқсас болуынан басқа диалекттерден ажырату қиын. Суба ғалымдары тарихты қайта жазуға кірісті және қазір көбірек ақпарат бар. Суба тілінде сөйлейтін басқа да адамдар көлдің оңтүстік жағалауындағы Мұхуру шығанағында кездеседі. Олар жалпы Мухухуру халқы деп аталады және Суба тілінде сөйлейді. Мигори округінің Мұхуру шығанағында Уреги, Гвасси және Каксингридің кейбір бөліктері кездеседі. Тіпті Мигори округінде тұратын үлкен Суна халқы да өздерін Суба деп атайды және тілдік және мәдени жағынан ерекшеленеді, сондай-ақ Суба ауданындағы Абасубамен байланысы жоқ. Суна халқы – Луо және Куриядан бөлінген тайпалардан тұратын гетерогенді топ. Алайда Суналар бастапқыда Олусуба тілді Субаның Ваваре, Вига және Касанга сияқты руларын әртүрлі кіші топтарға біріктірді. Суна халқы – Абагиранго немесе Жиранго халқы, олар өздерін Абасуба деп атайды, өйткені Жирангоның Мюсуба (Суба) деген ұлы болды, бірақ олар Олусуба тілді Субаның ұрпақтары емес. Алайда, Суна халқының дұрыс атауы – Абагиранго, бірақ оларды Олусуба тілді Субадан ажырату үшін Суна / Суба Жиранго деп аталады. Суба термині бастапқыда Луос өздерінің негізгі Киси, Курия және Лухья тайпаларынан бөлінген тайпаларды атау үшін қолданған. Кейін бұл термин Буганда патшалығының кеңейтуінен қашып, Угандадан көшіп келген Хома шығанағы округінің Олусуба тілдес халқының атауы болды. Олар Кенияға босқындар ретінде қоныс аударған, олардың тілі, саяси жүйесі және экономикалық қызметі жақсы қалыптасқан және жақсы ұйымдастырылған. Суба – Кенияның Суна Мигори округіне жататын Луо және Курия халықтарының бірі. Мұның айқын дәлелі – Кенияның Мигори округінің Суба Курия қаласы. Суна Абубаға Васвета (Кадика, Катига, Какрао), Васимбете (Бахири кибери, Бахири нг'онго, Бахири Нкена, Миаро, Нчогу) және Вига (Ваквена, Ньясаси, Ванже, Ньяточо, Камсуру) кіреді. Олардың түпнұсқа тілі – Экисуба/Эгесуба, оның бірнеше диалекттері бар, мысалы, света, симбити, сурва, кине және т.б. Қазіргі уақытта олар Кисуба және Эгикурия тілдерінің қосындысынан тұратын тілде сөйлейді – бұл бунчари диалектісі, және көптеген қауымдастықтар Танзаниядағы Суба халқымен (Сурва, Света, Симбити, Хача, Нгуруими, Кине және т.б.) және Курия (Рианчока, Банчари, Батимбару және т.б.) халықтарымен еркін өзара әрекеттеседі. Суна халқының рулары: Васвета, Кадика, Вига, Ванже, Катига, Какаета, Каньямеда, Васимбете, Ваквера, Ваняра, Камн'го'нго.

Мәдениет

Суба халқының мәдениеті луо халқынан мүлдем өзгеше. Суба халқы балалық шақтан ересекке дейінгі өту рәсімі ретінде сүндеттеуді қабылдайды. Көбінесе ұлдар сүндеттеледі, бірақ кейбір руларда қыздар да сүндеттеледі. Суна Жирангодағы сүндеттеу рәсімі көршілес курия тайпасымен, тіпті саро аттарымен де – мысалы, Нгинаро, Мисунгу, Гитангоса, Кирина сияқты – өте ұқсас. Рулардың сүндеттеу, мал құрбан ету және дау-жанжалды шешу сияқты міндеттері болған. Суба халқы сондай-ақ, Суба ауданында Емисамба (жекеше – Омусамба) деп аталатын құдайлар мен рухтарды ырыздандыру үшін мал құрбан ете отырып, жаңбыр шақырумен де айналысқан. Бұл рәсімдер арнайы киелі орындарда – бүгінде де Субада кездесетін Утенде, Квитуту, Мунгуса және Кибое киелі орындарында өткізілген. Суба халқы питон сияқты жыландарға құрметпен қараған және рухтар олардың арасында мекендейді деп сенген. Мысалы, Русингадағы Гумба рухы мен Каксингридегі Мунгуса рухтарын атауға болады. Қалың мал 30 бас ірі қарадан тұрған, бірақ бұл болашақ әйелдің тазалығына да байланысты. Баласы бар әйелге азырақ мал берілген. Оның құрбылары оны жаңа үйіне ән айтып сүйемелдеген және тойлаған. Сорго мен маниоктан жасалған арақ тойдың бір бөлігі болған. Әйелдер де өздерінің құрсақтарын ерекше суреттермен безендірген. Қорымда сыйлықталған ақсақалдар "Энгаву" деп аталатын қалқан мен ұзын найзаны алып, бұтақтармен әшекейленген күйінде үйдің төңірегінде ән шырқаған. Суба халқы тасқа сурет салу өнерін де меңгерген, оның куәсі – Гуле Мфанганодағы Квитоне үңгірлері. Суба халқы мал шаруашылығымен айналысады, бұл мәдениетті олар луо халқынан алған. Луо халқы енді ірі қара малын көптеп ұстамаса да, суба халқы әлі де ірі қара малын көптеп өсіреді. Бұл әсіресе Мигори ауданының Суба батыс бөлімінде кең таралған, онда куриялықтар мен жиранголықтар арасында ірі қара малын ұрлау жиі кездеседі. Суба халқы сондай-ақ спорттық балық аулауды ұнататын, олар үшін ерекше бір түрі болған. Абасуба тайпасы көп әйел алуды да жиі кездестіреді, кейбір ру мүшелерінің онға дейін әйелі болғаны айтылады.

Тілге кедергі

Суба тілінің төмендеуіне байланысты ең ірі мәселелердің бірі – Кенияның осы тілді кемсіз деп қарауы. Білім беру жүйесі Суба балаларының жаңа буындарына ағылшын және луо тілдерін үйрету арқылы тілдің қайта жандану мүмкіндігін шектеуде. Кейбір адамдар тілді еркін меңгергендердің орта жастағы екенін және тілді қалпына келтіру үшін жүйе құру қажет екенін айтады. Осылайша, ол Африканың көптеген тілдерінің бірі ретінде орнығуы керек, сондықтан тілдің жоғалу қаупінде екендігі анықталды. Көптегендер ақсақалдарды кінәлайды, олар өз балаларына кішкентай кезінен бастап тіл үйрету арқылы тілдің сақталуын қамтамасыз ету үшін тиісті шаралар қолданбағандықтары үшін. Тілді қайта жаңғыртуға байланысты ең үлкен алаңдаушылық – балалар мектепте ағылшын немесе луо тілінде оқытылатындықтан, олардың өзіндік санасының дағдарысқа ұшырауы мүмкін деген қауіп. Русинга фестивалінен басқа, жойылып бара жатқан тілді сақтауға бағытталған соңғы күш-жігердің бірі – Суба тілінде Киелі кітапты жариялау болды. Киелі кітапты Суба тіліне аудару жұмысы 1988 жылы басталған, бірақ ол 2011 жылы ғана аяқталды.

Жалпы сілтемелер

Амади Аллела Кения Техникалық университетінің студенті. www.twitter.com/allela amadi