Кіріспе
Кениядағы этникалық топ – кикую (сондай-ақ агикую/гикую) – Шығыс Африканың, Орталық Кенияның түпкілікті халқы болып табылатын банту этносы. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, халық саны 8,148,668 адамды құрайды, бұл Кенияның жалпы халқының 17,13% және оларды елдің ең ірі этникалық тобына айналдырады. "Кикую" аталымы – суахили тілінен алынған, өз атауын білдіретін "гикую" сөзінен туындаған.
The Kikuyu (also Agĩkũyũ/Gĩkũyũ) are a Bantu ethnic group native to East Africa Central Kenya. At a population of 8,148,668 as of 2019, they account for 17.13% of the total population of Kenya, making them Kenya's largest ethnic group. The term Kikuyu is the Swahili borrowing of the autonym Gĩkũyũ
Шығу тегі
Кикуйю – Солтүстік-Шығыс банту тобына жатады. Олардың тілі Эмбу және Мбере тілдерімен ең жақын байланысты. Географиялық тұрғыдан алғанда, олар Кения тауының айналасында шоғырланған. Солтүстік-Шығыс банту тілінде сөйлейтін халықтың бастапқы банту кеңеюінен кейін қайдан көшіп келгені нақты белгісіз. Кейбір зерттеушілер кикуйюлердің қазіргі Кения тауының тұру аймағына солтүстік және шығыстан бұрынғы қоныстарынан келгенін болжайды, ал басқалары кикуйюлердің Эмбу, Меру, Мбере және Камба сияқты жақын туысқан шығыс банту көршілерімен бірге Кенияға солтүстік жақтан көшіп келгенін айтады. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, олардың Кения тауының солтүстік бетіне қоныстануы шамамен 3 ғасырда, Тагику деп аталатын үлкен топтың құрамында басталды. 6 ғасырда Ниеридегі Гатунгангада жаңадан құрылған Агикуй қауымы пайда болды. Агикуйулер 13 ғасырға қарай Кения тауы аймағындағы қазіргі мекендерінде бекінді.
Ұлт пен оның мақсаттары
1895 жылы Шығыс Африка протектораты құрылғанға дейін Агикуйу халқы көптеген буын бойы сыртқы әсерлерден географиялық және саяси билігін сақтап келді; олар ешқашан бағындырылмаған. Британдықтар келгенге дейін, құл саудасымен айналысқан арабтар мен олардың керуендері Агикуйу ұлтының оңтүстік жиегімен өтіп өткен. Агикуйу халқының арасында құлдық мекемесі болған жоқ, сондай-ақ олар құлдарды ұстау үшін шабуылдар жасаған да жоқ. Агикуйу жеріне енуге тырысқан арабтар дереу өлімге кесілді. Жер сатып алу, қандық байланыс (серіктестік), басқа халықтармен некелесу, оларды қабылдау және сіңіру арқылы Агикуйу халқы үнемі аумақты кеңейтіп отырды. Экономикалық жағынан Агикуйу халқы еңбекқор шаруалар және тапқыр кәсіпкерлер болды. Шаруашылық пен саудадан басқа, Агикуйу халқы кішкентай өнеркәсіп салаларымен де айналысты, мысалы көпір салу, иірім жасау, сым тарту және темір тізбек жасау сияқты кәсіптерді меңгерді. Агикуйу халқында әділдік сезімі (кĩhooto) өте жоғары болды. Рулар белгілі бір географиялық аймаққа шектелмеді, олар бірімен-бірі жанында өмір сүрді. Кейбір рулардың мойындалған басшысы болды, ал кейбіреулері болмады. Бірақ, қандай жағдайда болса да, нақты саяси билікті әр рудың ақсақалдар кеңесі жүзеге асырды. Әр ру өз кеңесінің басшысын бүкіл қауымның ақсақалдар кеңесіне жіберді. Барлық руларды білдіретін ақсақалдар кеңесіне халықтың басшысы немесе өкілі жетекшілік етті.
Наньи Ең жоғарғы Жаратушы
Гикуйюлар бір Құдайға сенеді, монотеист болған және әлі де солай. Олар Оны Нгай деп атайды. Бұл есімді Гикуйю, Эмбу және Камба халықтарының барлығы қолданады. Меру және Эмбу тайпалары Нгайды Mũrungu немесе Mũlungu (Жаратушыны білдіретін сөздің түрі) деп те атады. "Ең ұлы билеуші" деген мағына беретін Mwathani немесе Mwathi атағы, "билеу немесе үстемдік ету" деген мағынадағы gwatha сөзінен шыққан және қазір де қолданылады. Нгайға шалиған барлық құрбандықтар сикомор ағашының (Mũkũyũ) астында жасалатын, егер ол болмаса, інжір ағашы (Mũgumo) қолданылатын. Зәйтүн ағашы (Mũtamaiyũ) әйелдер үшін қасиетті ағаш саналды.
Кения тауы мен дін
Нгай немесе Мунге Ньяга – барлық нәрсенің Жаратушысы және оны сыйлаушы. Ол алғашқы гикуйу қауымдастықтарын құрып, оларға өмір үшін қажетті барлық ресурстарды: жер, жаңбыр, өсімдіктер және жануарларды берді. Нгай көзге көрінбейді, бірақ ол күн, ай, жұлдыздар, кометалар мен метеорлар, күн күркірі мен найзағай, жаңбыр, көкжиек және үлкен инжір ағаштары (Мугумо) арқылы көрінеді. Бұл ағаштар құдайға табыну және құрбан шалу орындары болды және Мũkũрве Ва Ньягатангадағы гикуйу және Мũмби – ауызша аңыздағы гикуйу тайпасының ата-бабалары – алғаш қоныстанған жерін көрсетті. Нгай адам сипаттарына ие, және кейбіреулер оның аспанда немесе бұлттарда тұратынын айтса да, гикуйу халық әңгімелерінде Нгай уақыт-уақытпен жерді тексеруге, құт-береке беруге және жазалауға келеді делінеді. Ол келгенде Нгай Кения тауында (Кирьяга) және Килимамбогода (kĩrĩma kĩa njahĩ) демалады. Күн күркірі – Нгайдың қозғалысы, ал найзағай – Нгайдың бір қасиетті жерден екіншісіне өтетін жолын тазалау үшін қолданатын қаруы. Кейбіреулер Нгайдың мекені Кения тауында деп санайды. Бір аңыз бойынша, Нгай тауды жерді тексеру сапарында демалуға арнаған. Содан кейін Нгай алғашқы адам, Гикуюды, таудың басына алып шығып, оған сыйлаған жердің сұлулығын көрсетті.
18881945 жыл
Агикуйу халқының дәстүрлі өмір салты 1888 жылы британдықтармен қарым-қатынасқа түскеннен кейін бұзылды. Британдық саяхатшылар «Африка үшін күрестен» бұрын аймаққа келген, ал кейін әртүрлі адамдар колония құру үшін көшіп келді, олардың назарында мол және құнарлы жерлер болды. Алғашқыда жаушылық болмаса да, агикуйу мен еуропалықтар арасындағы қарым-қатынас тез күрт өзгерді: Оңтүстік агикуйудың басшысы Вайяки Ва Хинга, Дагореттиді басқарған, Британдық Шығыс Африка компаниясының (БЭАК) Фредерик Лугардпен келісімге келген болатын. 1890 жылы Вайяки Лугардтың бекінісін өртеп жіберді. Екі жылдан кейін компания Вайякиді тұтқынға алып, оны тірідей жерледі. Британдық Шығыс Африка компаниясының қаржылық қиындықтарына байланысты, британ үкіметі 1895 жылдың 1 шілдесінде Шығыс Африка протектораты арқылы тікелей тәж билігін орнатты, содан кейін 1902 жылы құнарлы жоталарды еуропалық көшпенділерге ашты. Ақ қоныс аударушылар мен агикуйу арасындағы даулар (әдетте жер мәселесі бойынша) күшейген кезде, қоныс аударушылар өздері үшін күресу үшін масай тайпаларын және кейбір отаршыл әскерлерін пайдаланды. Масаилар агикуйумен тарихи түрде жаман қарым-қатынаста болғандықтан, оларға қарсы қару алуға дайын болды. Қоныс аударушылар мен агикуйу арасындағы қақтығыстар көбінесе соңғылардың нашар қару-жарағының салдарынан жеңіліске әкелді. Кения Бірінші дүниежүзілік соғыста британдықтардың базасы ретінде қызмет етті, олардың оңтүстіктегі неміс колонияларын басып алу әрекеттерінің бір бөлігі болды, бірақ бастапқыда сәтсіз аяқталды. 1914 жылдың тамызында соғыс басталғанда, Британдық Шығыс Африка (Протектораттың жалпы атауы) және Германдық Шығыс Африканың губернаторлары жас колонияларды тікелей қақтығыстардан аулақ ұстау үшін бітімге келді. Алайда, Пол фон Леттов-Ворбек неміс әскери күштерінің басшылығын қабылдады, британдық ресурстарды баурап алуға бейімделді. Германиядан толық оқшауланған Леттов-Ворбек жергілікті ресурстармен күшін толықтырып, британдық жабдықтарын тартып алып, жеңіліссіз партизандық соғыс жүргізді. 1918 жылы қарулы келісімге қол қойылғаннан кейін он бір күн өткен соң, ол Замбияда бас сауғалады. Леттов-Ворбекті қуу үшін британдықтар Үндістаннан Үндістан армиясын жөнелтті, содан кейін ішкі аймаққа жабдықты тасымалдаудың қиындықтарын жеңу үшін көптеген жүк тасушылар қажет болды. Жүк тасушылар корпусы құрылды және 400,000-нан астам африкалықтар жұмылдырылды, бұл олардың саяси белсенділігіне ықпал етті. Африкалықтар соғыста алған тәжірибелері, ақ үстемдік құрылған Кения тәж колониясының құрылуымен қатар, 1920 жылдары саяси белсенділікке әкелді, оның ішінде Архидиакон Оуэннің «Пинь Овачо» (Халық дауысы) қозғалысы және 1921 жылы Гарри Тхуку (1895–1970) құрған «Жас Кикую қауымдастығы» (кейін «Шығыс Африка қауымдастығы» деп аталды), көптеген кикуюларға ұлттық сезім сыйлады және бейбіт наразылықты жақтады. Тхукудың отаршыл үкіметке қарсы науқаны қысқа ғана болды. Ол келесі жылы Кисмаюға жер аударылды және Кикую орталық қауымдастығы (ККА) Тхукудың науқанын жалғастыру үшін 1924 жылға дейін құрылмады. 1930 жылдары Агикуйу аймағында шамамен 30,000 ақ қоныс аударушы өмір сүрді және нарықтық экономикаға қосқан үлесі үшін саяси дауысқа ие болды. Бұл аймақта Кикую ұлтының бір миллионнан астам өкілі тұрды, олардың көпшілігі еуропалық қоныс аударушылардың басып кіруінен жерлерінен қуылды және көшпелі шаруалар ретінде өмір сүрді. Өз мүдделерін қорғау үшін қоныс аударушылар кофе өндірісіне тыйым салды, үй салығын енгізді және жерсіз жұмысшылар еңбегі үшін азаятын жер мөлшерін алды. Жерден көрінетін табыс азайғандықтан, қалаларға жаппай көші-қон болды. 1952 жылы фельдмаршал Дедан Кимати басшылығымен Кения жер және бостандық армиясы (Мау Мау) отаршыл үкіметке, қоныс аударушыларға және олардың кениялық одақтастарына қарсы толыққанды көтеріліс бастады. Осы кезде Мау Мау Кенияның толық тәуелсіздігі үшін күресті. Кейбір адамдар бұл соғысты Ұлыбританияның Африкадағы колонияларының ең ауыр дағдарысы деп санайды. 1956 жылдың 21 қазанында көтерілісшілердің басшысы Дедан Киматинің тұтқындалуы Мау Мау көтерілісінің соңғы жеңілісін білдірді және әскери науқанды аяқтады, бірақ төтенше жағдай 1959 жылға дейін жалғасты. Бұл қақтығыс 1963 жылдың желтоқсанында Кенияның тәуелсіздігіне жол ашты.
1963 жылдан қазіргі уақытқа дейін
Кения Республикасы жарияланғанынан бері, Кениядағы отаршылдық үкім 1963 жылы аяқталғаннан кейін, агикую халқы қазір Кения ұлтының негізгі бөлігін құрайды. Олар Кения азаматтары ретінде ел құруға үлес қосып, өздерінің міндеттерін атқаруда. Дегенмен, кейбір кениялықтар оларды дұрыс емес түсінілген, жоғары экономикалық жағдайда деп есептеп, наразылықтарын кейде саяси зорлық-зомбылық арқылы білдіреді, мысалы, 1992, 1997 және 2007 жылғы Кения сайлауларында болғандай.
Генетика
Вуд және басқалар жүргізген Y хромосомалық ДНК зерттеуіне сәйкес (2005), гикюилердің шамамен 73% жалпы аталық E1b1a гаплогруппасына жатады. Қалғаны басқа тармақтарды құрайды: 19% E1b1b, оның ішінде E M293 – 11%, 2% A және 2% B. Аналық желілер тұрғысынан қарағанда, гикюилер камба сияқты Солтүстік-Шығыс банту тілдерінде сөйлейтін басқа топтармен жақын туыс. Олардың көпшілігі Африкаға тән L макро-гаплогруппасының L0f, L3x, L4g және L5 сияқты әртүрлі тармақтарына жатады (Castrì және басқалар, 2009). Тишкофф және басқалар бағалауынша, кикуюлардың 43% Нигер-Кордофан кластерінен, 36% кушиттерден, 8% нило-сахаралық халықтардан, 6% сандавелерден және қалған 1% немесе одан аз басқа кластерлерден тегін алады.
Тіл
Ғықұйлар өздерінің ана тілі ретінде Ғықұй тілін сөйлейді, ол Банту тілдер отбасының мүшесі. Сонымен қатар, көптеген Ғықұйлар Кенияның екі ресми тілі – суахили және ағылшын тілдерінде де сөйлейді, олар халықаралық тіл ретінде қолданылады. Ғықұйлар колонизацияға дейінгі аралас некелердің нәтижесінде кейбір Банту қауымдарымен тығыз байланыста болып келген. Бұл қауымдар – Эмбу, Меру және Акамба халықтары, олар да Мт. Кения төңірегінде тұрады. Үлкен Киамбу (көбінесе Кабете деп аталады) және Ньери аудандарынан шыққан Ғықұй отбасының мүшелері де колонизацияға дейінгі аралас некелер арқасында масаи халқымен тығыз байланыста. Тика мен Мбере арасындағы Ғықұй халқы Ғықұй тіліне ұқсас тілде сөйлейтін Камба халқымен де тығыз байланысты. Осының салдарынан, Ғықұй халқының түпнұсқа Ғықұй мұрасын сақтап қалған көп бөлігі Кириньяга және Муранга аймақтарында қоныстанған. Муранга ауданы көптеген адамдардың пікірінше Ғықұй халқының отаны болып саналады.
Музыка
Кикуйу халқының дәстүрлі музыкасы 1888 жылға дейін, отаршылдық олардың өмірін өзгерткенге дейін, ұрпақтан ұрпаққа берліп келді. 1888 жылға дейін және 1920 жылдардың басына дейін кикуйу музыкасында кибаата, ндуумо және мутунгучи болды. Қалалану мен жаңарудың салдарынан жергілікті білімге, соның ішінде mũtũrĩrũ – көлбеу қабық сырнайын ойнау дағдысына тигізетін әсер артып, мәдениеттік шығын көбейді. Бүгінде музыка мен би кикуйу мәдениетінің маңызды бөлігін құрайды. Олардың пентатоникалық шкаласында және "Mathwiti Maigi Ngai!" сияқты батыс музыка стильдерінде кикуйу музыкасын жазатын өркенді индустрия бар.
Кино
Кикуй киносы мен кино өндірісі агикуйю арасында жақын арада пайда болған құбылыс. Олар 21-ші ғасырда ғана кеңінен танымал болды. 20-шы ғасырда агикуйю халқының көп бөлігі батыста түсірілген кино мен фильмдерді тамашалайтын. Кикуйю киносының танымал туындылары – «Мачанги» және «Кихенджо» сияқты комедиялық сериалдар. Соңғы кезде Кениядағы телеарналардың саны артып, кикуйю тіліндегі бағдарламалар таратушы арналар пайда болды.
Ас мәзірі
Агикуйудың дәстүрлі тағамдарына ямс, тәтті картоп, гитери (жүгері мен бұршақ, жүгері Африкаға енгізілгеннен кейін), мукимо (жасыл бұршақ пен картоптың қосылған қоспасы), кимиту (бұршақ пен картоптың қосылған қоспасы), ирио (құрғақ бұршақ, жүгері және картоптың қосылған қоспасы), мутура (ешкі ішегінен, еттен және қаннан жасалған шұжық), укуру (жүгері, қарақұмық немесе сорго ұнынан жасалған ашытылған ботқа) сорпасы, сонымен қатар қуырылған ешкі, сиыр еті, тауық және жаңғақ, шпинат, сәбіз сияқты пісірілген жасыл көкөністер жатады.
Дін
Гыйкуйулер тарихи түрде дәстүрлі діндерді ұстанғанмен, қазіргі күні олардың көпшілігі әртүрлі конфессиялар мен христиандықтың әртүрлі синкретикалық формаларын қамтитын христиандар болып табылады. Кикуюлардың аз бөлігі ислам дінін ұстанады, әсіресе Шығыс Африканың басқа аймақтарымен сауда қатынастары арқылы араб, үнді және парсы миссионерлерінің ықпалымен. 2015 жылы шамамен 60 адамнан тұратын кішігірім гыйкуйу тобы Кусуку қаласында яһуди дінін ұстанады. Олар яһуди дінінің нормативті түрін (консервативті яһуди дініне ұқсас) ұстанса да, ешқандай үлкен яһуди қауымдастығының ресми бөлігі болып танылмайды.
Діни және мәдени қайшылық
2018 жылдың сәуір айында Шығыс Африканың пресвитериан шіркеуі өз мүшелеріне кикую мәдени дәстүріндегі Мбури-сиа-Киама атты ғұрыптан тыйым салу туралы шешім қабылдады, бұл Кения тауы аймағындағы ізбасарлары арасында наразылықтарға әкеп соқты. Мбури-сиа-Киама ешкі сою және ер адамдарға құрметті ақсақал қалай болу керегі туралы кеңес беруді қамтиды. Бұл процестен кейін олар түрлі киамаларға (топтарға) қосылады. Осы топтарда оларға неке, кикую мәдениеті және қоғамдық міндеттер сияқты мәселелер бойынша кеңес беріледі. Шіркеу мүшелеріне мәдени ғұрыптан бас тарту немесе шіркеу қатарынан шығу туралы талап қойылды.