Кіріспе

Кения мен Танзанияда орналасқан этникалық топ – масаи. Масаи (/'//m//ɑː//s//aɪ//, //m//ɑː/'/s//aɪ/) – Африканың Ұлы көлдер аймағына жақын орналасқан Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Кения мен Солтүстік Танзанияда тұратын нилотиялық этникалық топ. Масаилар маа тілінде (ɔl Maa) сөйлейді. 2019 жылғы санақ бойынша Кенияда масаи халқының саны 1 189 522 адамды құрайды.

Тарих

Масаилер Африканың Ұлы көлдер аймағында қоныстанды және Оңтүстік Судан арқылы келген. Аймақтағы нилот тілдес халықтың көпшілігі, оның ішінде масаи, туркана және календжиндер мал шаруашылығымен айналысады және қатыгез жауынгерлер және мал ұрлаушылар ретінде белгілі.

Шығу тегі, көші-қон және ассимиляция

Бұл аймақта бұрыннан қоныс тепкен көптеген этникалық топтар келген масаилердің күшімен жер аударылды. Басқа, көбінесе Оңтүстік Кушит топтары масаи қоғамына сіңірілді. Каленжин тайпаларының нилоттық ата-бабалары да ертедегі кушит халқын бойына сіңірді.

Шығыс Африкадағы қоныстану

Масаи аумағы 19-ғасырдың ортасында ең үлкен өлшемге жетті және Ұлы Рифт алқабының барлық аймағын, сондай-ақ солтүстіктегі Марсабит тауынан оңтүстіктегі Додомаға дейінгі жапсарлас жерлерді қамтыды. Осы кезеңде масаилер, және олар құрамына кіретін үлкен нилоттық топ, малды шығысқа қарай, Танганьика (қазіргі Танзанияның құрлық бөлігі) жағалауындағы Тангаға дейін өсірді. Шабуыл жасаушылар найза мен қалқандарды қолданды, бірақ ең қорқыныштысы – 70 қадамға (шамамен 100 метрге) дәл тигізілетін таяқтар (оринка) лақтыру еді. 1852 жылы қазіргі Кения аумағында 800 масаи сарбазының жылжып бара жатқаны туралы хабар тарады. 1857 жылы, қазіргі Кенияның оңтүстік-шығысындағы «Вакуафи шөлінде» халық азайып қалғаннан кейін, масаи сарбаздары Кения жағалауындағы Момбасаға қауіп төндірді. Осы қоныс аударудың нәтижесінде масаилер ең оңтүстік нилоттық тілінде сөйлейтін халыққа айналды. Осы кеңею кезеңінен кейін 1883–1902 жылдардағы масаилердің «Эмутай» кезеңі келді. Бұл кезең ірі қара малдың жұқпалы плевропневмониясы, ірі қараның обасы (1890 жылдардағы Африкадағы ірі қараның обасы эпизоотиясына қараңыз) және шешек эпидемияларымен сипатталды. Солтүстік-батыс Танганьикадағы (сол кездегі) неміс лейтенантының алғашқы бағалауынша, ірі қара малдың 90%-ы және жабайы жануарлардың жартысы ірі қараның обасынан қырылды. Сол аймақтағы неміс дәрігерлері «әр екінші» африкалықтың шешек салдарынан бетінде іздер бар екенін мәлімдеді. Бұл кезең құрғақшылықпен бірге келді. 1897 және 1898 жылдары жаңбыр жауған жоқ. Австриялық саяхатшы Оскар Бауман 1891 және 1893 жылдар аралығында масаи жерлеріне саяхат жасап, 1894 жылы жарық көрген «Durch Massailand zur Nilquelle» («Масаи жерлері арқылы Нілдің бастауына») кітабында Нгоронгоро кратеріндегі ежелгі масаи қонысын сипаттады. Бір бағалау бойынша, осы кезеңде масаилердің үштен екісі қайтыс болды. Танганьикадағы (қазіргі Танзанияның құрлық бөлігі) масаилер 1940 жылдары Меру және Килиманджаро таулары арасындағы құнарлы жерлерден, сондай-ақ Нгоронгоро маңындағы құнарлы жоталардың көп бөлігінен қоныс аударды. Жабайы табиғат қорықтары мен ұлттық саябақтар құру үшін көбірек жерлер алынды: Кениядағы Амбосели ұлттық саябағы, Найроби ұлттық саябағы, Масаи Мара, Самбуру ұлттық қорығы, Накуру көлі ұлттық саябағы және Цаво; ал қазіргі Танзаниядағы Маниара көлі, Нгоронгоро қорық аймағы, Тарангире және Серенгети ұлттық саябағы. Масаилар мал өсірушілер және Танзания мен Кения үкіметтерінің отырықшы өмір салтына көшуге шақыруларына қарсы тұрып келеді. Олар екі елдегі де көптеген ұлттық саябақтарда жайылымдық жерлерге құқық беруді талап етеді. Масаи халқы құлдыққа қарсы болды және адам саудасын ешқашан мақұлдаған емес, сондықтан құлдыққа сату үшін адамдарды іздеген сырттан келгендер масаилерден қашып жүрді. Негізінен, масаи қауымдастығының жиырма екі географиялық секторлары немесе кіші тайпалары бар, олардың әрқайсысының өз салты, сыртқы түрі, басшылығы және диалектілері бар. Бұл бөлімшелер Ма тілінде «халықтар» немесе «илошон» деп аталады: Киекониоки, Илдамат, Пурко, Вуасинкишу, Сирия, Лаитайок, Лоитай, Илкисонко, Матапуто, Далалекутук, Илоолдокилани, Илкапути, Моитаник, Илкираша, Самбуру, Илчамус, Лайкипиак, Лоитокитоки, Ларуса, Салей, Сиринкет және Паракуйо.

Генетика

Генетикалық талдаулардағы соңғы жетістіктер масаи халқының этногенезіне түсінік беруге көмектесті. Қазіргі заманғы халықтардың гендерін пайдаланып, олардың этникалық және географиялық тегін анықтайтын генетикалық генеалогия, қазіргі масаилардың шығу тегін анықтауға да көмектесті.

Автосомалық ДНК

Масаилердің аутосомалық ДНК-сы Тишкофф және тағы басқалар (2009) Африкадағы түрлі халықтардың генетикалық байланыстары туралы жасаған толыққанды зерттеуде қарастырылды. Зерттеу авторларының сөзіне сәйкес, масаилер «көптеген генетикалық араласуларға қарамастан, өз мәдениетін сақтап келген». Тишкофф және тағы басқалар былай деп көрсетеді: «Шығыс Африкада нило-сахара тілінде сөйлейтін көптеген халықтар, масаилер сияқты, нило-сахаралық [ ] және кушит [ ] ААК-терінен бірнеше кластерлік белгілерді көрсетеді, бұл соңғы 3000 жылда кушиттердің нилоттарға қайта-қайта сіңісінің тілдік дәлелдерімен және лактозаға төзімділікпен байланысты Шығыс Африкаға тән мутацияның жоғары жиілігімен үндеседі».

Y-ДНК

Вуд және басқалар жасаған Y хромосомалық зерттеу (2005) Сахара аймағының әртүрлі халықтарын, соның ішінде Кениядан 26 масаи еркегін аталық тегі бойынша тексерді. Авторлар зерттелген масаилердің 35%-ында E1b1b M35 (M78 емес) гаплогруппасын анықтады. E1b1b M35 M78 15%-ында кездесті, олардың ата-бабалары солтүстік кушит халқымен бірге, бұл гаплогруппаны жоғары жиілікте ұстаған, 13 000 жылдан астам бұрын өмір сүрген. Масаилер арасындағы екінші ең көп кездесетін аталық тегі – А3b2 гаплогруппасы, ол көбінесе Алур сияқты нилот халқында таралған; ол масаи еркектерінің 27%-ында байқалды. Масаилерде ең көп байқалатын үшінші аталық ДНК маркері – Сахара аймағында кең таралған E1b1a1 M2 (E P1) болды; ол масаи үлгілерінің 12%-ында табылды. Сондай-ақ, В гаплогруппасы М60 зерттелген масаилердің 8%-ында анықталды.

Құрамында өзгерістер бар

Құлақтың тесілуі мен созылуы масаи тайпасында, басқа тайпалар сияқты, кең таралған. Еркектер де, әйелдер де созылған құлақ жапырақтарына металл шеңберлер тағады. Құлақты тесіп, созу үшін түрлі материалдар қолданылған, оның ішінде тесік үшін тікендер, бұтақтар, бұтақшалар, тастар, піл сүйегінің қимасы және бос пленка канистрлері. Әйелдер құлақ жапырақтарына және құлақтың жоғарғы бөлігіне жасалған кішірек тесіктерге әр түрлі мұныздан жасалған әшекейлер тағады. Масаи еркектері үшін сүндеттеу – балалық шақтан еркекке айналу рәсімі ретінде жасалады. Әйелдер де сүндеттеледі (қоғамдық құрылымында төменде сипатталғандай). Осы сенім мен практика масаи тайпасына ғана тән емес. 1991-1992 жылдары Кенияның ауылдық аймақтарында алты айдан екі жасқа дейінгі 95 баладан тұратын топ тексерілді. Олардың 87%-ының бір немесе бірнеше сүт тісінің түйірі алынып тасталған. Үлкен жастағы (3-7 жас) 111 баланың тексеру нәтижесінде 72%-ында төменгі немесе жоғарғы жақтың сүт қосқындылары болмаған.

Жыныстық мүшелерін кесу

Дәстүр бойынша, масаи тайпасы балаларды ересек жасқа өткізу үшін күрделі рәсімдер өткізеді, оның ішінде хирургиялық жыныс мүшелерін кесу де бар. Маа тілінде сүндеттеуді білдіретін "эмората" сөзі ерлер мен әйелдерге қатысты осы рәсім үшін қолданылады. Бұл рәсімді әдетте ақсақалдар өткізеді, олар үшін өткір пышақ пен мал терісінен жасалған шиыршықтар қолданылады. Ерлерге жасалатын рәсімде сынық (алдыңғы тері) кесіледі. Ерлердің рәсімінде бала операцияны үнсіз шыдауы керек. Қайғыны білдіру оның абыройын төмендетіп, тіпті уақытша да болса, жазалайды. Баланың кездейсоқ қимылдары немесе айқайлары ақсақалдың осы күрделі және ұзақ процесте қате жіберуіне себеп болуы мүмкін, бұл өмір бойына ауыр жараларға, денсаулыққа кесір келтіруге және ауырсынуға әкелуі мүмкін. Жас әйелдер де "Эмуатаре" деп аталатын күрделі рәсімнің бөлігі ретінде әйел жыныс мүшелерін кесу рәсімінен өтеді. Бұл рәсім жас масаи қыздарын ырымдық кесу арқылы ересек өмірге дайындап, одан кейін ерте некеге шығаруға көмектеседі. Масаи тайпасы әйел жыныс мүшелерін кесудің қажеттілігіне сенеді және масаи еркектері осы рәсімнен өтпеген әйелді некеге тұруға лайық емес деп санайды немесе оның қалыңдығын төмендетуі мүмкін. Шығыс Африкада сүндеттелмеген әйелдер, тіпті Лина Килимо сияқты жоғары білімді парламент мүшелері де, олардың жетілмегендігіне байланысты қапатарға алынуы мүмкін. Масаи белсендісі Агнес Парейио осы практикаға қарсы күреседі. Әйелдерге арналған рәсімдерде, соңғы кезде сирек болса да, кесу орнына ән мен биден тұратын "сөзбен кесу" рәсімі қолданыла бастады. Алайда, заңнамадағы өзгерістер мен білім беру жұмыстарына қарамастан, бұл практика мәдениет мүшелері арасында терең тамырланып, жоғары бағаланып, кеңінен қолданылуда.

Шаш

3 "ай" толғанда балаға ат қойылады және мойыннан маңдайға дейін қалған шашы түймедей болып, қалған шашы толықтай қырқылады. Ерлердің ішінде тек жауынгерлер ғана ұзын шаш өсіреді, оны жіңішке өрілген шаштармен тоқиды. Жауынгерден кіші ақсақалға өту Еуното деп аталатын үлкен жиын кезінде болады. Бұрынғы жауынгерлердің ұзын шаштары қырқылады; ақсақалдар шаштарын қысқа қырқуға тиіс. "Эмуатар" рәсімінен өтпеген әйелдермен қарым-қатынас жасамаған жауынгерлер Еуното жиынында ерекше құрметке ие болады. Бұл әйелдің жазылғанын көрсетеді. Ұлдар сүндетке түсуге екі күн қалғанда, олардың шаштары қырқылады. Еуното рәсімінен өткен жауынгерлер ақсақал болғанда, олардың ұзын өрілген шаштары қырқылады.

Музыка және би

Масаи музыкасы дәстүрлі түрде хор әншілерінің ырғақтық үйлесімдерін орындауынан және ән жетекшісі, немесе олараньянидің әуенді орындауынан тұрады. Африканың көптеген басқа тайпаларынан өзгеше, масаилер кеңінен диссонанстық полифонияны қолданады. Әйелдер тыныштандыратын әндер, гулді әндер мен ұлдарын мақтайтын әндер айтады. Намба – шақыру мен жауап беру үлгісі, мағынасыз сөздердің қайталануы, монофониялық әуендер, әр шумақтан кейін төмендейтін гаммамен орындалатын қайталамалы фразалар, және әншілердің өз шумақтарына жауап беруі – әйелдер ән салғандағы ерекшеліктері. Көптеген масаи әйелдері жиналғанда, бір-бірімен ән шырқап, би билейді. Еуното – жауынгердің ересек болу салтанаты, он немесе одан да көп күн бойы ән айту, билеу және рәсімдермен өтеді. Иль Оодокилани жауынгерлері марштан өту рәсімін, сондай-ақ адуму немесе агус биін орындайды, оны масаи емес адамдар кейде "секіру биі" деп атайды. (Адуму және агус екеуі де Ма тіліндегі етістіктер, олардың мағынасы "секіру", ал адуму "биде жоғары-төмен секіру" дегенді білдіреді.)

Киім-кешек

Масаи киімдері этникалық топқа жататындығын, мал өсірумен шұғылдану өмір салтын, сондай-ақ жеке адамның әлеуметтік статусын көрсетеді. Осыған сәйкес, олар тайпа үшін қандай міндеттерді атқаратынын анықтай алады. Әшекейлер адамның жынысын, отбасылық жағдайын және жасын көрсетуге мүмкіндік береді. Шұқа – бұл маа тілінде дәстүрлі түрде денеге оралып киілетін матаға берілген ат. Олар көбінесе қызыл түсті болады, кейде басқа түстермен және ою-өрнектермен үйлестіріледі. Суахили тілінен алынған "канга" деп аталатын бір бөліктен тұратын киімдер де жиі кездеседі. Жағалауға жақын тұратын масаилар "кикои" киеді, ол саронг сияқты, әртүрлі түстер мен маталардан жасалған киім.

Сыртқы дүниенің әсері

Қазіргі заманғы сыртқы ықпалдың артуына байланысты дәстүрлі мал өсіру тіршілік салты күрделеніп барады. Гаррет Хардиннің «жалпы пайдаланымның трагедиясы» туралы мақаласы, сондай-ақ Мелвилл Херсковитстің «малға құштарлық» концепциясы экологтар мен саясаткерлерге саванна жайылымдарына масаи малшыларының тигізетін зиян туралы түсінік берді. Кейіннен бұл пікірге кейбір антропологтар қарсы шықты. 1951 жылы британдық отарлық шенеуніктер барлық масаиларды Серенгети ұлттық паркінен шығарып, оларды Нгоронгоро табиғат сақтау аймағына (НҚСА) және оның төңірегіне орналастырды. Халық санының өсуі, малдың аурудан қырылуы, жаңа парктік шекаралар мен басқа тайпалардың бәсекелестігі салдарынан жайылымдық жерлердің жетіспеуіне байланысты масаилар өмір сүрудің жаңа тәсілдерін іздеуге мәжбүр болды. Көптеген масаилар күнкөріс үшін жүгері және басқа да егін шаруашылығымен айналыса бастады, бұл практика мәдени тұрғыдан теріс қабылданатын. Содан бері жылдар бойы әртүрлі жобалар масаи халқына көмектесуге бағытталды. Бұл жобалар масаи дәстүрлерін сақтаудың жолдарын табуға, сонымен қатар олардың балаларына заманауи білім беруді қолдауға көмектеседі. Масаи халқы арасында жаңадан пайда болған жұмыс орындарына шаруашылық, бизнес және мемлекеттік және жеке секторлардағы жалақылы жұмыс кіреді. Көптеген масаилар көшпелі өмір салтынан бас тартып, сауда және үкіметтегі лауазымдарға ие болды.